Chất lượng vượt trội
Trầm hương tại Khánh Hòa, đặc biệt là ở vùng rừng núi nguyên sinh Vạn Ninh, nổi tiếng lâu đời về mùi thơm và giá trị kinh tế, thường được người dân ví von qua 2 câu ca:
"Khánh Hòa biển rộng non cao
Trầm hương Vạn Giã, yến sào Nha Trang"
Trầm hương được tạo ra từ cây gió bầu bị tổn thương trong rừng già, tích tụ nguồn nhựa thơm quý giá, tạo thành các loại trầm, kỳ nam có giá trị kinh tế rất cao. Xét trên phương diện văn hóa hay lịch sử thì tên gọi “xứ trầm hương” của Khánh Hòa được phổ biến qua các tác phẩm trong cuốn dư địa chí của nhà văn Quách Tấn (Bình Định), gắn liền với truyền thuyết Thiên Y A Na hóa thân vào gỗ trầm. Trầm hương được dùng làm thuốc chữa bệnh, đốt hương trầm tạo sự thư giãn và là vật phẩm phong thủy mang lại may mắn, hạnh phúc. Về giá trị kinh tế: Nghề phu trầm (tìm trầm) và kinh doanh trầm hương là nghề truyền thống lâu đời ở tỉnh Khánh Hòa, tạo ra các sản phẩm thủ công mỹ nghệ và quà tặng cao cấp. Ngày nay, trầm hương không chỉ là sản vật quý mà còn là "sứ giả" mang bản sắc văn hóa Khánh Hòa - Việt Nam đến với thế giới.
Xứ sở trầm hương
Theo ghi chép, vùng rừng núi các tỉnh miền Trung ngày trước như Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Quảng Nam, Huế, Quảng Trị… được biết đến là nơi thường có nhiều cây gió bầu tự nhiên cho nguồn trầm hương. Trong đó, trữ lượng trầm hương ở tỉnh Khánh Hòa đứng số một, chất lượng trầm hương Khánh Hòa được xem là hảo hạng bậc nhất Việt Nam. Nhà bác học Lê Quý Đôn trong tác phẩm Phủ biên tạp lục có ghi rằng: “Kỳ nam (loại trầm hương thượng thặng) sản xuất tự đầu núi các xã thuộc hai phủ Bình Khang và Diên Khánh (tên hai phủ thuộc vùng đất Khánh Hòa xưa được chúa Nguyễn Phúc Tần lập nên sau khi vua Chăm pa tự nguyện dâng đất cho Chúa Nguyễn từ sông Phan Rang trở ra đến Phú Yên, sau cuộc bại chiến năm 1653 là hạng tốt nhất, sản xuất tự Phú Yên và Qui Nhơn là thứ nhì”.
Gần một thế kỷ sau đó, sách Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn cũng đã ghi rằng: “Kỳ nam: sản vật ở sơn man. Dân xã An Thành huyện Tân Định (thị xã Ninh Hòa ngày nay), hằng năm đi kiếm để nộp, năm nào không có kỳ nam phải nộp thay bằng trầm hương”.
Trong cuốn sách Xứ trầm hương (NXB Lá Bối - Sài Gòn, xuất bản năm 1969), nhà văn Quách Tấn (Bình Định) đã giới thiệu khá chi tiết từ lịch sử, địa lý, đến những thắng cảnh, cổ tích và dân sinh, nhân vật nổi tiếng của vùng đất Khánh Hòa. Ngay từ tựa đề, nhà văn Quách Tấn đã dùng sản vật quý hiếm đặc trưng của Khánh Hòa để gọi tên miền đất nổi tiếng này. Tác giả còn giải thích rõ nguyên nhân của cách gọi tên Khánh Hòa là “xứ trầm hương”. Nói về trầm hương ở “xứ trầm hương”, nhà văn Quách Tấn nhiều lần nhắc đến 4 câu thơ dân gian:
“Khánh Hòa là xứ trầm hương,
Non cao biển rộng người thương đi về,
Yến sào thơm ngọt tình quê,
Sông sâu đá tạc lời thề nước non”.
