Từ khóa: im lặng trong gia đình; giao tiếp gia đình; văn hóa giao tiếp; khoảng cách cảm xúc; giá trị gia đình.
Abstract: Family is the primary and most vital social environment for every individual; it is the cradle where communication norms and cultural values are shaped, contributing to the formation of personal identity. Within family life, alongside verbal communication, silence serves as a unique form of interaction. While silence can help maintain harmony, prevent conflict, and demonstrate mutual respect among members, it can also - in many cases- reflect emotional distance and a lack of sharing. This can even escalate into what is known as “cold violence” within the household. This article analyzes the phenomenon of silence in the family from both cultural and communicative perspectives. From there, it clarifies the social significance of silence as well as its impact on the cohesion between family members in the modern era.
Keywords: silence in the family; family communication; communication culture; emotional distance; family values.
1. Đặt vấn đề
Từ xưa đến nay, trong đời sống xã hội, giao tiếp là một nhu cầu cơ bản gắn liền với sự tồn tại và phát triển của con người trong bất kỳ giai đoạn nào. Thông qua giao tiếp, con người trao đổi thông tin, chia sẻ cảm xúc và thiết lập các mối quan hệ, từ đó xây dựng chuẩn mực ứng xử cộng đồng. Quá trình tương tác ấy giúp con người hiểu nhau hơn, hình thành sự đồng cảm và từng bước xây dựng những chuẩn mực ứng xử trong cộng đồng. Vì vậy, giao tiếp luôn giữ vị trí quan trọng trong việc duy trì các mối quan hệ xã hội cũng như bảo đảm sự gắn kết giữa các cá nhân trong đời sống chung trong một tập thể, một cộng đồng.
Trong phạm vi gia đình, giao tiếp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thông qua những cuộc trò chuyện, sự lắng nghe và chia sẻ trong sinh hoạt hằng ngày, các thành viên dần hiểu được suy nghĩ, cảm xúc và nhu cầu của nhau. Sự thấu hiểu ấy góp phần nuôi dưỡng tình cảm gia đình, củng cố sự gắn bó và tạo nên nền tảng cho sự ổn định của các mối quan hệ giữa cha mẹ, con cái và các thế hệ trong gia đình.
Vậy nhưng cùng với sự phát triển của xã hội và sự tiếp biến văn hóa mà sự im lặng dần len lỏi vào không gian gia đình. Bài viết tập trung phân tích hiện tượng im lặng trong gia đình như một hình thức tương tác, giao tiếp mang tính hai mặt: vừa có thể được sử dụng như một chiến lược giao tiếp nhằm duy trì sự hài hòa trong quan hệ, vừa cho thấy những khoảng cách cảm xúc giữa các thành viên. Từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm sử dụng chiến lược im lặng trong giao tiếp gia đình một cách hợp lý.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp phân tích tài liệu và tổng hợp lý thuyết trong lĩnh vực văn hóa, xã hội học gia đình và nghiên cứu giao tiếp. Các công trình nghiên cứu về giao tiếp gia đình, giao tiếp phi ngôn ngữ và văn hóa gia đình được sử dụng làm cơ sở để phân tích hiện tượng im lặng trong đời sống gia đình. Bên cạnh đó, bài viết cũng vận dụng phương pháp phân tích văn hóa - xã hội nhằm xem xét hiện tượng im lặng trong mối quan hệ với các chuẩn mực văn hóa, cấu trúc gia đình và những biến đổi của đời sống xã hội hiện đại. Việc kết hợp các cách tiếp cận này giúp làm rõ những chức năng khác nhau của sự im lặng trong giao tiếp gia đình cũng như những tác động của nó đối với sự gắn kết giữa các thành viên.
