"Tôi không xem thiết kế sân khấu là nơi để phô diễn kỹ thuật hay khẳng định cái tôi sáng tạo. Điều tôi hướng tới là tạo nên một không gian kể chuyện hiệu quả, trở thành một tác phẩm nghệ thuật có khả năng chạm đến cảm xúc và nhận thức của khán giả” - Trần Hồng Vân chia sẻ.

Sinh ra ở Vĩnh Long trong hoàn cảnh gia đình khó khăn, Trần Hồng Vân sớm bộc lộ năng khiếu mỹ thuật. Khi giấy bút vẽ là thứ xa xỉ, Vân tận dụng mặt sau bao bì gói mì tôm, dùng màu thực phẩm của rau câu hay nghiền gạch tàu pha nước để tập vẽ. Bước ngoặt đến khi Vân xem Chúa tể những chiếc nhẫn - tập phim được giải Thiết kế mỹ thuật xuất sắc của Oscar’ 2003. Đặc biệt ấn tượng với những không gian kỳ ảo trên màn ảnh đã thôi thúc Vân tìm hiểu và thi vào ngành Thiết kế mỹ thuật sân khấu - Điện ảnh của Trường Đại học Sân khấu và Điện ảnh TP.HCM.

Trúng tuyển với số điểm cao, những năm tháng học tập đã mở ra cho Vân một thế giới nghề nghiệp mới, nơi hội họa được kết hợp với nghệ thuật kiến tạo không gian và kể chuyện bằng hình ảnh. Tốt nghiệp năm 2007, Vân được giữ lại trường để đào tạo thành giảng viên cơ hữu. Năm 2009 chị được giải Họa sĩ xuất sắc với vở Dòng nhớ (Hội diễn sân khấu Kịch nói chuyên nghiệp toàn quốc). Năm 2011, chị được học bổng toàn phần đào tạo chuyên sâu về thiết kế sân khấu ở nước ngoài.

Đến nay, Trần Hồng Vân đã thiết kế sân khấu cho hơn 500 vở diễn (Cải lương, Kịch nói, hát Bội, Nhạc kịch, Xiếc, múa Rối), chương trình và sự kiện nghệ thuật; sở hữu 7 HCV  cá nhân, 28 giải thưởng tập thể từ các liên hoan, hội diễn sân khấu toàn quốc, Mai Vàng... Mỗi vở kịch là một hành trình nghiên cứu và khám phá mới, một thử thách riêng, một không gian kể chuyện được sáng tạo mới. Ngay cả làm lại kịch bản quen thuộc cũng phải tìm cách tiếp cận mới, không lặp lại thiết kế cũ, chỉ mang theo kinh nghiệm đã tích lũy. Tất cả đã làm nên bề dày uy tín và nuôi dưỡng đam mê bền bỉ của chị với nghề thiết kế sân khấu suốt 20 năm qua.

• Chị còn nhớ sân khấu đầu tiên làm thiết kế mỹ thuật?

Từ khi còn là sinh viên năm nhất, tôi đã theo chân các anh chị đi làm nghề. Những kiến thức học ở trường đều có thể áp dụng ngay vào thực tế, cái gì không biết tôi về nhờ thầy cô chỉ dẫn. Đến khi Nhà hát Thế Giới Trẻ của trường mở sân khấu cho sinh viên, tôi theo phụ việc cho anh họa sĩ. Vài tháng sau, anh chuyển sang công việc khác, tôi bất ngờ được giao làm thiết kế chính.

Lúc đó tôi rất lo lắng, nhưng tự nhủ cơ hội đến thì phải mạnh dạn nắm lấy. Sân khấu đầu tiên tôi thiết kế là một bối cảnh làng chài, cảnh trí khá đơn giản: một cây củi khô hình dáng kỳ dị, một cái sào mắc dây lưới cá, một chiếc thuyền mủng và phông nền đen. Thế nhưng khi ánh sáng sân khấu được bật lên thì rất đẹp khiến tôi hạnh phúc vô cùng. Chính khoảnh khắc ấy, tôi nhận ra đây là công việc mà mình muốn gắn bó lâu dài.

