Ở đây, tôi muốn nói về câu chuyện tác quyền âm nhạc. Một vấn đề vốn đã phức tạp, rối rắm, khi AI tham gia vào quá trình sáng tạo, câu chuyện ấy càng trở nên phức tạp và rối rắm hơn. Sở dĩ tôi đề cập đến vấn đề này là vì chỉ không lâu sau khi ra mắt một sáng tác mới, đã có một vài kênh khác sử dụng AI để hát lại (cover) ca khúc nhưng không xin phép (kênh này đã đủ điều kiện bật kiếm tiền).

1. Khi AI tham gia sáng tạo nghệ thuật: cơ hội và rủi ro

Cá nhân tôi hiện là một lập trình viên và là nhạc sĩ hoạt động quảng bá văn hóa, nghệ thuật dân gian. Xuất thân là một lập trình viên nên tôi không phản đối việc nghệ sĩ tích hợp AI, vì như vậy chẳng khác nào đi ngược lại sự phát triển chung của nhân loại. AI, cũng như Internet và điện, trở thành xu thế không thể đảo ngược. Con người phải thích ứng với dòng chảy ấy, nếu không sẽ bị đào thải.

Không thể phủ nhận rằng khi AI đi vào lĩnh vực nghệ thuật, chi phí, thời gian, công sức sản xuất âm nhạc giảm đi đáng kể. Người dùng không cần chi trả hàng chục triệu để hòa âm, phối khí; chỉ cần 250.000 đồng gói Pro của Suno là có thể tạo ra những đoạn mẫu âm thanh (sample), những bản thử ý tưởng (demo) gần như hoàn chỉnh.

Cũng phải nhắc đến một thực tế là từ ngày 1/7/2026, quán cafe phải trả tiền bản quyền để được phát nhạc số. Vậy nên họ bắt đầu tìm đến nguồn nhạc không bản quyền, mà đa phần trong số đó đến từ nhạc AI. Nhu cầu tạo sinh nhạc AI tăng cao, song song với sự tiện lợi mà AI mang lại, dẫn đến nhạc AI (bao gồm cả AI cover) xuất hiện tràn lan như “nấm mọc sau mưa” đến mức khó kiểm soát. Chúng đều có những tiêu đề kích thích sự chú ý, tò mò như “Sáng tác mới gây cảm động”, “Ca sĩ giấu mặt”, “Rock cover version”..., mỗi clip thu hút từ hàng trăm ngàn đến hàng triệu lượt xem.

Đa số người dùng dùng AI làm nhạc để thỏa mãn đam mê, đăng lên mạng xã hội như Facebook, TikTok để chia sẻ sở thích của mình, hoặc sử dụng trong những chương trình xã hội. Đây là trường hợp sử dụng phi lợi nhuận. Vấn đề sẽ nảy sinh khi các đơn vị thực hiện những bản thu này bật kiếm tiền trên YouTube, dùng sản phẩm AI để biểu diễn chuyên nghiệp, khai thác kinh doanh, nghiêm trọng hơn là cover trái phép. Chưa kể vấn đề pháp lý nảy sinh xung quanh những sáng tác AI, hoặc sáng tác có sự can thiệp của AI.

Ở Việt Nam, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 (Luật SHTT) đã được ban hành , góp phần bảo vệ quyền lợi chính đáng của nghệ sĩ trước làn sóng phát triển của AI, đảm bảo công sức của những nghệ sĩ chân chính không bao giờ bị lãng quên trong kỷ nguyên AI. Nghị định số 134/2026/NĐ-CP của Chính phủ (Nghị định 134) đã sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 17/2023/NĐ-CP ngày 26/4/2023 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.

2. Từ thực tiễn đến pháp luật

Có thể thấy, Luật SHTT đang cố gắng cân bằng giữa việc bảo vệ nghệ sĩ và khuyến khích công nghệ phát triển. Một mặt thể chế hoá những vấn đề liên quan đến tác quyền và quyền liên quan của nghệ sĩ, mặt khác không làm cản trở bước tiến của công nghệ AI.

Về vấn đề huấn luyện AI, Khoản 5, Điều 7 Luật SHTT cho phép tổ chức, cá nhân được quyền sử dụng văn bản và dữ liệu (đã công bố hợp pháp và công chúng có thể tiếp cận) để phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm và huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo. Điều này có nghĩa là, tất cả những tác phẩm nghệ thuật đã được đăng ký bản quyền đều được phép khai thác để huấn luyện AI.

Về vấn đề tác quyền của người tạo sinh tác phẩm AI, điều 5a Nghị định 134 quy định, quyền tác giả đối với sản phẩm AI chỉ phát sinh khi con người đóng góp đáng kể và quyết định thành quả sáng tạo (nhập câu lệnh, đánh giá, lựa chọn, chỉnh sửa kết quả...). Đơn vị tạo những bản nhạc AI đó phải chứng minh sự đóng góp trí tuệ của mình để được xác định là tác giả bản nhạc đó (thông qua lịch sử câu lệnh, tập tin đầu vào… như quy định trong khoản 7, 8 Điều 5a Nghị định 134). Nếu sản phẩm hoàn toàn do hệ thống AI tạo ra (chỉ ra lệnh đơn giản) thì không làm phát sinh quyền tác giả. Mọi vấn đề về nội dung và tính hợp pháp của sản phẩm âm nhạc đó, người sáng tạo ra tác phẩm phải hoàn toàn chịu trách nhiệm (người viết câu lệnh).

