Tiếp nối Hành trình sáng tạo chữ Quốc ngữ, bộ đôi tác giả Phạm Thị Kiều Ly và họa sĩ Tạ Huy Long tái ngộ độc giả trong cuốn truyện tranh độc đáo mang tên Thần Giấy Hlabar – Sử thi nhỏ về chữ viết Bahnar. Cuốn sách là nỗ lực đưa lịch sử chữ viết Bahnar đến với độc giả nhỏ tuổi bằng ngôn ngữ truyện tranh. Từ câu hỏi của một em nhỏ: “Người Bahnar có chữ viết không?”, tác phẩm đã mở ra hành trình tìm hiểu lịch sử chữ viết Bahnar, đưa một đề tài học thuật đến gần với độc giả thiếu nhi qua hình thức truyện tranh sinh động cùng lối viết sử thi Tây Nguyên giàu nhạc tính.
Truyện tranh Thần Giấy Hlabar – Sử thi nhỏ về chữ viết Bahnar được chuyển thể từ công trình nghiên cứu Lịch sử chữ viết hệ Latinh của tiếng Bahnar với việc nghiên cứu, bảo tồn và phục dựng các giá trị văn hóa lịch sử của dân tộc do TS Phạm Thị Kiều Ly làm chủ nhiệm. Cuốn truyện tranh đã đưa một đề tài học thuật đến gần hơn với độc giả nhỏ tuổi. Đằng sau từng trang sách là quá trình nhóm tác giả đi điền dã tại Tây Nguyên, nghiên cứu tư liệu tại Paris và nỗ lực tìm hiểu lịch sử từ chính không gian văn hóa Bahnar. Tác phẩm kể về quá trình các thừa sai người Pháp học tiếng Bahnar, ghi âm tiếng bản địa bằng chữ Latinh, góp phần hình thành chữ viết Bahnar, mở trường học và dựng nhà in. Từ đó, một vị “thần” mới đã xuất hiện và bổ sung vào tín ngưỡng “vạn vật hữu linh” của người Bahnar: Thần Giấy – vị thần của chữ viết, tri thức và kết nối.
Để câu chuyện có thể đến gần hơn với cộng đồng nói tiếng Bahnar cũng như đông đảo bạn đọc, nhóm tác giả đã thực hiện hai ấn bản song song: bản tiếng Bahnar Yang Hlabar và bản tiếng Việt Thần Giấy Hlabar. Hai ấn bản này hướng tới việc khuyến khích sự trao truyền giữa các thế hệ, thúc đẩy đa dạng ngôn ngữ và tôn vinh di sản văn hóa phong phú của Việt Nam.
Trước thềm sự kiện ra mắt tại Hà Nội, TS Phạm Thị Kiều Ly và họa sĩ Tạ Huy Long đã có hai buổi đọc sách, giao lưu chia sẻ về lịch sử chữ viết Bahnar dành cho các bạn nhỏ người Bahnar. Các hoạt động diễn ra tại làng Kon Kơ Tu – một trong những ngôi làng văn hóa Bahnar lâu đời ở tỉnh Kon Tum (nay là tỉnh Quảng Ngãi) và tại khu vực trung tâm của phường Kon Tum. Hai buổi đọc sách đã thu hút đông đảo thiếu nhi, phụ huynh và người dân địa phương tham dự, tạo nên không gian gặp gỡ ấm áp giữa tác giả, họa sĩ và chính cộng đồng văn hóa mà cuốn sách dày công phác họa.
Tại sự kiện giao lưu nhân dịp ra mắt sách vào sáng 27/6, TS Phạm Thị Kiều Ly chia sẻ, hành trình kiến tạo tác phẩm truyện tranh về chữ viết Bahnar là một sự kết hợp bền bỉ giữa nghiên cứu học thuật nghiêm túc và cảm hứng nghệ thuật. Để chuyển tải tri thức hàn lâm sang định dạng đại chúng, nhóm tác giả đã trải qua 15 bản thảo đầy thử thách. Họa sĩ Tạ Huy Long đã dựa trên hàng trăm bức ảnh tư liệu về Tây Nguyên xưa để tái hiện bối cảnh lịch sử chân thực, trong khi nội dung được điều chỉnh nhiều lần để vừa đảm bảo tính khoa học, vừa gần gũi với trẻ em.
Theo chị, điểm cốt lõi của tác phẩm còn nằm ở sự gắn kết với cộng đồng: nhóm tác giả cùng dịch giả Ja My đã trở lại Kon Tum để nhờ các linh mục và người dân bản địa đọc duyệt, góp ý. Sự tỉ mỉ này, từ việc chọn lọc yếu tố văn hóa như tiếng chiêng đến việc xây dựng hình tượng nhân vật người kể chuyện dựa trên nguyên mẫu thực tế, đã giúp tác phẩm đạt được hình hài hoàn chỉnh, trở thành nhịp cầu nối giữa lịch sử và đời sống đương đại.
