Chế tác kèn a mam trở thành một kỹ năng đặc biệt

Giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, những bản làng của đồng bào Bru - Vân Kiều ở xã Trường Sơn (tỉnh Quảng Trị) trải dài bên sườn núi, nơi nhạc cụ của đồng bào dân tộc vẫn lặng lẽ chảy như mạch nguồn bền bỉ nuôi dưỡng tâm hồn con người. Trong kho tàng nhạc cụ truyền thống phong phú ấy, kèn a mam của đồng bào Bru - Vân Kiều hiện lên như một thanh âm mộc mạc mà sâu lắng, mang theo bao câu chuyện về tình yêu, cuộc sống và sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên.

Không cần đến những chất liệu cầu kỳ, đồng bào Bru - Vân Kiều từ bao đời nay đã biết tận dụng những gì gần gũi nhất từ rừng núi để chế tác nên nhạc cụ. Tre, nứa, cây đương (cây giàng), lá rừng hay da động vật… tất cả đều có thể trở thành nhạc cụ dưới đôi bàn tay khéo léo và óc sáng tạo tinh tế của con người nơi đây. Chính từ quá trình lao động gắn bó mật thiết với thiên nhiên ấy, các loại nhạc cụ bộ hơi như sáo khui, sáo teril, sáo pi, kèn taranl, kèn khlũi, tù và… đặc biệt là kèn a mam  đã ra đời, mang theo hơi thở của núi rừng và nhịp sống của bản làng.

Theo nghệ nhân Hồ Thị Con, mới nhìn qua, kèn a mam có vẻ đơn sơ đến mức dễ bị lãng quên giữa muôn vàn nhạc cụ khác. Kèn dài chừng 30-40cm, thân nhỏ tròn như chiếc đũa, được làm từ cành cây đương đã già và chắc. Ấy thế nhưng, chính sự giản dị ấy lại ẩn chứa một thế giới âm thanh phong phú. Để tạo nên một chiếc kèn a mam đạt chuẩn, người thợ phải có kinh nghiệm chọn nguyên liệu rất kỹ lưỡng. Cành cây phải đủ già để đảm bảo độ bền và âm thanh vang song cũng phải có độ dẻo nhất định để không bị nứt vỡ trong quá trình chế tác.

Theo nữ nghệ nhân, công đoạn quan trọng nhất là đục hai lỗ nhỏ trên thân kèn: một lỗ phía trên và một lỗ phía dưới. Vì thân kèn rất nhỏ, việc xác định vị trí và kích thước lỗ đòi hỏi sự chính xác gần như tuyệt đối. Chỉ cần lệch đi một chút, âm thanh phát ra có thể không còn tròn trịa, thậm chí không thể sử dụng. Chính sự tinh vi, chuẩn xác này khiến việc chế tác kèn a mam trở thành một kỹ năng đặc biệt, không phải ai cũng làm được.

Hơi thở của núi rừng Trường Sơn

Ông Hồ Đài, Trưởng bản Khe Cát (xã Trường Sơn, tỉnh Quảng Trị) là người am hiểu văn hóa người Bru - Vân Kiều cho biết: Kèn amam gắn liền với đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng Bru - Vân Kiều như tượng trưng cho sự hòa quyện giữa con người với thiên nhiên trong dòng chảy thời gian, mang giá trị gìn giữ hồn cốt truyền thống được trao truyền qua bao đời.

Không chỉ là một nhạc cụ, kèn a mam còn là tiếng nói của tâm hồn, gắn liền với đời sống tinh thần của đồng bào Bru - Vân Kiều. Trong những đêm trăng sáng, khi bản làng chìm vào tĩnh lặng, âm thanh của kèn a mam lại vang lên, lúc trầm lắng, lúc ngân nga như lời thủ thỉ của núi rừng. Đó không chỉ là âm nhạc mà còn là cách con người nơi đây gửi gắm cảm xúc, chia sẻ niềm vui nỗi buồn, kết nối với nhau và với thiên nhiên.

Điều đặc biệt là kèn a mam không phải nhạc cụ dành cho một người. Nó cần sự phối hợp của hai người, thường là nam và nữ vừa thổi vừa hát để tạo nên giai điệu hoàn chỉnh. Sự hòa quyện ấy không chỉ là kỹ thuật âm nhạc mà còn là biểu hiện cho sự đồng điệu trong tâm hồn. Khi hai người cùng tạo nên một làn điệu êm ái, đó cũng là lúc họ tìm thấy sự hòa hợp, thấu hiểu lẫn nhau - một khởi đầu nhẹ nhàng cho tình cảm lứa đôi.