• Những năm tháng du học giúp gì cho chị trong làm nghề sau này?

Thực sự khi học ở Trường Đại học Sân khấu và Điện ảnh, tôi đã có được một nền tảng rất chắc bởi họa sĩ Lê Văn Định - Trưởng khoa Mỹ thuật sân khấu - Điện ảnh rất giỏi về thiết kế sáng tạo. Du học giúp tôi tiếp cận hệ thống sân khấu hiện đại và quy trình làm việc rất chuyên nghiệp. Khi trở về nước, tôi từng hụt hẫng vì không thể áp dụng toàn bộ những gì đã học. Sau đó, tôi chọn ngắt nhỏ ra, mỗi vở áp dụng một chút. Như vậy những gì học được mới đi vào thực tiễn và phát huy hiệu quả.

• Chị nghĩ gì khi có người cho rằng thiết kế sân khấu chỉ là “thợ vẽ”?

Nói “thợ vẽ” là chưa hiểu đầy đủ về nghề này. Người thiết kế sân khấu không chỉ vẽ cảnh, dựng phông hay sắp đặt đạo cụ mà còn là người tạo nên ký ức thị giác cho khán giả. Sân khấu không phải nơi đặt đồ vật, mà là nơi cảm xúc được thiết kế. Chỉ cần thay đổi ánh sáng, một khoảng trống hay vị trí của một đồ vật cũng có thể làm thay đổi hoàn toàn sắc thái câu chuyện. Vì vậy, người thiết kế phải hiểu tâm lý nhân vật, tiết tấu kịch bản và cảm xúc người xem để kể chuyện bằng không gian, hình ảnh và ánh sáng.

Trên thực tế, tôi thường gặp một tình huống là đạo diễn trẻ gửi kịch bản và trình bày toàn bộ ý tưởng, mong người thiết kế chỉ việc thể hiện lại. Lúc đó, tôi tự hỏi: mình đang là nhà thiết kế sân khấu hay chỉ là người vẽ thuê cho ý tưởng của đạo diễn? Nếu chỉ cần thể hiện bản vẽ cho đẹp thì rất nhiều sinh viên không học thiết kế sân khấu cũng làm được. Điều một nhà thiết kế chuyên nghiệp mang lại không phải là kỹ năng vẽ, mà là tư duy sáng tạo và những góc nhìn nghệ thuật mới.

• lTừng cộng tác với nhiều đạo diễn tên tuổi trên cả nước, chị có gặp khó khăn khi thuyết phục họ chấp nhận thiết kế của mình?

Điều quan trọng nhất khi làm việc với đạo diễn là biết tiết chế cái tôi. Thông thường, đạo diễn sẽ đưa ra định hướng chung, còn người thiết kế phát triển ý tưởng dựa trên tinh thần đó. Dĩ nhiên có lúc cảm thấy phương án chưa thật sự phù hợp, tôi sẽ trao đổi và thuyết phục đạo diễn bằng lập luận chuyên môn. Nếu đạt được sự đồng thuận thì rất tốt, còn nếu không, tôi vẫn tôn trọng quyết định cuối cùng vì vở diễn là sáng tạo của tập thể.

Khi nhận một kịch bản mới, tôi đọc thật kỹ để hiểu bối cảnh, câu chuyện và tinh thần tác phẩm. Từ đó, tôi phát triển ý tưởng, hoàn thiện bản vẽ, lựa chọn vật liệu phù hợp và phối hợp với thi công để biến ý tưởng thành hiện thực. Với tôi, tư duy sáng tạo là yếu tố sống còn của người làm nghệ thuật. Một thiết kế sân khấu đẹp không chỉ nằm ở cảnh trí mà phụ thuộc rất lớn vào cách đạo diễn xử lý không gian đó. Có những thiết kế khi gặp đúng đạo diễn đã trở nên sống động, giàu cảm xúc và phát huy tối đa giá trị. Ngược lại hiệu quả có thể hoàn toàn khác.

