Im lặng được sử dụng như một chiến lược giao tiếp trong gia đình

Trong đời sống gia đình, giao tiếp không chỉ được hình thành từ những lời nói trực tiếp mà còn bao gồm nhiều hình thức biểu đạt phi ngôn ngữ như ánh mắt, nụ cười, cái nắm tay hoặc vỗ vai. Bên cạnh các cuộc trò chuyện, những khoảng lặng cũng là một phần của quá trình tương tác giữa các thành viên. Hiểu một cách sâu sắc, im lặng trong gia đình không đơn thuần là sự vắng mặt của lời nói mà trong nhiều trường hợp còn trở thành một cách giao tiếp tinh tế giữa người với người.

Trước hết, im lặng thể hiện sự lắng nghe và tôn trọng đối phương. Trong một cuộc trò chuyện, khi một người lựa chọn im lặng để tập trung vào câu chuyện của người khác cho thấy sự chú ý, tôn trọng và sẵn sàng tiếp nhận cảm xúc của đối phương. Trong các mối quan hệ gia đình, những khoảng lặng như vậy giúp người nói cảm thấy được lắng nghe và thấu hiểu, từ đó góp phần gắn kết giữa các thành viên.

Trong nhiều trường hợp, im lặng được sử dụng như một cách điều chỉnh cảm xúc trong những tình huống nhạy cảm hoặc căng thẳng. Trong các bất đồng quan điểm, phản ứng ngay lập tức có thể khiến mâu thuẫn trở nên gay gắt hơn, khiến cho các bên cảm thấy không được thấu hiểu, thậm chí còn gây ra những vết thương bằng lời nói lẫn việc không tự chủ được hành vi cá nhân. Trong những tình huống ấy, tạm thời giữ im lặng giúp mỗi người có thời gian suy nghĩ, kiểm soát cảm xúc và lựa chọn cách phản hồi, cách ứng xử phù hợp hơn. Từ góc độ nghiên cứu giao tiếp gia đình, Ascan F. Koerner và Mary Anne Fitzpatrick (2002) cho rằng các thành viên trong gia đình thường sử dụng nhiều hình thức giao tiếp gián tiếp nhằm duy trì sự ổn định của mối quan hệ. Trong một số trường hợp, việc không phản hồi ngay lập tức có thể giúp giảm căng thẳng và tạo điều kiện để các vấn đề được xử lý một cách bình tĩnh hơn.

Sự im lặng tích cực còn gắn với bối cảnh văn hóa, xã hội của từng địa phương. Ở nhiều nước Á Đông, trong đó có Việt Nam, các mối quan hệ gia đình đề cao sự hòa thuận và tôn ti trật tự giữa các thế hệ. Vì thế, im lặng đôi khi trở thành một cách ứng xử thận trọng nhằm tránh gây tổn thương cho người thân hoặc làm căng thẳng, mâu thuẫn bị đẩy lên cao trào quá mức. Trong bối cảnh ấy, việc không phản bác trực tiếp ý kiến của người lớn tuổi thường được hiểu như biểu hiện của sự tôn trọng, biết giữ mình và mong muốn hạn chế xung đột, tránh gây cảm giác bất kính.

Im lặng cũng là một cách để tạo ra không gian cho sự suy ngẫm và thấu hiểu trong các mối quan hệ gia đình. Trong cuộc sống, không thể tránh khỏi những trường hợp mà các thành viên trong gia đình có sự mâu thuẫn hoặc căng thẳng với nhau, nếu không bị cuốn vào những phản ứng cảm xúc hoặc hành động tức thời, mỗi người khi im lặng sẽ có thời gian nhìn lại cảm xúc của bản thân và cân nhắc cảm nhận của người khác. Những khoảng lặng trong giao tiếp vì thế mà mở ra cơ hội cho sự đồng cảm, hiểu và thấu cảm hơn giữa các thành viên. Những nghiên cứu gần đây cũng cho thấy im lặng trong giao tiếp tồn tại trên một phổ ý nghĩa đa dạng bao gồm cả tích cực và tiêu cực. Laura Polyanna Souza Oliveira và cộng sự (2022) cho rằng trong nhiều trường hợp, im lặng có thể gắn với sự thân mật, đồng cảm và hiểu ngầm giữa các cá nhân. Khi các mối quan hệ đã đạt đến mức độ gần gũi nhất định, sự im lặng đôi khi không còn mang ý nghĩa xa cách mà trở thành một trạng thái chia sẻ tự nhiên. Từ những góc nhìn trên có thể thấy rằng im lặng trong giao tiếp gia đình không phải lúc nào cũng mang ý nghĩa tiêu cực. Ở nhiều tình huống trong cuộc sống, im lặng đã trở thành một chiến lược giao tiếp mang tính xây dựng, giúp các thành viên lắng nghe nhau nhiều hơn, kiểm soát cảm xúc tốt hơn và duy trì sự hài hòa trong các mối quan hệ gia đình.