Một trong những không gian văn hóa đặc sắc nhất mà kèn a mam góp mặt chính là làn điệu dân ca cha chấp - hình thức hát giao duyên của nam nữ Bru - Vân Kiều. Không phô trương, không cầu kỳ, cha chấp là những lời ca mộc mạc, chân thành - nơi các chàng trai, cô gái bày tỏ tâm tư, tìm hiểu về nhau trong những buổi đầu gặp gỡ. Kèn a mam khi ấy đóng vai trò như một “cầu nối cảm xúc”, giúp lời ca thêm sâu lắng và giàu sắc thái.

Trong những lần đi sim, nét văn hóa đặc trưng của người Vân Kiều, kèn a mam thường được các cô gái giữ. Âm thanh của kèn hòa cùng giọng hát tạo nên một không gian đầy lãng mạn, nơi cảm xúc được bộc lộ một cách tự nhiên và tinh tế. Từ những rung động e ấp ban đầu đến những lời tỏ bày tha thiết, tất cả đều được gửi gắm qua từng hơi kèn, từng câu hát.

Không chỉ hiện diện trong cha chấp, kèn a mam còn được sử dụng trong làn điệu hát tà oải, hình thức hát đối đáp giữa nam và nữ trong những đêm tình tự. Qua những câu hát qua lại, họ chia sẻ nỗi nhớ, niềm thương, những ước vọng giản dị về cuộc sống. Kèn a mam khi ấy như một “người bạn đồng hành”, góp phần làm cho cuộc đối đáp thêm phần sâu sắc và giàu cảm xúc.

Âm thanh của kèn a mam không quá vang dội, không ồn ào nhưng có sức lay động đặc biệt. Nó giống như tiếng gió lùa qua rừng, tiếng suối chảy róc rách hay tiếng lòng thầm thì của con người trước thiên nhiên bao la. Chính sự mộc mạc ấy lại tạo nên sức sống bền bỉ cho loại nhạc cụ này, giúp nó tồn tại và được truyền giữ qua nhiều thế hệ.

Bảo tồn nét văn hóa của bản làng

Trong đời sống hiện đại, kèn a mam đang đứng trước không ít thách thức. Sự thay đổi của nhịp sống, sự du nhập của các loại hình giải trí mới khiến những giá trị truyền thống dần bị mai một. Đáng lo ngại hơn, số lượng nghệ nhân biết chế tác và sử dụng kèn a mam ngày càng ít đi. Những người am hiểu sâu sắc về kỹ thuật làm kèn, về cách thổi, cách phối hợp trong diễn tấu… đang dần vắng bóng.

Việc bảo tồn kèn a mam vì thế không chỉ là giữ lại một nhạc cụ mà còn là gìn giữ cả một không gian văn hóa, một phần hồn cốt của đồng bào Bru - Vân Kiều. Đó là những phong tục, tập quán, những giá trị tinh thần gắn liền với đời sống lao động và tín ngưỡng, cách con người ứng xử với thiên nhiên và với nhau.

Ông Hoàng Trọng Đức - Phó Chủ tịch UBND xã Trường Sơn cho biết: Những năm gần đây, địa phương đã phối hợp với Sở VHTTDL tỉnh, Trung tâm Văn hóa và Nghệ thuật Quảng Trị tổ chức các lớp bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Những lớp truyền dạy, những buổi trình diễn, hay việc đưa nhạc cụ dân tộc vào các hoạt động văn hóa cộng đồng… đang từng bước giúp kèn a mam có cơ hội “cất tiếng” trở lại. Tuy nhiên, để những nỗ lực ấy thực sự hiệu quả, cần có sự chung tay của nhiều phía, từ chính quyền, cộng đồng đến từng cá nhân.

Theo ông Đức, có lẽ điều quan trọng nhất vẫn là khơi dậy niềm tự hào và ý thức gìn giữ văn hóa trong chính người dân bản địa. Khi người trẻ hiểu và trân trọng giá trị của kèn a mam, họ sẽ tiếp nối và giữ gìn nó như một phần không thể thiếu của bản sắc dân tộc mình.

Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, âm thanh của kèn a mam vẫn như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng về cội nguồn. Nó kể lại câu chuyện về một cộng đồng sống chan hòa với thiên nhiên, về những tình cảm chân thành, giản dị mà sâu sắc. Và hơn hết, nó là minh chứng cho sức sáng tạo bền bỉ của con người - những con người đã biết biến những vật liệu bình dị nhất thành thanh âm chạm đến trái tim. Giữ gìn kèn a mam, vì thế, không chỉ là giữ lại một nhạc cụ cổ truyền mà còn là giữ lại một phần ký ức, một phần tâm hồn của núi rừng Trường Sơn - nơi những thanh âm mộc mạc vẫn đang âm thầm ngân vang qua năm tháng.

Bài và ảnh: XUÂN THI

Nguồn: Tạp chí VHNT số 646, tháng 6-2026