Những kết quả bước đầu đáng ghi nhận

Nhìn lại quá trình phát triển thời gian qua, công tác giáo dục thể chất và hoạt động thể dục thể thao trong hệ thống trường học tại Việt Nam đã đạt được những kết quả quan trọng. Hiện nay, trên toàn quốc đã có hơn 95% số trường học thực hiện việc giảng dạy chương trình giáo dục thể chất chính khóa. Bên cạnh đó, có 75% số trường đã tổ chức được các hoạt động thể dục thể thao ngoại khóa, thu hút sự tham gia tập luyện của hơn 70% học sinh, sinh viên.  

Về mặt chuyên môn, chương trình môn học giáo dục thể chất trong quá trình xây dựng đã từng bước được mở rộng và hoàn thiện. Chương trình hiện nay đã tích hợp các nội dung tự chọn, đồng thời đảm bảo sự liên thông giữa các bậc học dựa trên nguyên tắc kế thừa và phát triển. Sự đổi mới trong chương trình giảng dạy không chỉ dừng ở mục tiêu mà còn mở rộng về nội dung và phương pháp, qua đó cung cấp cho học sinh những kiến thức và kỹ năng vận động cơ bản. Mục đích là hình thành thói quen tập luyện thể thao, xây dựng lối sống lành mạnh, giáo dục đạo đức và ý chí, đồng thời giúp các em biết cách vận dụng kỹ năng vào đời sống thường ngày nhằm hoàn thiện thể chất. Bên cạnh đó, công tác chỉ đạo và quản lý cũng được đổi mới; đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý được tăng cường về số lượng, từng bước nâng cao chất lượng chuyên môn.  

Một trong những dấu ấn đánh dấu bước chuyển mình trong tư duy phát triển thể thao học đường tại Việt Nam là sự ra đời của Giải Thể thao học sinh phổ thông toàn quốc. Giải đấu này đã làm thay đổi tư duy từ việc tổ chức các hoạt động mang nặng tính phong trào sang việc xây dựng một hệ thống thi đấu thường xuyên và bài bản hơn. Lần đầu tiên được tổ chức tại Huế vào năm 2025 và tiếp nối tại Lâm Ðồng vào năm 2026, giải đấu đã thu hút hơn 2.000 học sinh từ 30 đoàn trên cả nước tham dự. Các vận động viên đều từ 18 tuổi trở xuống, đang theo học tại các trường phổ thông và cơ sở giáo dục thường xuyên, được phân chia thi đấu theo ba nhóm: Tiểu học, Trung học cơ sở và Trung học phổ thông.  

Sự chuyên nghiệp hóa được thể hiện rõ qua cách thức tổ chức thi đấu 5 môn: bơi, điền kinh, cầu lông, bóng bàn và võ cổ truyền. Giải quy định mỗi vận động viên chỉ được thi đấu một môn và giới hạn số nội dung đăng ký nhằm bảo đảm chất lượng chuyên môn ở mức cao nhất. Ðặc biệt, một cơ chế đột phá đã được áp dụng là phân hệ thi đấu: môn bơi và điền kinh được tổ chức ở cả hệ nâng cao và hệ phong trào, trong khi các môn còn lại thi đấu theo hệ phong trào. Cách phân loại này đã giải quyết vấn đề tồn tại lâu nay là sự chênh lệch trình độ giữa học sinh tập luyện thể dục thông thường và những em được đào tạo tại các trung tâm năng khiếu. Nhờ đó, tính công bằng được thiết lập, học sinh phong trào không còn tâm lý e ngại “chưa đấu đã thua”, còn các tài năng thực sự có một sân chơi đỉnh cao đúng nghĩa để cọ xát. Hơn nữa, ở môn điền kinh, các nội dung như chạy, nhảy, đẩy tạ và tiếp sức được thiết kế theo từng cấp học và chuẩn hóa theo độ tuổi, cho thấy quy mô tổ chức đang tiệm cận với các tiêu chuẩn của thể thao chuyên nghiệp.  

Các vấn đề chính của thể thao học đường hiện nay

Dù đã có những tín hiệu tích cực, đặc biệt là trong tổng thể các chương trình cải thiện tầm vóc, song nhìn nhận một cách khách quan, thể thao học đường Việt Nam vẫn chưa hoàn thiện được hai mục tiêu: Phát triển thể chất cho toàn dân và làm điểm tựa vững chắc cho thể thao đỉnh cao.  

Vấn đề đầu tiên là sự tụt hậu về tầm vóc. Theo số liệu thống kê từ mạng lưới NCD Risk Factor Collaboration, chiều cao trung bình của người Việt Nam hiện chỉ xếp thứ 153 trên tổng số 201 quốc gia và vùng lãnh thổ được khảo sát. Cụ thể, nam giới Việt Nam đạt 168,1 cm, nữ giới đạt 156,2 cm, thấp hơn khoảng 3 cm so với mức trung bình của nam giới trên toàn cầu. Y học đã chứng minh, tầm vóc con người được quyết định bởi 4 yếu tố: di truyền (chiếm 23%), dinh dưỡng (chiếm 32%), phần còn lại phụ thuộc vào rèn luyện và giấc ngủ. Ðáng báo động là lối sống thiếu hoạt động thể lực ở lứa tuổi học đường đang trở thành rào cản lớn nhất đối với quá trình cải thiện chiều cao của người Việt.  

