Tọa đàm "Đô thị sông nước TP.HCM - Giá trị di sản và phát triển bền vững" do Bảo tàng Lịch sử TP.HCM tổ chức, trong khuôn khổ Dự án hợp tác văn hóa FEF-Fleuves Pháp - Việt, quy tụ sự tham gia của đông đảo các nhà nghiên cứu lịch sử, kiến trúc, đại diện cơ quan quản lý và các tổ chức bảo tồn nhằm tìm kiếm giải pháp dung hòa giữa tốc độ phát triển đô thị hiện đại với yêu cầu giữ gìn bản sắc sông nước phương Nam.
Dòng sông không chỉ là cảnh quan
Nhìn từ lịch sử, hệ thống sông Sài Gòn, sông Đồng Nai cùng mạng lưới kênh rạch chằng chịt không đơn thuần là cảnh quan tự nhiên hay các hành lang giao thông sinh thái, mà chính là khung cấu trúc cốt lõi định hình nên diện mạo kinh tế, xã hội và văn hóa của vùng đất Gia Định - Sài Gòn xưa và TP.HCM ngày nay.
Theo bà Nguyễn Khắc Xuân Thi - Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, Nam Bộ được hình thành trong mối quan hệ mật thiết với sông nước. Dòng sông vừa tạo điều kiện cư trú, sản xuất, giao thông, giao thương, vừa góp phần hình thành những giá trị văn hóa đặc trưng của cư dân phương Nam. Với Gia Định - Sài Gòn - TP.HCM, dấu ấn ấy thể hiện từ những dấu tích cư trú cổ, tuyến giao thông, thương cảng đến hệ thống sông, kênh rạch gắn với quá trình hình thành đô thị.
Những nội dung từ trưng bày chuyên đề “Chúng tôi, những dòng sông Nam bộ” tại bảo tàng cho thấy quá trình con người sống cùng dòng sông, khai thác nguồn lực tự nhiên, thích nghi với môi trường và hình thành những không gian văn hóa - xã hội đặc thù. Vì vậy, theo bà Xuân Thi, di sản sông nước không chỉ là dòng sông, con kênh hay cảnh quan. Đó còn là dấu tích lịch sử, không gian cư trú, sinh kế, ký ức cộng đồng và những giá trị văn hóa hình thành qua nhiều thế hệ.
TS Nguyễn Thị Hậu - Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM cho rằng hệ thống sông Sài Gòn, sông Đồng Nai và mạng lưới kênh rạch đã góp phần định hình cấu trúc kinh tế, xã hội và bản sắc đô thị Nam Bộ. Điều đáng lưu ý là quá trình đô thị hóa, bê tông hóa và ưu tiên phát triển hạ tầng đường bộ trong thời gian dài đã làm biến đổi không gian sông nước. Một số hành lang sinh thái, giao thông thủy và không gian sinh hoạt truyền thống của cộng đồng bị đứt gãy. Ô nhiễm, thu hẹp mặt nước, suy giảm cảnh quan ven sông, kênh rạch cũng khiến những giá trị văn hóa gắn với môi trường sông nước đứng trước nguy cơ mai một.
Bến thuyền, chợ ven sông, không gian cư trú, làng nghề, cơ sở tín ngưỡng, lễ hội gắn với đường thủy... không đơn thuần là những địa điểm hay hình thức sinh hoạt. Đó là nơi ký ức đô thị được tạo dựng và truyền lại. Khi những không gian ấy biến mất, phần mất đi không chỉ là cảnh quan mà còn là những thực hành văn hóa của cộng đồng.
Để di sản sông nước sống trong đô thị mới
Từ góc nhìn quy hoạch, TS Nguyễn Thị Hậu đề xuất tiếp cận TP.HCM theo hướng một vùng đô thị sông nước, trong đó hệ thống thủy hệ tự nhiên là cấu trúc nền để tổ chức không gian sinh thái, giao thông, văn hóa và kinh tế. Các hành lang ven sông có thể kết nối với công viên, không gian công cộng, di sản và dịch vụ. Sông nước khi ấy không còn là ranh giới hay trở ngại mà trở thành hành lang kết nối đô thị. Từ vị thế địa – văn hóa, địa – kinh tế gắn liền với các dòng sông, hiện nay TP.HCM còn giữ toàn bộ “mặt tiền” hướng biển của cả miền Đông Nam Bộ. Đây là một lợi thế to lớn của thành phố. Xây dựng “Quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm” phải dựa trên đặc trưng quan trọng này.