Im lặng như biểu hiện của khoảng cách cảm xúc

Bên cạnh vai trò tích cực trong việc giúp các thành viên điều chỉnh cảm xúc và giữ gìn sự hòa thuận trong gia đình, sự im lặng đôi khi cũng thể hiện những khó khăn trong quá trình tương tác giữa các thành viên. Khi các thành viên trao đổi thông tin và chia sẻ cảm xúc dần trở nên ít đi, thì im lặng không còn chỉ là một cách giao tiếp mang tính tạm thời mà còn cho thấy sự xuất hiện của khoảng cách tâm lý giữa các cá nhân. Trong những trường hợp này, sự thiếu vắng lời nói thường đi kèm với những rào cản trong việc thấu hiểu lẫn nhau, khiến các thành viên khó mở lòng, chia sẻ và kết nối với nhau.

Trong nhiều gia đình, đặc biệt là trong mối quan hệ giữa các thế hệ, việc bộc lộ cảm xúc trực tiếp không phải lúc nào cũng diễn ra một cách dễ dàng. Những khác biệt về tuổi tác, kinh nghiệm sống và hệ giá trị tạo ra những khoảng cách trong cách nhìn nhận vấn đề, thế giới quan cũng như trong cách giao tiếp. Cha mẹ đôi khi ít chia sẻ cảm xúc cá nhân với con cái, trong khi con cái cũng có xu hướng dè dặt khi bày tỏ suy nghĩ hoặc quan điểm của mình bởi sợ bị phán xét hoặc cảm thấy không được thấu hiểu. Khi các thành viên không tìm được một kênh giao tiếp phù hợp, trạng thái im lặng sẽ dần trở nên phổ biến trong đời sống gia đình. Theo mô hình Giao tiếp gia đình của Koerner & Fitzpatrick (2002) mức độ cởi mở trong trao đổi thông tin và cảm xúc giữa các thành viên có ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ gắn kết của gia đình. Những gia đình có mức độ trao đổi cảm xúc thấp thường dễ xuất hiện khoảng cách và thiếu sự thấu hiểu giữa các thành viên.

Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, thiếu sự giao tiếp sâu sắc giữa cha mẹ và trẻ có thể dẫn đến nhiều vấn đề. Trẻ trong giai đoạn này đang có sự phát triển mạnh mẽ về nhận thức và cảm xúc. Vì vậy, nếu trẻ không cảm thấy được lắng nghe hoặc không được khuyến khích chia sẻ, các em có thể gặp khó khăn khi bộc lộ những vấn đề liên quan đến học tập, cảm xúc, tâm lý hoặc các mối quan hệ bạn bè, mối quan hệ xã hội. Về lâu dài, cha mẹ thiếu các cuộc trò chuyện hỗ trợ và thấu hiểu sẽ ảnh hưởng đến quá trình phát triển cảm xúc cũng như khả năng thiết lập các mối quan hệ xã hội của con cái trong tương lai. Các nghiên cứu về giao tiếp gia đình cho thấy mức độ cởi mở trong trao đổi thông tin giữa cha mẹ và con cái có liên quan chặt chẽ đến cảm giác an toàn tâm lý của trẻ trong môi trường gia đình (Braithwaite & Baxter, 2006).