Nhà văn Quách Tấn đã hết lời ca ngợi “xứ trầm hương” với nhiều mỹ từ, đúc kết bằng mấy câu văn đầy cảm xúc như sau: “… Và ghé chơi Khánh Hòa, một khi nhìn kỹ nước non, du khách nhất định vỗ về khen rằng: Gọi Khánh Hòa là xứ trầm hương thật xứng đáng. Có yêu mới biết, biết rồi thêm yêu”. Khi đề cập đến các món lâm sản vùng đất này, nhà văn Quách Tấn lại viết:
“Khánh Hòa có một thứ lâm sản hết sức quý. Nhưng quý không phải là một nguồn lợi của nhân dân địa phương mà vì là một sản phẩm đặc biệt đã làm cho Khánh Hòa thơm danh trong nước và ngoài nước. Ðó là trầm hương. Quý vật này không phải riêng Khánh Hòa mới có. Các nơi có núi cao rừng rậm, như Phú Yên, Bình Ðịnh... đều có, song không nhiều và không bằng Khánh Hòa. Cho nên hễ nói đến trầm hương là nói đến Khánh Hòa mà nói đến Khánh Hòa là nói đến trầm hương”…
“Chỉ có Việt Nam mới có kỳ nam. Và kỳ cũng như trầm ở Việt Nam, tốt nhất là kỳ trầm của Khánh Hòa… Như thế, bảo “Khánh Hòa là xứ trầm hương” tưởng không có gì quá đáng. Ở Khánh Hòa hễ quận nào có rừng già là có trầm hương. Sản xuất nhiều nhất là Ninh Hòa và Vạn Ninh. Và có tiếng nhất là trầm hương Vạn Giã, quận lỵ của Vạn Ninh. Có tiếng vì nhiều và tốt” (trích “Xứ trầm hương”) của tác giả Quách Tấn.
Nói về công dụng dược lý, dược liệu của sản vật kỳ nam và trầm hương, nhà văn Quách Tấn còn viết: “Trầm dùng giáng khí, tức là đem khí hạ xuống. Kỳ dùng trị các chứng phong đàm: mài với nước mà uống hay đốt xông vào lỗ mũi. Trị các chứng đau bụng cũng rất hay: chỉ ngậm trong miệng cho tiêu rồi nuốt. Nhiều khi hiệu nghiệm như thần. Trầm và kỳ còn đuổi được khí tà độc, khí ô uế. Trầm thì đốt lên. Kỳ chỉ đeo vào mình cũng đủ”.
Theo nghiên cứu của các nhà khoa học, trầm hương chứa thứ tinh dầu được kết tinh trong cây gió bầu, được chia làm hai loại: kỳ nam và trầm hương. Trầm và kỳ được phân biệt ở hình chất và khí vị. Trầm cứng và nặng, có vị đắng. Kỳ thì nhẹ và mềm, vị lại đủ chua cay ngọt đắng. Trầm có mùi ngát, kỳ có mùi thanh. Khói của trầm bay vòng quanh rồi tan ra, khói của kỳ bay thẳng và cao vút. Trầm kỳ là một loại dược liệu rất quý, có giá trị cao trong các ngành y học Đông - Tây.
Người dân Khánh Hòa từ xa xưa đã biết tự hào về trầm hương, một sản vật thiên nhiên ban tặng quê hương mình. Thơ ca dân gian Khánh Hòa, đặc biệt là chủ đề về vẻ đẹp thiên nhiên, non nước. Trầm hương thường xuất hiện như một biểu trưng bản xứ:
“Tỉnh Khánh Hòa đậm đà mưa nắng
Non chồng nghĩa nặng, nước chứa tình thâm
Ngọn gió bay phảng phất hơi trầm
Mây xây tháp bút, trăng dầm bến ngân”
Hoặc:
“Cây quế Thiên Thai mọc ngoài khe đá
Trầm nơi Vạn Giã hương tỏa sơn lâm
Ðôi lứa ta như quế với trầm
Trời xui đất khiến sắt cầm gặp nhau”
Hình ảnh trầm hương cũng thường được các nhà văn, nhà thơ sử dụng để ví von, ca ngợi những tính cách, phẩm chất, đức tính thanh cao của con người Khánh Hòa. Trải qua bao “thương hải tang điền”, trầm hương ở đất Khánh Hòa dù ngày xưa hay là ngày nay đều vẫn giữ ngôi vị số một, được người đời nâng niu và xem như báu vật. Món sản vật được cho là hội tụ linh khí đất trời này cũng chính là nguồn cảm hứng để cho ra đời “Tháp trầm hương” với kiến trúc tạo hình lõi trầm rất độc đáo, dựng tại quảng trường 2/4 ở phố biển Nha Trang. Ngày nay, trầm hương Khánh Hòa thường được dùng làm tiêu chuẩn để đánh giá chất lượng trầm hương trên thế giới.