TS Hoàng Anh Tuấn - nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM lưu ý di sản sông nước còn nằm trong những dấu tích khảo cổ và các hình thức giao thương từng tồn tại trên sông. Qua khảo sát, khai quật phục vụ chỉnh trang, xây dựng đô thị, nhiều cọc gỗ, kết cấu đá và di vật liên quan đến các công trình ven sông đã được phát hiện. Những phát hiện này cho thấy lịch sử đô thị Sài Gòn gắn chặt với sông ngòi và giao thương đường thủy.
Từ đó, ông đặt vấn đề về chợ nổi Nam Bộ - một thành tố quan trọng của văn hóa sông nước đang chịu tác động mạnh bởi sự phát triển của giao thông đường bộ và thay đổi sinh kế. Theo TS Hoàng Anh Tuấn, nếu chỉ giữ lại chợ nổi như một “sân khấu” phục vụ khách du lịch mà tách khỏi hoạt động giao thương và đời sống cư dân thì đó không còn là bảo tồn đúng nghĩa.
Bảo tồn chợ nổi không thể chỉ dừng ở việc giữ lại một hình thức để phục vụ du lịch, mà cần tính đến bản chất của hoạt động giao thương đường sông và đời sống cư dân. Cần có sự phối hợp giữa chính quyền và cộng đồng để vừa gìn giữ giá trị văn hóa sông nước, vừa bảo đảm hiệu quả kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống người dân.
Từ thực tế hoạt động của Bảo tàng Áo Dài, bà Huỳnh Ngọc Vân, Giám đốc Bảo tàng, cho rằng việc bảo tồn di sản văn hóa sông nước có thể bắt đầu từ những điều rất gần với đời sống. Tại phường Long Phước – nơi bảo tàng tọa lạc, bảo tàng phối hợp với cư dân phục hồi nghề làm đồ chơi từ lá dừa, giới thiệu món ăn gắn với đời sống sông nước, tổ chức trải nghiệm chèo ghe, tạo không gian trình diễn đờn ca tài tử, vọng cổ... Những nỗ lực này có thể rất nhỏ bé, khiêm tốn, nhưng nếu mỗi nơi đều có ý thức như vậy thì chúng ta sẽ giữ được một phần di sản văn hóa sông nước của TP.HCM.
Theo bà Vân, việc bảo tồn không thể chỉ trông chờ vào cơ quan chuyên môn mà cần sự tham gia của bảo tàng, người dân và doanh nghiệp. Những địa phương có lợi thế ven sông cũng có thể xây dựng không gian trưng bày ghe, thuyền từng gắn với sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, giúp thế hệ sau hiểu hơn về lịch sử và đời sống cư dân.
Từ góc nhìn so sánh quốc tế, việc cải tạo kênh rạch, giải tỏa nhà ven sông hay phát triển hạ tầng tại TP.HCM được các đại biểu khuyến nghị nên học hỏi kinh nghiệm từ các đô thị sông nước thành công như Singapore, Amsterdam hay Bangkok. Các thành phố này đã chứng minh rằng phục hồi hệ thống thủy hệ, kết hợp bảo tồn di sản với phát triển công viên công cộng ven sông không những không làm cản trở đô thị hóa mà còn tạo ra giá trị gia tăng to lớn cho kinh tế thương mại, nâng cao năng lực chống chịu thiên tai và cải thiện chất lượng sống đô thị.
Tọa đàm khép lại với thông điệp rõ ràng: Đô thị có thể phát triển và hiện đại hóa liên tục, nhưng những giá trị di sản sông nước chính là cốt cách, là "ký ức đô thị" không thể thay thế. Việc dung hòa giữa bảo tồn di sản văn hóa với yêu cầu quy hoạch bền vững không chỉ giúp TP.HCM giải quyết các thách thức về môi trường và biến đổi khí hậu, mà còn định hình một hình mẫu đô thị sông nước sống động, hiện đại nhưng đậm đà bản sắc trong tương lai.