Sự bất cập tiếp theo nằm ở tần suất và hệ thống tổ chức giải đấu. Trong hơn 40 năm qua (tính từ năm 1982), Hội khỏe Phù Ðổng vẫn là sân chơi thể thao học đường cấp quốc gia duy nhất. Việc sự kiện này chỉ diễn ra với chu kỳ 4 năm một lần khiến chúng ta dường như đang bỏ lỡ “giai đoạn vàng” để phát triển thể chất cho thế hệ trẻ. Chu kỳ quá thưa thớt khiến công tác theo dõi, bồi dưỡng tài năng gặp nhiều hạn chế, không tạo thành được thói quen rèn luyện liên tục. Hơn nữa, bản chất của Hội khỏe Phù Ðổng vẫn chưa được xác định rõ ràng là một cuộc tranh tài thể thao đỉnh cao của giới học sinh hay chỉ đơn thuần là một đợt tổng duyệt về phong trào thể chất trong nhà trường. Các giải đấu thường niên hiện nay đa phần chỉ tồn tại ở quy mô nhỏ lẻ cấp trường hoặc quận/huyện, thiếu vắng một hệ thống liên thông bài bản để phát hiện và bồi dưỡng tài năng trẻ.  

Trước đây có các mô hình festival thể thao phù hợp với lứa tuổi học sinh, chẳng hạn như festival bóng chuyền, bóng rổ hay bóng đá từng được TP. HCM tổ chức nhằm khuyến khích trẻ em tiến tới thể thao chuyên nghiệp. Các mô hình tích cực này đã không được lan rộng sang các bộ môn khác hay các đô thị khác trên cả nước.  

Vấn đề thứ ba là rào cản về cơ sở vật chất và nhân lực. Thực tế cho thấy, sự thiếu thốn cơ sở vật chất đang là một vấn nạn nan giải. Rất nhiều trường học, đặc biệt là ở những vùng sâu, vùng xa, đang trong tình trạng thiếu sân bãi, thiếu nhà tập đa năng và không có trang thiết bị đạt chuẩn. Hệ quả là việc tập luyện thể dục thể thao có nơi còn mang tính hình thức. Về mặt nhân sự, đội ngũ giáo viên thể chất đang cho thấy sự bất cập khi vừa thiếu về số lượng, vừa yếu về chuyên môn sâu.  

 Thứ tư, tính công bằng và tính phổ cập đang bị đe dọa bởi sự chênh lệch điều kiện giữa các vùng miền. Sự đầu tư không đồng đều giữa các địa phương đã biến nhiều giải thi đấu quy mô toàn quốc trở thành “sân chơi” riêng của những địa phương có tiềm lực mạnh, điển hình như TP. HCM hay các thành phố lớn khác. Cần có giải pháp khắc phục từ khâu đầu tư sân bãi, trang thiết bị đến đào tạo giáo viên vùng xa. 

 Thứ năm là hiện nay, thể thao học đường Việt Nam đang thiếu đi một cơ chế kết nối và bồi dưỡng lâu dài cho những “hạt giống” thể thao được phát hiện từ các kỳ hội thao. Việc thiếu lộ trình rõ ràng để kết nối các học sinh có năng khiếu với các trung tâm huấn luyện chuyên nghiệp sau giải đấu đã dẫn đến tình trạng lãng phí tài năng vô cùng đáng tiếc. Bên cạnh các yếu tố về chuyên môn, rủi ro sức khỏe khi thi đấu cũng là một vấn đề cấp bách chưa được quan tâm đúng mực. Công tác tuyển chọn và kiểm tra sức khỏe ban đầu, điển hình như việc tầm soát các bệnh lý về tim mạch hay đo huyết áp tại một số trường học chưa được thực hiện một cách nghiêm ngặt. Sự lỏng lẻo này tiềm ẩn nguy cơ vô cùng nguy hiểm, có thể dẫn đến tai nạn hoặc đột quỵ đối với học sinh khi tham gia vận động ở cường độ cao. 

 Cuối cùng, chương trình thể thao trong trường học hiện chưa bắt kịp với xu hướng của giới trẻ. Nội dung giảng dạy và hoạt động sinh hoạt tại các câu lạc bộ trường học đôi khi còn đơn điệu. Hệ thống giáo dục đang chậm cập nhật những môn thể thao mới, mang tính thời đại và được giới trẻ đặc biệt yêu thích hiện nay như pickleball hay esports. Ðiều này làm giảm đi sự hứng thú và cơ hội tiếp cận đa dạng của học sinh đối với hoạt động thể chất.  