Với nhiều giá trị đóng góp nổi bật và đa dạng trong đời sống tâm linh, văn hoá, nghệ thuật, y học... việc trao đổi mua bán trầm hương - một trong những sản vật quý hiếm đã được ghi nhận từ rất sớm trên thế giới trong rất nhiều lĩnh vực thương mại, ngoại giao, chính trị ... Sử sách còn cho biết người Việt Nam xưa cũng dùng trầm hương buôn bán với người Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản…
Ví dụ, khi chép về việc giao thương buôn bán giữa các thương nhân Trung Quốc thời nhà Tống, cuốn sách Lĩnh Ngoại đại đáp viết rằng: Hàng của nước Giao Chỉ (Việt Nam - TG) đến Khâm Châu (Trung Quốc), đem bán có bạc, đồng, trầm hương, quang hương, ngà voi, sừng tê giác… Dựa vào nhiều nguồn sử liệu khác nhau, các nhà nghiên cứu cho rằng, việc buôn bán trầm hương của nước ta đã được tăng cường về tính chất và quy mô từ thời nhà Lý.
Nghe nói trầm hương ở Indonesia, Thái Lan, Malaysia, Campuchia... cũng được các thương nhân và người tiêu dùng chọn lựa. Tuy nhiên, đích đến của các thương thuyền từ Đông sang Tây vẫn là tỉnh Khánh Hòa ngày nay. Từ thời điểm đó, trầm hương Việt Nam là tiêu chuẩn để đánh giá, so sánh, phân loại đối với tất cả các loại trầm hương trên toàn thế giới. Các thư tịch cổ xưa trên thế giới đều ghi nhận việc nhận xét, đánh giá và đưa ra các tiêu chí phân loại chất lượng của trầm hương đều dựa trên căn bản lấy trầm hương Khánh Hòa - Việt Nam làm chuẩn mực.
Hơn hai thập niên trước, tại một cuộc hội thảo quốc tế về trầm hương được tổ chức ở Thành phố Hồ Chí Minh, các nhà khoa học thế giới đã đưa ra lời khẳng định: “Trầm hương của Khánh Hòa - Việt Nam là tốt nhất, được mua với giá cao nhất, sản lượng trầm trên thế giới bị phụ thuộc vào Việt Nam và Khánh Hòa được xem không chỉ là vương quốc của trầm hương trong quá khứ mà còn là nguồn trông cậy của thế giới hiện tại và tương lai, bởi trầm là loại dược liệu và cả hương liệu thặng hạng không có gì thay thế”.
Nghiên cứu của các nhà khoa học nước ta trong hàng chục năm qua cho thấy, trầm hương, kỳ nam xuất phát từ phần lõi của thân và gốc của cây trầm gió bầu sống hàng trăm năm tuổi chuyển hóa thành; trầm và kỳ nam cũng có thể phát sinh từ cây gió bầu thông qua một loại nấm tự niên gây mục nát thân cây và gốc rễ, sau đó chuyển hóa, tạo thành trầm và kỳ nam...
Gỗ trầm - kỳ nam
Các nhà nghiên cứu từ lâu đã khẳng định rằng kỳ nam được tạo thành từ cây gió sống lâu hằng trăm năm. Cây gió có 3 chủng loại là cây gió lưỡi trâu; cây gió lang và cây gió bầu. Hai giống cây gió lưỡi trâu và cây gió lang cho loại trầm hương thường. Còn cây gió bầu (có tên khoa học là Aquilaria Agallochea thuộc họ trầm hymelaeaceae) có thể tạo thành trầm kỳ nam chất lượng tuyệt hảo.
Trong cây gió bầu, phần gỗ tích tụ nhựa thơm được gọi chung là trầm hương nhưng có hai loại chính là trầm và kỳ nam. Kỳ nam là loại trầm có hàm lượng tinh dầu rất cao, đặc và dẻo, thường có màu đen và mùi thơm đặc trưng. Trầm hương thì có ít dầu hơn, cứng hơn và có màu vàng nhạt. Kỳ nam được xem là loại trầm quý hiếm và đắt giá nhất.
