Sự giao thoa giữa tư duy Synthetism và bản sắc Việt
Hành trình đi ra thế giới của Lê Trang từ mùa thu năm 2024 đến nay có thể coi là một hiện tượng “bước ra thế giới bằng di sản Việt” đầy bản sắc. Chị là họa sĩ Việt Nam duy nhất liên tiếp xuất hiện tại bốn triển lãm quốc tế.
Từ 17 - 20/9/2024, trong khuôn khổ London Design Festival lần thứ 22, tại Triển lãm Art Collective: From the One to the Many do Hiệp hội Nghệ thuật London (London Art Collective) và Bảo tàng Nghệ thuật Saatchi Gallery, London, Vương quốc Anh tổ chức, Lê Trang trưng bày hai bức tranh khổ lớn mang tên Dreamy Lady (2023) và The Garden of Love (2024). Bức Dreamy Lady như một tấm gương phản chiếu giấc mơ và sự kiên cường ẩn sau dáng vẻ mong manh. Tác phẩm này đã gây ấn tượng với ban tuyển chọn quốc tế bởi tính độc bản và cách mà họa sĩ sử dụng tới sáu lớp sơn để tạo nên một “khung toan vô hạn” - nơi câu chuyện được viết tiếp qua từng nhát cọ.
Ngay sau đó, tại Triển lãm Let us hear HER VOICE - một hoạt động nổi bật của Ventesima Giornata del Contemporaneo - Ngày Nghệ thuật đương đại Ý lần thứ 20, diễn ra từ ngày 5 - 9/10/2024, Isolart Gallery, Florence, Italy, chị tham gia triển lãm Let us hear HER VOICE và sự kiện INSIDE với bức Home on the Pond thuộc bộ sưu tập Home. Bức tranh đã trở thành tâm điểm của sự chú ý bởi tác phẩm định nghĩa lại “nhà” như một không gian của sự thấu hiểu và gắn kết cá nhân. Lấy cảm hứng từ những chiếc tổ chim dòng dọc - một loài chim có kỹ thuật dệt tổ bậc thầy tại Việt Nam, Lê Trang đã khéo léo biến hình ảnh tự nhiên thành một ẩn dụ sâu sắc về khái niệm “Tổ ấm”. Việc đưa một biểu tượng thiên nhiên đặc trưng của vùng nhiệt đới Việt Nam vào không gian nghệ thuật đương đại Ý đã gây chú ý bởi sự hòa quyện giữa di sản bản địa và tư duy quốc tế, mang nhiều tầng ý nghĩa về tính thẩm mỹ lẫn triết lý nhân sinh. Chim Dòng dọc (hay còn gọi là chim thợ dệt) nổi tiếng với kỹ năng xây tổ vô cùng tinh xảo. Đối với họa sĩ, quá trình dệt tổ của chim cũng giống như quá trình họa sĩ chồng xếp từng lớp sơn dầu trên toan - đều cần sự kiên nhẫn, sự thấu cảm và một tình yêu bền bỉ để tạo nên một nơi mà cảm xúc có thể trú ngụ. Hình ảnh tổ chim soi bóng bên mặt ao tạo ra một không gian tĩnh lặng để người xem tự soi rọi vào nội tâm mình. Sự tinh xảo trong cách họa sĩ mô tả những sợi bện của tổ chim bằng kỹ thuật phối màu đa lớp cho thấy cách người nghệ sĩ đối thoại với thế giới: dùng cái nhỏ bé, bản địa để chạm đến những giá trị phổ quát của nhân loại về tình yêu gia đình và sự khao khát về một nơi nương tựa. Hình tượng này còn gắn kết chặt chẽ với tiếng nói nữ quyền mà chị đang theo đuổi.