Giải pháp để khai thác tiềm năng của thể thao học đường

Ðể giải quyết những tồn tại nêu trên và thực hiện hóa các mục tiêu tham vọng của Chiến lược phát triển TDTT Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045 (trong đó đặt mục tiêu đến năm 2030 và định hướng 2045 có trên 90% học sinh, sinh viên đạt tiêu chuẩn rèn luyện thân thể), cần thực hiện đồng bộ và quyết liệt nhiều nhóm giải pháp.  Trước tiên, hệ thống giáo dục cần tiến hành rà soát một cách toàn diện toàn bộ đội ngũ giảng viên, giáo viên phụ trách giáo dục thể chất tại các cơ sở giáo dục, cũng như thống kê lại toàn bộ cơ sở vật chất phục vụ cho công tác này. Ðây được coi là nhiệm vụ quan trọng, cốt lõi đối với công tác giáo dục thể chất và thể thao trường học, đồng thời là một phần cấu thành quan trọng trong Chiến lược quốc gia.

Các cơ quan chức năng cần tiếp tục phối hợp chặt chẽ với UBND các tỉnh, thành phố nhằm đầu tư và chuẩn hóa cơ sở vật chất, trang thiết bị cũng như chuẩn hóa đội ngũ giáo viên. Cần phải có kế hoạch thiết thực để từng bước triển khai đầu tư xây dựng các bể bơi, nhà tập đa năng cho các cơ sở giáo dục phổ thông sao cho phù hợp với điều kiện cụ thể của từng cấp học và địa bàn, đặc biệt chú ý đến vùng sâu, vùng xa để thu hẹp khoảng cách vùng miền.  

Thứ hai, cần mạnh dạn thay đổi phương thức tổ chức và quản lý thông qua việc nghiên cứu và áp dụng các mô hình thể thao học đường đã quá thành công từ Nhật Bản, Hàn Quốc hay Thái Lan. Tại các quốc gia này, hệ thống câu lạc bộ thể thao trong trường học được tổ chức bài bản, hoạt động như những “lò đào tạo thu nhỏ” được dẫn dắt bởi các huấn luyện viên có chuyên môn đặc thù về thể thao học đường. Ðồng thời, các nước như Thái Lan đã xây dựng thành công hệ thống giải đấu học đường thường niên, có lịch thi đấu diễn ra xuyên suốt cả năm học, kết hợp nhịp nhàng với các festival thể thao cộng đồng để trẻ em thực sự được “sống” trong bầu không khí thể thao. Việt Nam cần sớm đẩy mạnh liên kết giữa nhà trường với các cơ sở thể thao, phát triển mạnh các câu lạc bộ thể thao học đường để tạo nền tảng chuyên nghiệp.  

Thứ ba, cần nhanh chóng cập nhật các môn thể thao được giới trẻ yêu thích trong trường học. Việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa cần hướng tới sự cá thể hóa, phù hợp với sở thích, tâm sinh lý và lứa tuổi của từng nhóm học sinh, sinh viên. Bên cạnh việc chú trọng tập luyện môn Bơi, Võ cổ truyền, hệ thống giáo dục cần có tư duy mở để đưa các môn thể thao mang tính xu hướng như Pickleball, golf cơ bản, hay esports vào trường học một cách có kiểm soát. Ðiều này không chỉ thu hút đông đảo học sinh tham gia rèn luyện mà còn giúp mở rộng biên độ hiểu biết về thể thao cho các em.  

Thứ tư, để đảm bảo tính khả thi của các chiến lược, cần có sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa các bộ, ban, ngành liên quan. Việc phối hợp này phải đi kèm với công tác thanh tra, kiểm tra và giám sát thường xuyên trong suốt quá trình triển khai thực hiện Chiến lược. Chỉ có sự giám sát nghiêm ngặt mới đảm bảo các mục tiêu và yêu cầu toàn diện, chuyên nghiệp mà Chiến lược đề ra được hiện thực hóa. 

Sự ra đời của Chiến lược phát triển TDTT đến năm 2030, tầm nhìn 2045 cùng những bước chuyển đổi như Giải Thể thao học sinh phổ thông toàn quốc là những tín hiệu  khởi sắc. Tuy nhiên, để những chiến lược nâng cao tầm vóc và phát triển thể thao chuyên nghiệp thực sự có chuyển động đáng kể, cần phải giải quyết triệt để những bất cập về cơ sở vật chất, nhân sự và cơ chế liên thông. Nếu không có những hành động quyết liệt và bài bản ngay từ bây giờ, Việt Nam sẽ đối diện với nguy cơ tụt hậu so với các quốc gia trong khu vực, và bài toán “thể thao chuyên nghiệp thiếu tài năng” sẽ tiếp tục là một vòng lặp. Việc đánh thức và khai thác đúng mức tiềm năng của thể thao học đường chính là chìa khóa để kiến tạo một tương lai khỏe mạnh và một nền thể thao quốc gia hùng cường. 

HOÀNG TRANG

Nguồn: Đặc san Thể thao & Đời sống, số 3, tháng 8/2026