Từ dược sĩ đến Hiệp sĩ Văn học và Nghệ thuật Pháp

Hervé Koubi từng có thời gian dài theo đuổi ngành Dược và làm việc trong lĩnh vực tài chính trước khi nhận ra tiếng gọi nội tâm mãnh liệt dành cho chuyển động cơ thể. Quyết định từ bỏ một sự nghiệp ổn định để bước vào Trung tâm Múa quốc tế Rosella Hightower tại Cannes là một ngã rẽ định mệnh, định hình lại toàn bộ cuộc đời và tư duy nghệ thuật của ông. Sự muộn màng trong khởi đầu lại vô tình trở thành lợi thế, giúp Koubi tiếp cận múa đương đại bằng một lăng kính trải đời, logic và tự do hơn.

Khuynh hướng sáng tác của Hervé Koubi được định hình bởi sự giao thoa rõ rệt giữa hai hệ quy chiếu: múa đương đại mang tính triết lý của châu Âu và văn hóa đô thị (urban culture) đầy năng lượng. Ông không nhìn múa đường phố hay hip-hop như những tiểu văn hóa mang tính giải trí đơn thuần. Trái lại, Koubi bóc tách nguồn năng lượng nguyên thủy, tính ngẫu hứng và khả năng giải phóng hình thể của các bộ môn này, kết hợp chúng với cấu trúc không gian của múa đương đại. Sự tìm tòi này đã giúp ông kiến tạo nên một ngôn ngữ biên đạo độc bản, có sức ảnh hưởng sâu rộng trên bình diện quốc tế.

Sự nghiệp của Hervé Koubi là minh chứng cho việc nghệ thuật có thể phá vỡ mọi biên giới vô hình. Những đóng góp của ông trong việc cách tân ngôn ngữ múa và thúc đẩy sự đa dạng văn hóa đã được giới chuyên môn công nhận ở mức độ cao nhất. Năm 2015, Bộ Văn hóa Pháp chính thức trao tặng ông danh hiệu Hiệp sĩ Huân chương Nghệ thuật và Văn học (Chevalier de l’Ordre des Arts et des Lettres). Tước hiệu này không chỉ là sự vinh danh dành riêng cho cá nhân Koubi, mà còn là sự xác tín của giới tinh hoa nghệ thuật Pháp đối với một dòng chảy văn hóa mới: nơi nghệ thuật hàn lâm và nghệ thuật đường phố có thể bình đẳng và tôn vinh lẫn nhau.

Duyên ngày nợ đêm - Cuộc hồi hương bằng ngôn ngữ hình thể

Duyên ngày nợ đêm - nhan đề vở múa được lấy từ cuốn tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Yasmina Khadra. Tác phẩm văn học này là một bản thiên tình sử đầy trắc trở, đặt trong bối cảnh lịch sử phức tạp giữa Pháp và Algeria. Với Koubi, việc lấy cảm hứng từ tiểu thuyết này nhằm mượn tinh thần của nó, qua đó thực hiện một cuộc tự vấn về gốc gác của chính mình.

Là một người sinh ra và lớn lên tại Pháp, Koubi mang trong mình dòng máu Algeria. Khát vọng tìm hiểu về quê hương bản quán, về những mảnh vỡ ký ức của tổ tiên đã thôi thúc ông thực hiện một quyết định táo bạo: trở về Algiers vào năm 2009 để tổ chức một buổi tuyển chọn (casting). Tại đây, dự án đã bắt đầu thành hình. Ông không tìm kiếm những vũ công ballet hoàn hảo mà tìm đến những thanh niên đam mê hip-hop, b-boying và capoeira - những người vận động theo bản năng, mạnh mẽ và hoang dã.

Kết quả của cuộc tuyển chọn đó là sự quy tụ của 14 nam vũ công tài năng. Họ chính là thế hệ nòng cốt đầu tiên, cùng Koubi xây dựng nên hình hài của Compagnie Hervé Koubi. Trong suốt hơn một thập kỷ, 14 con người này, phần lớn xuất thân từ múa đường phố, đã trở thành những cộng sự đắc lực, giúp Koubi hiện thực hóa triết lý nghệ thuật của mình. Tác phẩm tái hiện một hành trình tìm về cội nguồn, đồng thời mở ra những tầng không gian để chất vấn về bản sắc, về sự va đập và dung hợp văn hóa, cũng như mối quan hệ gắn kết không thể tách rời giữa con người hiện tại với lịch sử quá khứ.

Giải mã sức hút nghệ thuật 

Sức hấp dẫn của Duyên ngày nợ đêm nằm ở thủ pháp biên đạo phá vỡ mọi lề thói thông thường. Khi tấm màn nhung kéo lên, khán giả không chứng kiến những bước nhảy tuân thủ nguyên tắc cân bằng kinh điển. Tác phẩm là một cấu trúc phức hợp, kết hợp táo bạo giữa nhào lộn, thể dục dụng cụ, b-boying, hip-hop, cùng những kỹ thuật nền tảng của múa đương đại và ballet. Sự pha trộn này tạo ra một hình thức biểu đạt sở hữu cường độ mãnh liệt hiếm thấy.

