Tôi gặp lại nghệ sĩ Nguyễn Á sau một chuyến công tác. Xen giữa niềm xúc động về cuốn sách ảnh 80 năm - Một Việt Nam vững tin vừa ra mắt là những hồi ức về các tác phẩm đã in dấu thời gian và những chuyến đi nối tiếp suốt nhiều năm. Tất cả tạo nên một hành trình lặng lẽ, nơi nghệ sĩ miệt mài gom nhặt khoảnh khắc và lưu giữ những dấu ấn đáng nhớ của đất nước, đời sống bằng những khuôn hình.
Nhìn lại các sáng tác của nghệ sĩ, có thể thấy Nguyễn Á kiên định theo đuổi nhiếp ảnh tư liệu - phóng sự như một lựa chọn dài hơi: lặng lẽ, nghiêm túc và gần như đứng ngoài mọi hào nhoáng. Giữa dòng chảy sôi động của nhiếp ảnh đương đại, khi không ít tác phẩm sáng tác theo định hướng hiệu ứng thị giác, ông lại chọn cho mình con đường của sự bền bỉ dấn thân và bám sát hơi thở cuộc sống. Hơn ba thập kỷ cầm máy, Nguyễn Á không chỉ ghi lại những khoảnh khắc của xã hội, mà còn góp phần lưu giữ ký ức của đất nước bằng hình ảnh.
Tên tuổi của ông được khẳng định qua nhiều dự án giàu giá trị tư liệu và chiều sâu cảm xúc như: Hoàng Sa - Trường Sa biển đảo Việt Nam; Đờn ca tài tử - Lời tự tình của dân tộc; Tâm và Tài - Họ là ai; Tinh thần Việt và cuộc chiến chống đại dịch COVID-19; Sài Gòn ngoan cường; Vươn lên thôn Làng Nủ…
Đáng chú ý, đây là lần thứ 4 Nguyễn Á được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) vinh danh. Ở lần vinh danh mới nhất, VietKings tôn vinh cùng lúc ba cuốn sách ảnh: 70 năm chiến thắng Điện Biên Phủ - Vang mãi bản hùng ca, 50 năm - Sức mạnh Việt Nam và 80 năm - Một Việt Nam vững tin.
Nguyễn Á tâm sự: “Cơ hội đến là tôi phải làm ngay. Khi được trao cơ hội thì không thể dừng, và cơ hội thì sẽ không bao giờ trở lại”. Với Nguyễn Á, cơ hội không phải thứ để cân nhắc, mà là mệnh lệnh hành động. Vì thế, những dự án anh theo đuổi luôn bám sát đời sống, đó là những câu chuyện có thật, con người thật và khoảnh khắc thật. Đặc biệt vào những dịp đại lễ của đất nước, trên vai là bao lô nặng trĩu máy ảnh, nghệ sĩ đã lên đường, dấn thân trên các nẻo đường và quyết liệt làm tới cùng.
Hào hứng kể về các dự án sách ảnh trong năm 2024 và 2025, Nguyễn Á thừa nhận mình “sống trong áp lực”. Với anh, áp lực chính là động lực để sáng tác. Anh thích thú với điều đó, vì tin rằng chính áp lực buộc anh phải tập trung và quyết liệt. Quan trọng hơn, anh tin chính nhịp độ ấy giúp dấu ấn lao động của anh được lưu lại lâu hơn trong trí nhớ công chúng. Để chạm tới những hình ảnh đầy ý nghĩa, có giá trị tư liệu, anh cũng nhận được sự hỗ trợ của Bộ Quốc phòng và Bộ Công an thông qua thẻ tác nghiệp đặc biệt, nhờ đó có thể tiếp cận gần hơn những khoảnh khắc mang dấu ấn lịch sử.