Chia sẻ tại buổi giao lưu, họa sĩ Tạ Huy Long cho rằng, bộ sách về chữ viết Bahnar không chỉ là một dự án nghệ thuật mà còn là sự tiếp nối ký ức và trách nhiệm với thế hệ mai sau. Ông quan niệm rằng việc giữ gìn chữ viết và ngôn ngữ chính là bảo tồn sợi dây kết nối giữa con người với thiên nhiên và cội nguồn văn hóa. Trong quá trình thực hiện cuốn sách này, họa sĩ đã có những thay đổi mang tính bước ngoặt về tư duy sáng tác. Ông quyết định chọn cách tiếp cận giản đơn và gần gũi, phù hợp với tinh thần hoang sơ, thuần khiết của người Bahnar. Chuyến đi đến Kon Tum và cuộc gặp gỡ với những nghệ nhân dệt vải thủ công đã giúp ông tìm ra "chìa khóa" thể hiện: dùng nhịp điệu, âm thanh và cái nhìn của người bản địa để kể câu chuyện của chính họ.
Đồng quan điểm, nhà nghiên cứu Nguyễn Quốc Vương cũng cho rằng, tác phẩm là sự phối hợp tinh tế giữa không gian thiên nhiên và nhịp điệu văn hóa: từ tiếng sông suối, tiếng mưa rơi đến âm vang cồng chiêng. Tương tự như sức mạnh của âm nhạc hay thơ ca - vốn có thể lay động tâm hồn ngay cả khi bất đồng ngôn ngữ - cuốn sách đã thành công trong việc tạo ra một sự kết nối cảm xúc thuần khiết, đưa các giá trị bản địa thấm sâu vào lòng người đọc một cách tự nhiên nhất.
Với vai trò là người con của Tây Nguyên và là cầu nối văn hóa, dịch giả Ja My đã chia sẻ những trăn trở và tâm huyết trong quá trình chuyển ngữ tác phẩm từ tiếng Việt sang tiếng Bahnar. Chị bộc bạch, dự án bắt nguồn từ sự thiếu hụt các ấn phẩm giải trí gần gũi cho trẻ em vùng cao, khi mà kho tàng chữ viết Bahnar hiện nay chủ yếu là Kinh thánh hoặc các bộ sử thi quá đồ sộ, khó tiếp cận với độc giả nhỏ tuổi.
Để đảm bảo tính xác thực, nhóm tác giả đã thực hiện nhiều chuyến đi thực địa tại Kon Tum, tìm hiểu sâu về phong tục, cách sống của người Bahnar từ truyền thống đến hiện đại. Những thách thức lớn nhất mà dịch giả phải đối mặt, đầu tiên là sự mai một ngôn ngữ, khi trẻ em Bahnar hiện nay thạo tiếng Việt hơn tiếng mẹ đẻ. Điều này đặt ra bài toán khó giữa việc dịch sao cho dễ hiểu hay dịch sao cho đúng bản sắc. Thay vì chọn lối dịch đơn giản hóa theo ngôn ngữ hiện đại đã bị pha tạp, Ja My quyết định giữ lại những từ cổ, những cấu trúc văn phạm đặc trưng của người Bahnar. Trong bối cảnh từ điển Bahnar khan hiếm, cô phải tỉ mỉ tra cứu từ các nguồn từ điển Pháp - Bahnar cổ và đối chiếu trực tiếp với trí nhớ của các bậc cao niên trong làng.
Điểm tựa quan trọng nhất trong hành trình này chính là sự đồng hành của các vị chức sắc và người già trong bản. Khi nghe lại những từ ngữ cổ đã lâu không sử dụng, họ không khỏi xúc động vì thấy tiếng lòng của dân tộc mình được tái hiện một cách trân trọng và chính xác. Tác phẩm không chỉ đơn thuần là một cuốn truyện tranh, mà còn là nỗ lực bảo tồn "lời ru của mẹ", giúp thế hệ trẻ Bahnar tìm lại sợi dây liên kết với cội nguồn văn hóa của chính mình.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Quốc Vương cho rằng, để ngôn ngữ Bahnar không chỉ dừng lại ở nghiên cứu mà thực sự sống trong đời sống, cần có thêm nhiều tác phẩm mang tính phổ biến dành cho trẻ em. Những cuốn sách này chính là cầu nối giúp thế hệ trẻ tiếp cận tri thức bằng tiếng mẹ đẻ, đồng thời khích lệ các bạn trở thành những học giả, dịch giả và người sáng tác trong tương lai để gìn giữ bản sắc văn hóa các dân tộc anh em.
TS Phạm Thị Kiều Ly cho biết, nhóm tác giả đã lựa chọn thông điệp trên bìa 4 của cuốn sách, dựa trên ý tưởng về lời dặn dò của nhân vật Cha Trương dành cho thế hệ trẻ người Bahnar được đúc kết ngắn gọn nhưng đầy tâm huyết: "Nhớ học chữ Bahnar nhé". Đây chính là cái "tứ" chủ đạo mà nhóm biên soạn muốn gửi gắm, nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc gìn giữ và tiếp nối ngôn ngữ dân tộc cho các thế hệ mai sau.