Nếu sự im lặng giữa các thành viên kéo dài cũng có nguy cơ dẫn đến những hiểu lầm không đáng có. Khi vấn đề hoặc mâu thuẫn xảy ra mà không được các thành viên thảo luận một cách rõ ràng, mỗi người sẽ tự diễn giải cảm xúc hoặc ý định của nhau theo cách hiểu của bản thân, nhưng cách diễn giải đó chưa chắc đã đúng với những thành viên khác. Khoảng trống trong giao tiếp có thể tạo điều kiện cho các suy đoán chủ quan, khiến những căng thẳng âm thầm tích tụ theo thời gian nếu không giải quyết triệt để. Theo Sandra Petronio (2002) việc quản lý và chia sẻ thông tin cá nhân trong gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng sự tin cậy; khi quá trình này bị hạn chế, các mối quan hệ có thể trở nên mong manh và dễ phát sinh những xung đột tiềm ẩn.

Trong một số trường hợp, sự im lặng còn được sử dụng như một hình thức giao tiếp tiêu cực. Hiện tượng silent treatment (còn gọi là bạo lực lạnh) tức là cố ý từ chối giao tiếp nhằm gây áp lực tâm lý cho người khác thường được xem là một dạng hành vi gây tổn thương trong các mối quan hệ thân thuộc. Các nghiên cứu về giao tiếp trong gia đình cho thấy rằng bạo lực lạnh như im lặng kéo dài hoặc phớt lờ nhau thường khiến mức độ hài lòng trong mối quan hệ giảm xuống và làm tăng căng thẳng giữa các thành viên (Schrodt, 2014).

Việc né tránh giao tiếp bằng cách im lặng cũng ảnh hưởng đến sức khỏe tâm lý của các thành viên trong gia đình. Những cảm xúc tiêu cực nếu không được chia sẻ và giải tỏa thông qua đối thoại sẽ xu hướng bị dồn nén và tích tụ theo thời gian, đến một lúc nào đó sẽ bùng nổ. Biểu hiện này trở nên rõ rệt, nhất là trong những gia đình phải đối diện với các biến cố như bệnh tật, khủng hoảng kinh tế hoặc những thay đổi lớn trong cuộc sống. Nghiên cứu về xung đột trong quan hệ hôn nhân cho thấy việc né tránh giao tiếp hoặc hiện tượng rút lui hoàn toàn khỏi tương tác trong lúc xung đột có thể làm suy giảm sự hài lòng trong quan hệ và làm gia tăng nguy cơ rạn nứt tình cảm giữa các thành viên (Gottman, 1994).

Sự im lặng kéo dài còn có thể trở thành nhân tố cản trở việc giải quyết xung đột trong gia đình, các mâu thuẫn thường chỉ bị trì hoãn thay vì được giải quyết triệt để nếu không có sự giao tiếp và cố gắng từ tất cả các bên liên quan. Theo thời gian, những cảm xúc, ức chế bị dồn nén có thể tích tụ và bùng phát thành những xung đột nghiêm trọng hơn, từ đó làm giảm sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình.

Như vậy, sự im lặng trong gia đình là một hiện tượng giao tiếp mang tính hai mặt. Trong một số tình huống, im lặng góp phần điều chỉnh cảm xúc và duy trì sự hài hòa trong quan hệ. Tuy nhiên, khi trạng thái này kéo dài hoặc gắn với xu hướng né tránh giao tiếp, im lặng sẽ làm gia tăng khoảng cách cảm xúc và cản trở sự chia sẻ giữa các thành viên, tạo ra khoảng cách trong gia đình. Vì vậy, việc nghiên cứu sự im lặng trong gia đình cần được đặt trong mối quan hệ với bối cảnh văn hóa, cấu trúc quan hệ và mức độ cởi mở trong giao tiếp, nhằm hiểu rõ hơn vai trò của giao tiếp đối với sự gắn kết của đời sống gia đình.

Một số giải pháp xây dựng môi trường giao tiếp tích cực trong gia đình

Trong bối cảnh đời sống gia đình hiện đại đang chịu nhiều tác động từ nhịp sống nhanh, áp lực công việc và sự phát triển như vũ bão của công nghệ, truyền thông thì xây dựng một môi trường giao tiếp tích cực trong gia đình trở nên đặc biệt quan trọng. Giao tiếp là phương tiện trao đổi thông tin, cũng là cơ chế duy trì sự gắn kết, hỗ trợ cảm xúc và hình thành các giá trị chung trong gia đình. Vì vậy, để hạn chế những tác động tiêu cực của sự im lặng kéo dài và tăng cường sự thấu hiểu giữa các thành viên, có thể sử dụng một số giải pháp sau:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức về vai trò của giao tiếp trong gia đình