Từ 17 - 20/10/2025, tại Paris, trong khuôn khổ triển lãm Paris Open Art 2025, Lê Trang giới thiệu bức Self-Portrait - một tác phẩm đã được nhà sưu tập người Hà Lan Laurens Last sở hữu ngay từ khi chưa ra mắt. Sự hiện diện của một phụ nữ Việt trong tà áo dài giữa những ngôi làng cổ của Pháp hay trong không gian nội tâm tĩnh lặng đã gợi mở cho công chúng châu Âu một cái nhìn mới về Việt Nam: không chỉ là một đất nước có quá khứ hào hùng mà còn là một không gian văn hóa đầy tương tư và lãng mạn.
Giám tuyển Dot Zhihan Jia - Thạc sĩ Lịch sử Nghệ thuật, Học viện Nghệ thuật Courtauld, London bình luận: “Thông qua hội họa, Lê Trang mang đến góc nhìn đa chiều về nhiều vấn đề của xã hội, văn hóa, giới tính ở Việt Nam đương thời. Trên những khung vải lớn, bằng kỹ thuật phối sắc chịu ảnh hưởng từ các họa sĩ Pháp thuộc phong trào Synthetism (Chủ nghĩa Tổng hợp) thế kỷ XIX, Trang sơn lên nhiều khía cạnh mới cho những khái niệm cũ, câu chuyện cũ. Không chỉ gắn kết một cách chặt chẽ với di sản văn hóa, các tác phẩm nghệ thuật của Lê Trang còn độc đáo ở chỗ chúng lên tiếng thay cho những thanh âm đã có lúc bị trầm hóa trong bản hợp xướng nhiều bè của xã hội đương đại. Bằng những mảng màu nhiều lớp trên toan, cô pha trộn nhiều câu chuyện với nhau, mời tất cả mọi người thưởng ngoạn, từ đó, cùng suy ngẫm về quá khứ, về sự phức tạp của ký ức và những thứ thuộc về.”
Hội họa của Lê Trang là một sự tổng hòa đầy thú vị giữa kỹ thuật phối sắc của phương Tây và chiều sâu tâm cảm phương Đông với sự chiêm nghiệm sâu sắc. Lê Trang chịu ảnh hưởng rõ nét từ phong trào Synthetism (Chủ nghĩa Tổng hợp) của các họa sĩ Pháp thế kỷ XIX - một phong cách nghệ thuật không chú trọng vào việc sao chép tỉ mỉ hiện thực mà tập trung vào việc tổng hợp trí tưởng tượng, cảm xúc và ký ức vào trong tác phẩm.
Quan điểm sáng tác của Lê Trang luôn xoay quanh sự “tự do thuần khiết” - một trạng thái vẽ như một đứa trẻ, không bị ràng buộc bởi những định kiến về cái đẹp chuẩn mực hay nỗi sợ bị phê bình. Chị quan niệm rằng bản chất thực sự của hội họa nằm ở cảm xúc mà họa sĩ trải qua trong quá trình sáng tạo và cảm xúc đó phải được lưu giữ trong từng lớp màu để chờ đợi người xem thấu cảm. Tác phẩm của chị thường mang nét thanh tao, vừa có sự nghiêm cẩn của hội họa cổ điển, vừa có sự phóng khoáng hiện đại.
Từ 2024, họa sĩ Lê Trang mang hội họa Việt bước ra các không gian nghệ thuật London, Florence, Paris, rồi trở về với những triển lãm cá nhân đầy lắng đọng. Chị bền bỉ đi cùng di sản Huế, hòa tư duy Synthetism với ký ức văn hóa và vẻ đẹp nữ quyền dịu dàng, để tranh trở thành nơi tâm hồn trú ngụ.