3. Kết quả và thảo luận
Gia đình và sự im lặng trong giao tiếp gia đình trong đời sống hiện đại
Gia đình - tế bào của xã hội - từ lâu đã được xem là một thiết chế nền tảng và bền vững của nhân loại. Trong nhiều nền văn hóa, gia đình không chỉ đảm nhiệm các chức năng sinh học như duy trì nòi giống và quan hệ huyết thống, mà còn là trung tâm của quá trình xã hội hóa. Trong quá trình ấy, mỗi cá nhân tiếp nhận những giá trị văn hóa, những chuẩn mực ứng xử và hình thành nhân cách của chính mình. Theo Talcott Parsons, gia đình chính là môi trường đầu tiên để cá nhân nội tâm hóa các quy tắc xã hội, học cách tương tác, chia sẻ và xây dựng các khuôn mẫu hành vi phù hợp với đời sống cộng đồng (Parsons, T., Bales, R. F., 1955).
Trong nghiên cứu giao tiếp, các nhà khoa học phân biệt giữa giao tiếp bằng ngôn ngữ và giao tiếp phi ngôn ngữ. Nếu lời nói là phương tiện trực tiếp để truyền tải thông điệp, thì cử chỉ, ánh mắt, biểu cảm, khoảng cách tương tác và đặc biệt là sự im lặng lại mang những hàm nghĩa sâu xa hơn, đôi khi tinh tế hơn. Judee K. Burgoon và cộng sự (2016) cho rằng các tín hiệu phi ngôn ngữ thường mang sức biểu đạt cảm xúc mạnh mẽ, thậm chí vượt ra ngoài giới hạn của ngôn từ. Trong đó, im lặng là một hiện tượng đặc biệt: vừa là khoảng vắng của lời nói, vừa là không gian để những tầng nghĩa khác nhau được hình thành tùy thuộc vào bối cảnh và quan hệ giữa các chủ thể. Im lặng không nên được hiểu đơn giản như sự không giao tiếp bằng lời mà cần được xem như một dạng thông điệp trong quá trình giao tiếp giữa người với người. Theo quan điểm của Adam Jaworski (1993) sự im lặng có thể mang những chức năng giao tiếp đa dạng như: biểu thị sự đồng thuận, phản đối, suy tư hoặc né tránh. Ý nghĩa của sự im lặng thường được xác định thông qua bối cảnh tương tác và các quy tắc xã hội chi phối hành vi giao tiếp của các cá nhân.
Trong nhịp sống của các gia đình đương đại, giao tiếp giữa các thành viên vẫn được xem là một yếu tố quan trọng duy trì sự gắn kết tình cảm và góp phần tạo ra sự ổn định cho mối quan hệ giữa các thành viên, cũng tạo ra sự ổn định chung cho cả gia đình. Tuy nhiên, bên cạnh những hình thức trao đổi cởi mở, hiện tượng im lặng trong giao tiếp gia đình đang xuất hiện với nhiều biểu hiện khác nhau. Sự im lặng này không đơn thuần là việc ít trò chuyện mà còn cho thấy những biến đổi trong việc tương tác và chia sẻ cảm xúc trong đời sống gia đình hiện nay.
Biểu hiện khá phổ biến của sự thay đổi trong giao tiếp gia đình hiện nay là sự suy giảm rõ rệt của những cuộc trò chuyện mang tính chia sẻ trong đời sống sinh hoạt hằng ngày. Trong nhiều gia đình, đặc biệt là ở khu vực đô thị, các thành viên thường có lịch trình học tập, làm việc và vui chơi khác nhau, khiến thời gian gặp gỡ trực tiếp bị thu hẹp đáng kể. Áp lực công việc và lịch trình học tập dày đặc khiến thời gian tương tác trực tiếp trong gia đình bị thu hẹp. Nhịp sống hiện đại với áp lực công việc, học tập khiến cho thời gian gặp mặt trực tiếp ngày càng ít đi từ đó mà sự giao tiếp giữa các thành viên giảm dần. Đôi khi, họ trở về nhà với sự mệt mỏi sau cả ngày dài làm việc lại càng chỉ khiến họ có nhu cầu nghỉ ngơi, làm giảm đi mong muốn tương tác, giao tiếp với nhau.