• Khi nhận thiết kế sân khấu cho một vở kịch chị có cân nhắc đến chi phí không?

Trước khi họa sĩ đặt bút vẽ xuống thì phải biết được khoản đầu tư là bao nhiêu. Họa sĩ nào biết rõ về thi công, về chất liệu thì sẽ ước tính được sân khấu như thế nào trong khoản chi phí đó. Tôi luôn hỏi đạo diễn hoặc nhà sản xuất về mức đầu tư dự kiến cho phần thiết kế. Nếu cứ theo cảm hứng, phóng tay vẽ lên đến hàng tỷ đồng, sau đó phải chỉnh sửa nhiều lần, vừa tốn thời gian vừa ảnh hưởng đến cảm xúc sáng tạo.

Theo tôi, người thiết kế sân khấu luôn phải dung hòa nhiều yếu tố: đáp ứng yêu cầu của đạo diễn, giữ được dấu ấn sáng tạo cá nhân và phù hợp với nguồn lực đầu tư. Như vở Khúc nguyệt cầm kinh phí rất hạn chế nhưng chúng tôi vẫn tìm được giải pháp tối ưu. Toàn bộ cảnh trí chỉ tốn vài triệu đồng mà vẫn tạo được hiệu ứng thị giác và cảm xúc tốt. Còn vở Tình yêu thời chiến tôi có điều kiện dựng cả một góc địa đạo với nhiều tầng lớp không gian. Theo tôi, tiền không phải là yếu tố quyết định chất lượng thiết kế sân khấu mà là xử lý như thế nào để cảnh trí trở nên đắt giá, hòa hợp với không gian và hỗ trợ diễn xuất của diễn viên.

• lCó khác biệt gì giữa thiết kế cho một vở kịch đi thi và một vở kịch bán vé?

Với tôi, vở nào cũng quan trọng. Tuy nhiên phải xác định đối tượng khán giả và mục đích của vở. Nếu là vở đi thi, người thiết kế sẽ tập trung nhiều chất xám hơn vào xây dựng mảng miếng để hỗ trợ đạo diễn và diễn viên thể hiện chiều sâu nghệ thuật. Cảnh trí không nhất thiết hoành tráng nhưng phải giúp phát huy những điểm mạnh của vở. Còn vở bán vé mang tính giải trí, yếu tố thị giác, sự hoành tráng và bất ngờ thường được chú trọng để kể câu chuyện hấp dẫn, vui nhộn và đáp ứng nhu cầu thưởng thức của công chúng.

• Chị có phương châm trong sáng tạo nghệ thuật không?

Với tôi, quan trọng nhất trong thiết kế sân khấu là sự hài hòa. Sân khấu là loại hình nghệ thuật tổng hợp của văn học, diễn xuất, hội họa, âm nhạc, ánh sáng và kỹ thuật. Vì vậy, người thiết kế không chỉ tạo nên một không gian đẹp mà còn phải phối hợp chặt chẽ với đạo diễn, diễn viên và các bộ phận sáng tạo để xây dựng một tổng thể thống nhất.

Tôi thường nhìn sân khấu qua ba tầng: không gian vật lý của địa điểm biểu diễn, không gian giả định được tạo nên từ thiết kế và nhất là không gian cảm xúc - nơi nghệ sĩ và khán giả kết nối với nhau. Khi cảm xúc của diễn viên lan tỏa đến khán giả, không gian sân khấu mới thực sự hình thành. Dù bối cảnh, ánh sáng hay âm nhạc được đầu tư công phu, hoành tráng đến đâu, tất cả chỉ có ý nghĩa khi phục vụ được câu chuyện và nâng đỡ phần trình diễn.