Cây gió tự nhiên mọc trong rừng già, chúng có thể sống lâu năm và phát triển to lớn thành cây cổ thụ. Địa bàn sinh trưởng của cây gió bầu thường mọc hoang ở các vùng núi miền Trung như Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Đắk Lắk, Khánh Hòa, Lâm Đồng... Trong sách Đông y xưa gọi kỳ nam là "già nam", ngoài ra còn có những tên gọi khác như: Già nam hương, Nhự nam hương, Lục kết, Mật kết, Sạn hương, Hổ ban kim ty kết hoặc Kỳ nam hương ...
Giải thích hiện tượng kỳ nam có nguồn gốc từ cây gió bầu, có nhà nghiên cứu lại cho rằng, thân cây gió bị bọng rồi những con ong rừng vào làm tổ, đưa mật về ăn, hương mật ấy ngấm dần vào các thớ thịt của cây gió bầu lâu ngày mà kết thành kỳ nam nghe cũng không phải không có lý. Ngoài cây gió, còn có một loại cây tên là "đàn hương" (còn gọi là cây gỗ huỳnh đàn), có mùi thơm gần giống như mùi trầm - kỳ, loại cây này cũng có tác dụng chữa bệnh nhưng rẻ hơn rất nhiều so với trầm - kỳ…
“Ngậm ngải” tìm trầm
Trầm và kỳ nam là sản phẩm thiên nhiên đặc biệt quý hiếm và có giá trị rất cao trên thị trường, không chỉ trong thời hiện đại mà từ thời xa xưa. Vì vậy, mới câu tục ngữ “Ngậm ngải tìm trầm”. Giai thoại xưa kể rằng, thời ấy có nhiều người muốn đổi đời giàu có, đã liều mình đi vào rừng sâu để tìm trầm và kỳ nam. Đề phòng hổ báo, thú dữ ăn thịt, họ đã xin người dân tộc thiểu số “ngải” – một loại thuốc bào chế bí truyền bằng lá cây rừng có thể ngậm vào miệng để tránh thú dữ tấn công (!). Đi lâu ngày trong rừng không tìm thấy trầm kỳ nhưng thân thể thì mọc đầy lông lá và cuối cùng thành người rừng, quên cả lối về nhà…
Để phân loại trầm và kỳ nam, sách Đông y xưa hướng dẫn cách phân loại trầm kỳ bằng cách cho mẩu trầm vào nước, nếu trầm chìm xuống tận đáy là trầm tốt nhất; khi thả vào chậu nước mà mẩu trầm lơ lửng, không chìm, không nổi là trầm loại 2; còn trầm loại 3 là loại trầm gỗ mục nổi lềnh bềnh lên trên mặt nước.
Thầy thuốc Đông y xưa thường dùng gỗ cây trầm loại 2 làm thuốc (vì trầm loại 1 có giá rất đắt). Riêng kỳ nam cũng được chia thành 3 loại gồm: Hắc kỳ (trầm có màu đen như than, đây là loại kỳ nam đắt tiền nhất; Thanh kỳ (kỳ nam có màu xanh thẫm) và Bạch kỳ thường có màu trắng đục. Trầm kỳ nam loại tốt nhất thường có màu sắc đen bóng, nặng như một khối thép. Kỳ nam thường có chất tinh dầu rịn ra bên ngoài. Trên thị trường, có khi người ta giả trầm tốt bằng cách, lấy trầm loại 3 khoan một lỗ thật sâu chế chì vào trong đó và bít lại, sau đó bôi tinh dầu trầm, rồi đánh bóng lên. Người không sành sỏi rất khó mà nhận biết thật hay giả.
Dược liệu từ kỳ nam
Trầm - kỳ nam có mùi thơm hơi hắc nhưng khi đốt lên sẽ cho mùi thơm rất dễ chịu, không lẫn lộn với bất kỳ một loại hương thơm nào khác. Đặc điểm của trầm - kỳ là ở mùi thơm, đặc biệt là kỳ nam. Những vật phẩm chế tác từ kỳ nam thường tỏa hương thơm gần như là vĩnh cửu. Có những món đồ trang sức được làm từ kỳ nam, khi mang trong người hai ba chục năm vẫn cứ liên tục tỏa hương thơm thoang thoảng. Người ta cho tinh dầu của trầm - kỳ nam vào tinh dầu xạ hương (lấy từ túi thơm của con cầy hương) sẽ tạo ra một mùi hương rất kỳ lạ, rất đặc thù và quyến rũ đến mê hồn.