Đối với những sáng tác 50% từ người, 50% từ AI, thì con người chỉ có quyền tác giả với phần lời (hoặc phần nhạc) chỉ khi con người đóng góp chất xám vào thực hiện phần đó. Một ca khúc lời do con người viết nhưng AI phổ nhạc hoàn toàn, thì con người chỉ có quyền tác giả với phần lời mình sáng tác. Các đơn vị khác hoàn toàn có thể dùng giai điệu do AI phổ để viết lời khác mà không cần sự cho phép của người thực hiện ca khúc.

Về vấn đề cover ca khúc sẵn có, Khoản 2, Điều 37c, Nghị định 134 quy định: Muốn khai thác thương mại một bản cover, bất kể là tự thu âm hay sử dụng AI, tổ chức sử dụng phải thực hiện nghĩa vụ trả tiền tác quyền cho tác giả ca khúc gốc. Việc dùng AI cover mà chưa có sự cho phép từ tác giả được xem là xâm phạm đến quyền được bảo hộ của tác giả đó. Các đơn vị cung cấp dịch vụ, từ nhà phát hành nhạc số đến đơn vị lưu trữ video như YouTube, có trách nhiệm ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm đến quyền tác giả khi có yêu cầu, theo Điều 198b Luật SHTT & Điều 32 Nghị định 134.

Tóm lại, việc sử dụng AI không được gây phương hại đến quyền tác giả hay bất cứ quyền liên quan của các đối tượng dùng làm dữ liệu đầu vào (Khoản 1, Điều 5a, Nghị định 134).

3. Từ pháp luật quay về thực tiễn: câu chuyện còn dài hơn

Tuy nhiên, để pháp luật hoàn toàn được áp dụng trong thực tiễn vẫn còn là câu chuyện dài. Có hai vấn đề chính: Một là nạn “cover AI chùa”, hai là vấn đề dùng AI để sáng tác nhạc.

3.1. Khi nhà nhà người người… cover AI

Rất khó để xử lý khi “nạn cover AI chùa” để kiếm tiền đang diễn ra rộng khắp và phức tạp, và xử lý triệt để còn khó hơn. Đây là mối lo ngại lớn mà nghệ sĩ đang phải đối mặt hàng ngày; ước tính thiệt hại cho những bản cover này là rất lớn, nếu gộp chung tất cả clip lại; có những dạng “cover AI chùa” tinh vi hơn như: dùng lời hát giai điệu khác; dùng giai điệu hát lời khác, có khi biến đổi một vài nốt trong giai điệu để lách luật.

Bên cạnh đó, khâu kiểm duyệt nội dung số còn lỏng lẻo, tuy đã được quy định chặt chẽ trong luật. Lấy ví dụ, phát hành nhạc có rất nhiều kênh, song phổ biến nhất vẫn là YouTube. Cho đến nay, khâu kiểm duyệt bản quyền của YouTube hầu như chỉ phát hiện bản quyền dưới cấp độ bản thu (Content ID). Số lượng ca khúc phát hiện dưới cấp độ giai điệu và lời còn ít, chỉ có những bản nhạc rất rất nổi tiếng, mới được YouTube phát hiện trên cấp độ giai điệu và lời.

Trường hợp sáng tác của tôi gần đây đã đăng ký bản quyền (“Thuyền chèo lơ lửng bên bờ Cố Kinh”), nhiều kênh đã dùng toàn bộ phần lời đưa qua Suno hát giai điệu khác. Đáng nói là các bản thu được đăng tải vào giữa tháng 7/2026. Qua đó mới thấy rõ, tuy Suno cũng đang nỗ lực xử lý vấn đề bản quyền từ gốc song vẫn chưa hiệu quả.

Không phải ca khúc nào cũng bị phát hiện. Hệ thống vẫn cho phép đăng tải phần lời bài hát của một số bài, “xào nấu” một phiên bản AI không hề liên quan của ca khúc này và xuất ra cho người dùng. Trường hợp “biến đổi một vài nốt trong giai điệu” cũng đã có: chỉ cần gửi bản ghi âm biến đổi vài nốt và dịch lời sang tiếng Anh (!), là vượt được cửa bản quyền của Suno.

Ngay cả YouTube cũng chưa có hệ thống kiểm duyệt chặt chẽ để đánh bản quyền những bản cover lách luật trên. Các bản thu phạm pháp vẫn đang “thực hiện nhiệm vụ của mình” và chưa có dấu hiệu bị loại bỏ.

3.2. AI sáng tác nhạc - Ai nắm tác quyền?

Nghị định 134 có đề cập đến công tác rà soát lịch sử câu lệnh để xác định sản phẩm có phát sinh quyền tác giả hay không, nhưng triển khai trong thực tế thì vẫn còn một số vấn đề nảy sinh. Trong đó, đóng góp như thế nào là “đóng góp đáng kể và mang tính quyết định” (khoản 1, điều 5a, Nghị định 134)?

