Từ khóa: Việt Nam học; nhà Việt học Mỹ; dịch thuật văn học; quốc tế hóa văn học; tiếp nhận văn hóa.

Abstract: This article aims to identify and evaluate the achievements and impacts of American Vietnamists, thereby proposing strategic directions for the development of Vietnamese Studies in the new era. Vietnamists are key figures, serving as bridges for intellectual dialogue between Vietnam and the world. Through “translation projects” and the act of “rewriting”, prominent translators such as Wayne Karlin, Kevin Bowen, Bruce Weigl, and Peter Zinoman have helped reshape a multidimensional image of post-war Vietnam, moving beyond war-centric stereotypes. Notably, the success of high-quality translations is often linked to the “co-translation” model between international scholars and the overseas Vietnamese community. Finally, the paper emphasizes the urgent need for a national strategy, including specialized training and adequate funding, to further promote the global dissemination of Vietnamese literature.

Keywords: Vietnamese studies; American Vietnamists; literary translation; internationalization of literature; cultural reception.

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh toàn cầu hóa mạnh mẽ hiện nay, dịch thuật văn học không chỉ đóng vai trò như một phương tiện truyền tải ngôn ngữ mà còn là cầu nối văn hóa, giúp mở rộng phạm vi tiếp nhận và đối thoại giữa các nền văn học quốc gia. Đối với Việt Nam, quốc tế hóa văn học là sức mạnh mềm, nhiệm vụ trọng yếu nhằm khẳng định vị thế văn hóa, giá trị thẩm mỹ cũng như bản sắc dân tộc trong diễn ngôn toàn cầu. Một trong những lực lượng then chốt thúc đẩy tiến trình quốc tế hóa văn học Việt Nam chính là các nhà Việt học (Vietnamists), những học giả không chỉ nghiên cứu mà còn trực tiếp tham gia vào công tác dịch thuật, giới thiệu và giảng dạy văn học Việt Nam tại nhiều quốc gia trên thế giới.

Tuy nhiên, trong nghiên cứu hiện nay, vai trò cụ thể và đóng góp của các nhà Việt học trong lĩnh vực dịch văn học Việt Nam chưa được khảo cứu một cách hệ thống và toàn diện. Chính vì vậy, bài viết nhằm mục tiêu nhận diện, phân tích và đánh giá khái lược quá trình, thành tựu cũng như những tác động của các nhà Việt học người Mỹ đối với sự lan tỏa của văn học Việt Nam tại thị trường Mỹ và Việt Nam nói riêng và trên bình diện quốc tế nói chung. Việc xem xét khái lược diện mạo, đặc điểm đội ngũ và vai trò dịch thuật của các nhà Việt học sẽ góp phần đánh giá đúng mức tình hình thực tại, xác định tầm nhìn thực tiễn và việc hoạch định chiến lược quảng bá văn học Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế (Nguyễn Phương Thảo, 2025, tr.87-98).

2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết vận dụng kết hợp một số phương pháp nghiên cứu thuộc lĩnh vực Việt Nam học, văn học so sánh và dịch thuật học nhằm nhận diện vai trò của các nhà Việt học người Mỹ trong hoạt động dịch thuật và quảng bá văn học Việt Nam ra thế giới.

Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành (interdisciplinary approach), kết hợp các tri thức của Việt Nam học, văn học, dịch thuật học và nghiên cứu văn hóa để khảo sát hoạt động dịch văn học Việt Nam trong bối cảnh giao lưu học thuật quốc tế. Cách tiếp cận này cho phép xem dịch thuật không chỉ là quá trình chuyển đổi ngôn ngữ mà còn là hành vi chuyển mã văn hóa và kiến tạo diễn ngôn về Việt Nam trong không gian học thuật toàn cầu.

Tiếp theo, bài viết vận dụng phương pháp lịch sử - hệ thống nhằm khảo sát quá trình hình thành ngành Việt Nam học và sự xuất hiện của đội ngũ nhà Việt học người Mỹ từ nửa sau thế kỷ XX đến nay. Phương pháp này giúp đặt hoạt động dịch thuật văn học Việt Nam trong mối liên hệ với bối cảnh lịch sử hậu chiến, quá trình bình thường hóa quan hệ Việt - Mỹ, cũng như xu thế quốc tế hóa văn học Việt Nam thời kỳ Đổi mới và hội nhập.

Bài viết đồng thời sử dụng phương pháp phân tích diễn ngôn và nghiên cứu trường hợp (case study) để khảo sát các dịch giả tiêu biểu như Wayne Karlin, Kevin Bowen, Bruce Weigl và PeterZinoman. Thông qua việc phân tích các dự án dịch thuật, tuyển tập văn học và bản dịch cụ thể, bài viết nhận diện cách thức các nhà Việt học tham gia “tái viết” (rewriting) hình ảnh Việt Nam trong tiếp nhận quốc tế. Ở đây, lý thuyết “tái viết” của André Lefevere và quan niệm về “dự án dịch thuật” (translation project) của Antoine Berman được sử dụng như cơ sở lý thuyết nhằm lý giải việc lựa chọn tác phẩm, chiến lược dịch và định hướng tiếp nhận văn học Việt Nam tại Mỹ.

Ngoài ra, bài viết còn vận dụng phương pháp văn học so sánh và tiếp nhận học để đánh giá tác động của các bản dịch văn học Việt Nam trong môi trường học thuật và xuất bản Mỹ. Thông qua đối chiếu giữa văn bản gốc, bản dịch và diễn ngôn phê bình liên quan, bài viết xem xét vai trò của dịch thuật trong việc mở rộng không gian tiếp nhận văn học Việt Nam, đồng thời góp phần hình thành đối thoại văn hóa giữa Việt Nam và thế giới.

3. Kết quả và thảo luận

Hoạt động dịch thuật văn học Việt Nam của các nhà Việt học

Dịch thuật văn học là một trong những phương diện quan trọng nhất trong công trình của các nhà Việt học, bởi nó không chỉ là hành vi ngôn ngữ mà còn là một quá trình tái tạo văn hóa. Theo lý thuyết dịch thuật hiện đại, mỗi bản dịch là một sự phiên dịch, thương lượng giữa ngôn ngữ gốc và ngôn ngữ đích, giữa hệ quy chiếu văn hóa bản địa và không gian tiếp nhận quốc tế. Trong trường hợp văn học Việt Nam, hoạt động dịch thuật không chỉ giúp phổ biến tác phẩm mà còn góp phần định vị văn học Việt trong bản đồ văn học thế giới. Đặc biệt, các nhà Việt học là người có đủ năng lực ngôn ngữ và hiểu biết văn hóa để thực hiện công việc chuyển ngữ một cách sâu sắc và có chiều sâu học thuật. Họ vừa là dịch giả, vừa là nhà phê bình, đồng thời là người kiến tạo cầu nối học thuật giữa Việt Nam và các nền văn hóa khác. Chính vì vậy, bản dịch của họ thường đi kèm lời giới thiệu, chú thích, tiểu luận phê bình - những yếu tố làm phong phú thêm không gian tiếp nhận của văn học Việt Nam trên thế giới. Hoạt động dịch thuật văn học Việt Nam của các nhà Việt học được phân nhóm đa dạng theo các quốc gia tiêu biểu (Hàn Quốc, Mỹ, Nga, Nhật, Pháp, Trung Quốc)… Tuy nhiên, trong bài viết này chúng tôi chỉ đề cập đến hoạt động dịch thuật văn học Việt Nam của các nhà Việt học Mỹ.