Trên sân khấu, cơ thể của 14 vũ công liên tục bị đẩy đến những giới hạn cực độ về thể chất. Những màn nhào lộn, những cú bật nhảy trên không, và những kỹ thuật nâng đỡ ngoạn mục tạo ra ảo giác như thể các vũ công đang thách thức và chối bỏ hoàn toàn lực hấp dẫn của Trái đất. Tuy nhiên, điểm làm nên đẳng cấp của Hervé Koubi không nằm ở việc phô diễn kỹ năng điêu luyện. Dưới bàn tay nhào nặn của ông, nguồn năng lượng nguyên sơ và đôi khi bạo liệt của street dance được thuần hóa, biến thành một thứ ngôn ngữ hình thể giàu chất thơ và đậm tính thiền định.

Koubi xử lý đội hình không gian sân khấu như một kiến trúc sư xử lý các khối vật liệu. Các tổ hợp chuyển động tập thể được tính toán với độ chính xác tuyệt đối, tạo nên sự hài hòa và mạch lạc đáng kinh ngạc. Khi 14 vũ công đan cài hình thể vào nhau, họ không chỉ là những cá thể độc lập mà đang kiến tạo nên những hình khối không gian mang đậm tính biểu tượng. Những pha xoay chuyển liên hồi gợi liên tưởng đến những dervish (tu sĩ) đang thực hành nghi lễ xoay vòng của phái Sufi; những cơ thể chồng lớp lên nhau phác họa ra cấu trúc mái vòm, những nét chạm trổ tinh xảo trong kiến trúc thánh đường Hồi giáo, hay những họa tiết trang trí đối xứng tinh tế của hội họa phương Đông. Sân khấu múa lúc này trở thành một không gian thiêng liêng, vừa hùng tráng, dữ dội, lại vừa mang sắc thái tĩnh tại sâu thẳm.

Cộng hưởng cùng thị giác là cấu trúc âm thanh mang tính tâm linh và đa văn hóa. Phần âm nhạc của vở diễn là sự pha trộn tinh tế giữa các chất liệu đối lập, được sắp xếp có chủ ý. Khán giả được dẫn dắt từ những giai điệu bí ẩn của nhạc truyền thống Soufi, qua sự réo rắt của Hamza El Din và Kronos Quartet, cho đến tính quy luật chặt chẽ trong âm nhạc tư duy của Jean-Sébastien Bach, tất cả dưới bàn tay biên soạn của Maxime Bodson và phần phối khí của Guillaume Gabriel. Âm nhạc không đóng vai trò làm nền mà trở thành một nhân vật vô hình, đối thoại trực tiếp với nhịp đập cơ thể của các vũ công, tạo nên một trải nghiệm nghe nhìn bùng nổ và chạm đến tận cùng cảm xúc người xem.

Thông qua tác phẩm này, Hervé Koubi cũng gửi gắm một thông điệp phổ quát về sự tồn tại nhân loại. Những ranh giới giữa trắng và đen, giữa văn hóa Ả Rập và văn hóa phương Tây, giữa nghệ thuật đường phố bình dân và nghệ thuật hàn lâm tinh hoa bị xóa nhòa. Chuyển động trở thành thứ ngôn ngữ duy nhất kết nối các nền văn hóa, kết nối các thế hệ, biến sân khấu thành một không gian lý tưởng của sự đối thoại và hòa hợp.

Sự hiện diện của Compagnie Hervé Koubi tại Việt Nam nằm trong khuôn khổ dự án nghệ thuật do Đại sứ quán Pháp và Viện Pháp tại Việt Nam tổ chức, nhằm thắt chặt mối quan hệ giao lưu văn hóa Pháp - Việt. Việc Viện Pháp đưa một tác phẩm đương đại có chiều sâu triết lý và độ khó kỹ thuật cao như Duyên ngày nợ đêm tới Việt Nam góp phần giúp các nghệ sĩ có cơ hội quý báu để cọ xát, quan sát cách thế giới đang vận động trong việc bảo tồn và làm mới các di sản văn hóa phi vật thể, cũng như cách biến những chất liệu đời thường (như múa đường phố) thành một tác phẩm mang tầm vóc học thuật. Sự kiện mở ra những dư địa mới cho các cơ hội hợp tác, trao đổi, và sáng tạo chung giữa nghệ sĩ Việt Nam và cộng đồng quốc tế.

Duyên ngày nợ đêm của Hervé Koubi là một hiện tượng nghệ thuật hiếm hoi có khả năng làm thỏa mãn cả hai tệp khán giả thường ít có tiếng nói chung: những người đam mê sự phóng khoáng, bùng nổ của văn hóa hip-hop và giới mộ điệu khắt khe của múa đương đại. Sự thành công của tác phẩm nằm ở tư duy biên đạo rành mạch, tính kỷ luật trong biểu diễn và một thông điệp nhân văn nhất quán. Hervé Koubi đã chứng minh rằng, nghệ thuật chân chính không bao giờ bị đóng khung trong những định kiến. Bằng sự chân thành và tinh thần sáng tạo không ngừng nghỉ, ông đã đưa những bước nhảy xuất phát từ lề đường bước lên các thánh đường nghệ thuật, để từ đó, kể một câu chuyện đẹp đẽ về hành trình con người đi tìm lại chính mình. 

NGUYỄN KIM DUNG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 650, tháng 7-2026