Trước hết, cần nâng cao nhận thức của các thành viên về vai trò của đối thoại và chia sẻ cảm xúc để mỗi thành viên đều hiểu được tầm quan trọng của giao tiếp trong gia đình, của sức mạnh trong lời nói. Tuy nhiên, các nghiên cứu trong lĩnh vực giao tiếp gia đình cho thấy việc trao đổi cởi mở về suy nghĩ và cảm xúc có thể giúp các thành viên hiểu nhau sâu sắc hơn, từ đó giảm thiểu những hiểu lầm và căng thẳng tiềm ẩn.

Nâng cao nhận thức về vai trò của giao tiếp cần được thực hiện thông qua giáo dục gia đình, truyền thông xã hội và các chương trình tư vấn tâm lý. Với mục đích để các thành viên hiểu rằng: chia sẻ cảm xúc và lắng nghe lẫn nhau là yếu tố quan trọng để duy trì sự gắn kết, các thành viên sẽ chủ động hơn trong việc xây dựng những cuộc trò chuyện có ý nghĩa trong đời sống gia đình.

Thứ hai, duy trì các không gian giao tiếp chung trong gia đình

Việc duy trì các hoạt động sinh hoạt chung như bữa cơm gia đình, các chuyến đi chơi, hoạt động giải trí hoặc các nghi lễ gia đình có thể giúp tăng cường cơ hội tương tác trực tiếp giữa các thành viên. Những không gian giao tiếp chung của gia đình sẽ tạo điều kiện cho việc trao đổi thông tin cũng như góp phần hình thành cảm giác thuộc về và sự gắn kết trong gia đình.

Thứ ba, xây dựng môi trường tâm lý an toàn trong gia đình

Một yếu tố quan trọng khác ảnh hưởng đến chất lượng giao tiếp gia đình là mức độ an toàn tâm lý trong quá trình tương tác. Trong quá trình giao tiếp giữa các thành viên, nếu ý kiến và cảm xúc của mọi người đều được tôn trọng, mọi người sẽ có xu hướng cởi mở hơn trong việc chia sẻ suy nghĩ cá nhân. Ngược lại, nếu môi trường gia đình phán xét hoặc áp đặt, các thành viên, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên sẽ lựa chọn im lặng như một cách tự bảo vệ.

Do đó, cha mẹ và người lớn trong gia đình cần tạo ra một môi trường giao tiếp dựa trên sự tôn trọng và lắng nghe, khuyến khích con cái bày tỏ quan điểm, chấp nhận những khác biệt trong suy nghĩ và tránh các phản ứng mang tính chỉ trích có thể giúp hình thành một môi trường tâm lý an toàn. Trong môi trường như vậy, giao tiếp xây dựng sự tin cậy và thấu hiểu lẫn nhau.

Thứ tư, phát triển kỹ năng giao tiếp và quản lý cảm xúc trong gia đình

Giao tiếp hiệu quả cần có sự thiện chí của các thành viên, đồng thời còn liên quan đến kỹ năng giao tiếp và khả năng quản lý cảm xúc của mỗi người. Trong nhiều trường hợp, xung đột gia đình không xuất phát từ bản thân vấn đề ban đầu, mà là từ cách các cá nhân diễn đạt cảm xúc hoặc phản ứng trước những tình huống căng thẳng. Vì vậy, việc giáo dục các kỹ năng như lắng nghe tích cực, diễn đạt cảm xúc một cách phù hợp, kiểm soát cảm xúc tiêu cực và giải quyết xung đột mang tính xây dựng có ý nghĩa quan trọng đối với việc cải thiện giao tiếp gia đình. Đặc biệt đối với trẻ em và thanh thiếu niên, việc được hướng dẫn các kỹ năng này từ sớm có thể giúp các em phát triển khả năng tương tác xã hội lành mạnh và xây dựng các mối quan hệ bền vững trong tương lai.