Những không gian giao tiếp truyền thống như bữa cơm gia đình hay các buổi sinh hoạt chung vào cuối tuần vốn từng là dịp để các thành viên tương tác, lắng nghe và sẻ chia cảm xúc nay ít dần. Một số gia đình vẫn duy trì những nếp sinh hoạt này nhưng không thường xuyên hoặc mang tính hình thức, do mỗi người đều bận rộn hoặc ưu tiên cho các hoạt động khác của cá nhân. Khi thời gian trò chuyện trực tiếp giảm đi, sự gắn kết tự nhiên giữa các thành viên cũng trở nên lỏng lẻo hơn. Thay vì những cuộc trò chuyện thân mật, nhiều gia đình chỉ trao đổi các thông tin cần thiết, dẫn đến việc giao tiếp ngày càng rời rạc. Hệ quả là những khoảng lặng trong đời sống gia đình dần xuất hiện nhiều hơn. Các thành viên sống chung dưới một mái nhà nhưng lại thiếu sự thấu hiểu lẫn nhau; họ có thể nắm rõ thông tin về công việc hay lịch học của nhau nhưng lại khó chia sẻ những vấn đề sâu hơn về cảm xúc, tâm lý.
Sự im lặng trong gia đình còn thể hiện qua việc mỗi người trong gia đình ít chia sẻ cảm xúc và suy nghĩ của mình với những thành viên khác. Trong một số gia đình, các thành viên vẫn duy trì những tương tác mang tính sinh hoạt hằng ngày, nhưng lại ít trao đổi về những vấn đề cá nhân như: áp lực công việc, áp lực cuộc sống, những gánh nặng, lo toan, khó khăn trong học tập hoặc những vấn đề tâm lý, cảm xúc… mà chỉ âm thần chịu đựng hoặc nghĩ rằng nói ra không có tác đụng gì. Những thông tin cơ bản nhất được chia sẻ trong gia đình đôi khi chỉ dừng lại ở mức độ giao tiếp chức năng, trong khi sự thấu hiểu về cảm xúc và nhu cầu của nhau lại chưa thực sự sâu sắc, thiếu đi sự gắn kết và kết nối giữa các thành viên. Trong đó, một trong những nguyên nhân gây khó khăn trong việc giao tiếp dẫn đên sự im lặng là sự khác biệt giữa các thế hệ. Sự khác biệt về trải nghiệm sống, hệ giá trị và cách tiếp cận công nghệ có thể khiến cha mẹ và con cái gặp khó khăn trong việc chia sẻ quan điểm hoặc không chung cách nhìn nhận về những vấn đề trong cuộc sống. Trong nhiều trường hợp, khi không tìm được cách trao đổi phù hợp, các thành viên trong gia đình có xu hướng tránh né những chủ đề dễ gây tranh luận dẫn đến tình trạng giao tiếp bị thu hẹp và làm gia tăng khoảng cách cảm xúc giữa các thế hệ.
Với sự hối hả của nhịp sống hiện đại, bên cạnh đó, sự bùng nổ của công nghệ và các thiết bị số đã và đang tác động mạnh mẽ đến đời sống gia đình, đặc biệt là cách các thành viên giao tiếp với nhau. Những chiếc điện thoại thông minh, máy tính bảng hay các nền tảng mạng xã hội giúp con người kết nối dễ dàng hơn với nhau và thế giới bên ngoài, thậm chí giao tiếp xuyên biên giới, nhưng đồng thời cũng vô tình làm cho những cuộc trò chuyện trực tiếp trong gia đình trở nên ít dần. Không khó để bắt gặp hình ảnh các thành viên cùng ở trong một ngôi nhà, thậm chí cùng ngồi trong một căn phòng, nhưng mỗi người lại chăm chú vào màn hình thiết bị của riêng mình. Khi đó, sự hiện diện về mặt không gian chưa chắc đã đồng nghĩa với sự gần gũi về mặt cảm xúc. Công nghệ trở thành một phần quen thuộc của đời sống hiện đại, nhưng lạm dụng công nghệ khiến mỗi người dần thu mình vào “thế giới riêng”, làm cho sự gắn kết và tương tác giữa cha mẹ và con cái trở nên lỏng lẻo hơn.