• Chị có quan tâm đến bản sắc văn hóa trong thiết kế?

Với những vở diễn mang yếu tố lịch sử, văn hóa, tôi luôn dành nhiều thời gian nghiên cứu tư liệu. Chẳng hạn, chỉ riêng hình tượng rồng đã có những đặc điểm khác nhau qua từng triều đại. Nếu không tìm hiểu kỹ rất dễ sử dụng sai hoa văn hay biểu tượng. Với tôi, thiết kế sân khấu trước hết phải đúng, rồi mới đẹp. Gần đây, khi thực hiện thiết kế cho vở Cải lương Tiếng trống Mê Linh của Đoàn Cải lương Vàm Cỏ (Tây Ninh), tôi đã nghiên cứu khá kỹ về kiến trúc, trang phục và bối cảnh lịch sử của thời kỳ đó. Dĩ nhiên sân khấu cần sự cách điệu để đẹp hơn và phù hợp với ngôn ngữ biểu diễn, nhưng nền tảng phải dựa trên tư liệu xác thực.

• Chị nhìn nhận ra sao về vai trò của công nghệ trong thiết kế sân khấu?

Ngày nay, các yếu tố công nghệ như chiếu phim, mapping hay màn hình LED được ứng dụng rộng rãi đã mở rộng khả năng sáng tạo trong thiết kế sân khấu. Tuy nhiên, theo tôi, công nghệ chỉ là phương tiện hỗ trợ. Điều cốt lõi của thiết kế sân khấu vẫn là khả năng kể chuyện bằng không gian, góp phần dẫn dắt cảm xúc và khơi gợi trí tưởng tượng của khán giả.

• Thị hiếu khán giả đang thay đổi rất nhanh, chị có bị áp lực không?

Khán giả hiện nay tiếp cận thông tin rất nhanh và có trình độ thưởng thức ngày càng cao. Không chỉ họa sĩ thiết kế sân khấu mà đạo diễn, diễn viên, nhạc sĩ hay bất kỳ vị trí nào trong ê-kíp sáng tạo cũng phải liên tục cập nhật kiến thức và đổi mới tư duy. Tuy nhiên, sân khấu có sức hấp dẫn rất riêng vì tạo ra sự tương tác trực tiếp giữa nghệ sĩ và khán giả. Cùng một vở xiếc như Vùng đất kỳ bí nhưng mỗi lần xem lại mang đến cảm xúc khác. Đó là điều mà ít bộ phim điện ảnh có được. Tôi cho rằng sân khấu vẫn còn nhiều cơ hội phát triển nếu những người làm nghề luôn đổi mới và biết tạo ra những trải nghiệm phù hợp với khán giả.

• Chị đánh giá thế nào về tiềm năng của nghề thiết kế sân khấu?

Nếu cách đây khoảng 5 năm, thiết kế sân khấu vẫn là một lĩnh vực khá hẹp thì hiện nay, cùng với sự phát triển của ngành sự kiện, giải trí, nghệ thuật trình diễn, lễ hội khiến nhu cầu nhân lực đang tăng lên. Đây là nghề có nhiều tiềm năng nhưng cũng đòi hỏi người làm nghề phải được đào tạo bài bản, có khả năng phân tích kịch bản, xử lý không gian và tổ chức chuyển cảnh hiệu quả. Trên thực tế, nhiều người xuất thân từ mỹ thuật hoặc thiết kế tham gia lĩnh vực này chưa được trang bị đầy đủ kiến thức chuyên sâu về sân khấu. Tôi thành lập Học viện Sáng tạo Mây Đỏ là mong muốn góp phần giúp các bạn trẻ hiểu đúng về nghề, có thêm kiến thức thực chiến, bồi đắp đam mê với nghề thiết kế sân khấu.

ĐINH HƯƠNG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 647, tháng 6-2026