Gần đây có trường hợp một ca khúc sáng tác bằng AI được đề tên tác giả là “R Music” (*). Theo thông tin nhận được, các nghệ sĩ muốn cover ca khúc này phải xin phép đơn vị này cấp quyền, thậm chí phải gửi tiền tác quyền cho họ (?!). Lúc này, đơn vị trên phải có trách nhiệm giải thích, cung cấp toàn bộ lịch sử tập tin, câu lệnh đã sử dụng để chứng minh đóng góp của mình. Tuy nhiên, việc xác định tính “đóng góp đáng kể và mang tính quyết định” vẫn chưa có quy định hay ví dụ cụ thể, mức độ chi tiết như thế nào; đây cũng là một điều mà theo tôi Luật cũng nên cụ thể hóa.

4. Đề xuất bổ sung luật và giải pháp thực thi luật

Trước thực tế phát triển của công nghệ, Nghị định 134 đã hướng dẫn chi tiết thi hành luật, tuy nhiên vẫn còn nảy sinh những vấn đề cần giải quyết. Như ý tưởng rà soát lịch sử câu lệnh đã nêu ở trên, cũng chỉ dừng lại ở mặt ý tưởng. Do đó, chúng tôi đề xuất các cơ quan quản lý nhà nước cần phối hợp với các đơn vị trung gian (nhà phát hành, đơn vị lưu trữ video) thực hiện những công tác sau:

Siết chặt quá trình kiểm duyệt ngay từ khi đăng tải sản phẩm mới. Trên giao diện đăng clip, phải yêu cầu thêm minh chứng không sử dụng AI trong sản phẩm, hoặc cung cấp lịch sử câu lệnh, dữ liệu đầu vào… được dùng khi thực hiện tác phẩm. Tất cả những thông tin này tuyệt đối bảo mật. Nếu không có minh chứng, video nhạc sẽ không được bật tính năng kiếm tiền. Cơ quan nhà nước đóng vai trò trung gian, quyết định quyền khai thác kinh doanh của người đăng tải clip này dựa trên thông tin được cung cấp, căn cứ Luật SHTT và Nghị định 134 đã nêu; đảm bảo công bằng cho cả nghệ sĩ lẫn những đơn vị khác. Với nhà phát hành nhạc số, cũng nên có cơ chế kiểm duyệt tương tự.

Rà soát những trường hợp vi phạm hiện tại: tùy mức độ nghiêm trọng mà xử lý yêu cầu bồi thường thiệt hại, tiêu hủy bản thu và video đã đăng.

Ngăn chặn hành vi “cover AI chùa” từ gốc, cải thiện thuật toán kiểm duyệt dữ liệu đầu vào (các tập tin âm thanh, câu lệnh, lời bài hát…), đảm bảo mọi sáng tác đều phải được phát hiện đúng, tránh trường hợp bỏ sót; ngăn chặn mọi trường hợp cover AI biến tướng như dùng lời hát giai điệu khác; dùng giai điệu hát lời khác.

Cũng như vấn đề rà soát lịch sử câu lệnh, theo tôi, Nhà nước nên cụ thể hóa tính “đóng góp đáng kể và mang tính quyết định”, chẳng hạn:

Con người có trách nhiệm quyết định những mặt cấu thành nên tính đặc trưng của ca khúc, bao gồm: Câu chuyện làm nên nội dung bài hát; Mục đích sáng tác; Văn phong, giọng điệu; Các thuộc tính nhạc lý như thể loại, nhịp độ, tông giọng. Tất cả những thuộc tính này phải được chứng minh thông qua lịch sử câu lệnh, các file đầu vào. Mức độ chi tiết của các tập tin đầu vào, câu lệnh phải tương quan với các ý tưởng chính cấu thành ca khúc.

Lời kết

Vấn đề tác quyền tôi nghĩ còn rất nhiều mặt khác mà bài viết này chưa thể bao quát hết, tuy vậy, thông qua Luật SHTT năm 2025 và Nghị định 134 nêu trên, chúng tôi cũng hiểu được các cơ quan quản lý đã, đang và sẽ nỗ lực để giảm thiểu những trường hợp tiêu cực khi phát hành các sản phẩm âm nhạc, bảo vệ quyền và lợi ích của nghệ sĩ, khán giả cũng như thúc đẩy sự phát triển của công nghệ tại Việt Nam. Ngoài ra những người làm nghề cũng mong, khán giả có thể tỉnh táo để tiếp nhận nghệ thuật có chọn lọc, ủng hộ những nghệ sĩ chân chính, những nhà sáng tạo có thực lực triển vọng, nâng cao thẩm mỹ âm nhạc để đẩy lùi “rác phẩm AI”, ngăn chặn nạn “cover AI chùa” đang bóp nghẹt nghệ sĩ từng ngày. 

       * Tên đơn vị đã được thay thế.

Bài & Ảnh: TRÚC ĐỒNG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 653, tháng 8/2026