Các nhà khoa học nói rằng, kỹ nghệ pha chế theo tỷ lệ khác nhau giữa tinh dầu trầm - kỳ và mùi xạ hương của con cầy hương sẽ tạo ra mùi hương thơm có sức quyến rũ riêng cho nam giới hay phái nữ. Thông thường tỷ lệ tinh dầu trầm - kỳ chiếm 85% thì loại nước hoa này dùng cho phái nam, vì nó cực kỳ quyến rũ phái nữ. Với tỷ lệ pha trộn ngược lại (kỳ - nam chỉ chiếm 15%) thì hương thơm phối trộn tạo ra sẽ dành cho nữ giới vì nó có sức lôi kéo, hấp dẫn nam giới...
Trong Đông y, người ta thường dùng trầm để bào chế thuốc chữa bệnh. Theo Đông y, tính khí của hai vị thuốc trầm và kỳ có sự khác biệt. Trầm có vị đắng, khí chất sẽ chìm xuống. Còn kỳ nam có vị ngọt nên khí chất sẽ bốc lên. Trầm thường có vị cay, tính ấm, hơi ngọt, có tác dụng với tỳ kinh, vị kinh và thần kinh của con người. Trầm có tác dụng hạ đờm, bổ nguyên dương, bổ thận khí; trợ sức cho công năng vận hóa của tỳ và thận. Ngoài ra, trầm còn có tác dụng trợ tim, lợi tiêu hóa, trị tiêu chảy, chống nôn và rất hiệu quả trong điều trị bệnh chướng khí, khó thở, bệnh hen và cơn nấc liên tục. Người có chứng âm hư, hỏa vượng (người đang sốt, khô gầy) thì không được dùng trầm kỳ.
Kỳ nam còn có thể trị chứng tiểu đêm nhiều lần; giúp đàn ông “ích tinh khí”. Nó giống như một đạng thuốc Viagra trong Đông y; kỳ nam cũng được các thầy thuốc Bắc dùng để điều trị các bệnh về đường tiêu hóa như, bệnh khí thống, đau bụng tiêu chảy; ho hen... Khi dùng trầm làm thuốc, người ta không cho trầm trộn chung với các vị thuốc nam khác, không được đun nấu, chỉ mài trầm rồi hòa với nước sạch để uống.
Hiện nay, trong công nghệ làm nước hoa, mỹ phẩm chất lượng cao trên thế giới, người ta thường dùng kỳ nam để chiết xuất thành tinh dầu trầm kỳ, rồi pha chế các loại nước hoa rất đắt tiền; kỳ nam làm vòng đeo tay, hạt chuỗi có giá trị phòng bệnh, vừa là đồ trang sức đặc biệt quý hiếm. Ngoài ra, thầy thuốc Đông y còn cho rằng, người đeo đồ trang sức bằng trầm - kỳ nam có thể phòng được gió độc, tránh phong hàn, cảm mạo...
Có thể nói, về y học thì trầm, kỳ nam có công dụng chữa bệnh rất tốt. Còn về mặt tâm linh, kỳ nam gần như là một vật phẩm phong thủy giá trị cao cấp. Bởi quan niệm của người châu Á thường sùng bái những vật phẩm liên quan đến yếu tố phong thủy, như một thứ “bùa hộ mệnh”. Việt Nam và một số ít nước châu Á hiện nay là thị trường mua bán trầm kỳ nổi tiếng trên thế giới. Nhiều đại gia, tỷ phú từ các quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản thường tìm mua trầm kỳ nam về trang trí trong nhà ở hoặc văn phòng làm việc của mình. Trong phong thủy, kỳ nam được xem là vật phẩm mang lại may mắn, sự bình an và nguồn tài lộc cho gia chủ. Kỳ nam được cho là có khả năng trừ tà, xua đuổi những điều tiêu cực, đồng thời thu hút năng lượng tích cực, mang lại sự thịnh vượng và hanh thông trong công việc làm ăn, kinh doanh.
Bài và ảnh: NGUYỄN TẤN TUẤN
Nguồn: Tạp chí VHNT số 643, tháng 5-2026