Trong bối cảnh công nghệ truyền thông phát triển mạnh mẽ, các gia đình cũng cần chú ý đến việc cân bằng giữa giao tiếp trực tiếp và giao tiếp qua thiết bị số. Việc thiết lập những khoảng thời gian không sử dụng thiết bị điện tử, chẳng hạn trong bữa ăn hoặc các hoạt động sinh hoạt chung, có thể giúp tăng cường các cuộc trò chuyện trực tiếp giữa các thành viên.

4. Kết luận

Sự im lặng trong gia đình là một hiện tượng giao tiếp mang tính phức tạp và đa chiều, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố văn hóa, tâm lý và xã hội. Trong một số bối cảnh, im lặng có thể đóng vai trò như một chiến lược giao tiếp nhằm duy trì hòa khí, kiểm soát cảm xúc và tránh sự leo thang của xung đột. Tuy nhiên, khi sự im lặng trở thành một khuôn mẫu giao tiếp kéo dài và thiếu sự chia sẻ cảm xúc, nó có thể biểu hiện khoảng cách tâm lý giữa các thành viên và làm suy giảm sự gắn kết gia đình. Gia đình khuyến khích đối thoại cởi mở, tôn trọng sự khác biệt và hỗ trợ cảm xúc cho các thành viên góp phần củng cố mối quan hệ gia đình cũng tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển tâm lý và xã hội của mỗi cá nhân. Do đó, việc thúc đẩy các hình thức giao tiếp tích cực trong gia đình cần được xem như một nhiệm vụ quan trọng không chỉ của từng gia đình mà còn của các thiết chế giáo dục và xã hội, nhằm hướng tới xây dựng những gia đình gắn kết, thấu hiểu và bền vững trong xã hội đương đại.

____________________

Tài liệu tham khảo

1. Braithwaite, D. O., Baxter, L. A. (2006). Engaging theories in family communication: Multiple perspectives (Tiếp cận các lý thuyết trong giao tiếp gia đình: Những góc nhìn đa chiều). Sage Publications.

2. Burgoon, J. K., Guerrero, L. K., Floyd, K. (2016). Nonverbal communication (Giao tiếp phi ngôn ngữ). Routledge.

3. Gottman, J. M. (1994). Why marriages succeed or fail: And how you can make yours last (Vì sao hôn nhân thành công hay thất bại: Và cách duy trì hôn nhân bền vững). Simon & Schuster.

4. Jaworski, A. (1993). The power of silence: Social and pragmatic perspectives (Sức mạnh của sự im lặng: Góc nhìn xã hội và ngữ dụng). Sage Publications.

5. Koerner, A. F., Fitzpatrick, M. A. (2002). Understanding family communication patterns and family functioning: The roles of conversation and conformity orientations (Hiểu các mô hình giao tiếp gia đình và chức năng gia đình: Vai trò của định hướng đối thoại và định hướng tuân thủ). Communication Yearbook. 26.

6. Lê Ngọc Văn. (2012). Gia đình Việt Nam trong bối cảnh biến đổi xã hội. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.

7. Nguyễn Hữu Minh. (2014). Gia đình Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.

8. Oliveira, L. P. S., et al. (2022). Silence in interpersonal communication: Meanings and relational implications (Sự im lặng trong giao tiếp liên cá nhân: Ý nghĩa và hệ quả trong các mối quan hệ). Springer.

9. Parsons, T., Bales, R. F. (1955). Family, socialization and interaction process (Gia đình, quá trình xã hội hóa và tương tác). Free Press.

10. Petronio, S. (2002). Boundaries of privacy: Dialectics of disclosure (Ranh giới của quyền riêng tư: Biện chứng của sự chia sẻ thông tin). State University of New York Press.

11. Schrodt, P. (2010). The silent treatment as a relational communication strategy (Sự im lặng như một chiến lược giao tiếp trong quan hệ). Journal of Social and Personal Relationships. 27(2).

12. Trần Ngọc Thêm. (2001). Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam. Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh.

13. Zhang, A. Y., Siminoff, L. A. (2003). Silence and cancer: Why do families and patients fail to communicate? (Im lặng và bệnh ung thư: Vì sao gia đình và bệnh nhân không giao tiếp với nhau?). Health Communication. 15(4).

Ngày Tòa soạn nhận bài: 2/3/2025; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 10/4/2026; Ngày duyệt đăng: 20/4/2026.

Ths NGUYỄN PHƯƠNG THANH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 645, tháng 6-2026