Nữ quyền qua lăng kính dịu dàng
Một trong những điểm đặc biệt nhất trong tranh của Lê Trang chính là tiếng nói nữ quyền ẩn sau nét dịu dàng Á Đông. Lê Trang cho rằng người phụ nữ không cần phải “hóa thép” để khẳng định mình. Trong tranh của chị, sức mạnh của phụ nữ được thể hiện qua sự nhẫn nại, lòng bao dung và cả sự duyên dáng. Chị thường sử dụng màu tím - màu đặc trưng của Huế, một sự hòa quyện giữa sắc đỏ mạnh mẽ và sắc xanh dịu nhẹ - để nói lên bản chất “trong cương có nhu” của nữ quyền. Đối với chị, tà áo dài không chỉ là trang phục dân tộc mà còn là biểu tượng của sức mạnh vô biên, một thứ “vũ khí” mềm giúp phụ nữ giải quyết các xung đột trong cuộc sống, từ gia đình đến xã hội. Tiếng nói nữ quyền trong tranh Lê Trang vì thế không mang tính đối kháng mà mang tính chữa lành và kiến tạo, nhận được sự đồng thuận lớn từ các giám tuyển nghệ thuật quốc tế khi họ tìm thấy ở đó một hình mẫu phụ nữ hiện đại nhưng vẫn gắn bó mật thiết với nguồn cội.
Song song với những thành công quốc tế, hành trình trở về với công chúng trong nước của Lê Trang cũng mang đậm dấu ấn sáng tạo. Việc được tham gia triển lãm quốc tế tại các thủ đô nghệ thuật của thế giới đã đem lại cho chị niềm tin sâu sắc về vai trò của nghệ thuật trong xã hội. Lê Trang chia sẻ, ở những thành phố này, bảo tàng không chỉ là điểm thu hút du khách mà còn là không gian quan trọng, nơi cả người dân địa phương và khách tham quan cùng nhau chiêm nghiệm, học hỏi. Chị cho rằng các bảo tàng cũng như các điểm đến nghệ thuật của Việt Nam cũng có thể trở thành những điểm hẹn văn hóa, không chỉ lưu giữ di sản văn hóa mà còn là không gian để kết nối, giáo dục và truyền cảm hứng. Với tâm huyết đó, họa sĩ Lê Trang bắt tay vào triển khai dự án đầu tiên: triển lãm cá nhân Trang và Tranh với mục tiêu lớn nhất là góp phần tạo ra một điểm đến văn hóa vào dịp cuối tuần, nơi cộng đồng có thể tìm thấy “niềm tự hào chung về lịch sử và sự tò mò chung về tương lai”.
Trang và Tranh diễn ra tại TP.HCM vào tháng 10/2024, trưng bày 21 tác phẩm thuộc bốn bộ sưu tập Motherhood, Home, Still Life và Hue Heritage được Lê Trang sáng tác liên tục trong vòng 3 năm (2022-2024). Không chỉ trưng bày tranh nghệ thuật, đây còn là triển lãm trải nghiệm nghệ thuật tương tác đa giác quan ấn tượng. Lê Trang đã khéo léo kết hợp hội họa truyền thống với công nghệ Immersive Art, cho phép người xem không chỉ nhìn ngắm mà còn được “chạm” vào không gian ký ức của họa sĩ. Đây là một nỗ lực đáng ghi nhận trong việc đưa mỹ thuật đến gần hơn với cộng đồng.
Đầu năm 2026, triển lãm cá nhân thứ hai Mộng giữa Chiều Hoa (Daydream among Blossoms) tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tiếp tục khẳng định sự chín muồi trong bút pháp của chị. Với 36 bức tranh sơn dầu, triển lãm là một khoảnh khắc lắng dịu trong tâm hồn, tôn vinh khí chất của người phụ nữ Việt thông qua những hình ảnh hoài cổ nhưng đầy sức sống. Qua hai triển lãm cá nhân này, người ta thấy một Lê Trang luôn nhất quán với lý tưởng nghệ thuật của mình: dùng hội họa để khích lệ niềm tin vào bản thân, đặc biệt là với giới nữ, về khả năng hiện thực hóa giấc mơ bất kể xuất thân hay độ tuổi.
NGUYỄN KIM DUNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 635, tháng 2-2026