Chia sẻ về những “đứa con tinh thần” của mình, nghệ sĩ Nguyễn Á cho biết, để cho ra sách ảnh Vươn lên thôn Làng Nủ (năm 2024), anh đã phải đi, về, rồi lại đi, tổng cộng 11 lần. “Quãng đường từ TP Hồ Chí Minh ra tới Làng Nủ rất dài và không phải là dễ đi. Đặc biệt là đoạn từ trung tâm huyện Bảo Hà vào Làng Nủ rất khó khăn do những ngày đầu tháng Chín, tháng Mười thời tiết mưa gió thất thường, đường xá trơn trượt, nhiều đoạn sạt lở. Có những ngày tôi phải vào ra Làng Nủ từ sáng sớm hoặc đêm khuya. đoạn cuối từ thị trấn Phố Ràng vào Làng Nủ tôi phải tự đi xe máy. Tôi tự nhủ phải cố gắng hết sức với tâm niệm làm sao có thể lưu giữ thật nhiều hình ảnh về những gì đang diễn ra ở nơi đây, để kể với mọi người về một Làng Nủ đã từng bước vượt qua nghịch cảnh trong sự yêu thương của hàng vạn trái tim từ mọi miền của Tổ quốc”.
Với ba cuốn sách ảnh ra đời trong năm 2024 và 2025 như: 70 năm chiến thắng Điện Biên Phủ - Vang mãi bản hùng ca, 50 năm - Sức mạnh Việt Nam và 80 năm - Một Việt Nam vững tin, được thực hiện trong ba dịp kỷ niệm khác nhau, nhưng khi sâu chuỗi hình ảnh thì thấy rõ đó là một mạch chảy lịch sử, ở đó là những gương mặt, hơi thở cuộc sống, có sức mạnh về niềm tin. Để cho ra đời những tác phẩm đó, Nguyễn Á kể, đó là những chuỗi ngày rong ruổi không ngơi nghỉ. Anh đi qua các góc phố, nơi dòng người dõi theo từng sự kiện lớn của đất nước; đến các điểm tập luyện của các khối, các đội hình duyệt binh - diễu hành… chỉ để kịp “bắt” một khoảnh khắc: ánh mắt tập trung của người lính, nụ cười lặng lẽ sau giờ luyện tập, hay giọt nước mắt xúc động của người dân khi chứng kiến những thời khắc mang dấu ấn lịch sử.
Anh cho biết, sách ảnh được đặt theo tỷ lệ 70% nghệ thuật và 30% báo chí. Tinh thần báo chí giúp tác phẩm bám sát sự kiện, trung thành với đời sống; còn phần nghệ thuật là chiều sâu, khoảng lặng của hình ảnh, để người xem có thể cảm nhận khi thưởng thức tác phẩm. Vì vậy, Nguyễn Á luôn chủ động tìm những góc máy khó, khi ở trên cao để mở rộng tầm nhìn; lúc lại sát mặt đất để cảm nhận nhịp bước; và có lúc len vào dòng người để giữ trọn những rung động, từ nét kiên cường của các nữ chiến sĩ đến những phút nghẹn ngào của công chúng.
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á cho rằng, mỗi cuốn sách phải có một “màu sắc” riêng. Vì thế, bên cạnh những khuôn hình về lực lượng vũ trang, anh luôn lồng ghép các lát cắt của đời sống đương đại: nhịp chuyển động của kinh tế, du lịch, diện mạo đô thị và cả những lý do khiến Việt Nam ngày càng được bạn bè quốc tế yêu mến. Với anh, sách ảnh không chỉ dừng ở việc ghi lại một sự kiện, mà phải kể được câu chuyện về đất nước - vừa nhìn lại chặng đường đã qua, vừa mở niềm tin cho sự phát triển trong tương lai.
Đặc biệt, trong 80 năm - Một Việt Nam vững tin là cuốn sách thứ 24 và cũng là dự án anh dành nhiều tâm huyết. Nguyễn Á cho biết: đây là cuốn sách mà anh rất tâm huyết, tập hợp nhiều sự kiện về đất nước Việt Nam trong hành trình bước vào kỷ nguyên mới, một Việt Nam hội nhập, vươn mình khẳng định vị thế ngày càng quan trọng trên trường quốc tế. Đồng thời, tác phẩm cũng là lời tri ân những anh hùng đã hiến dâng cả cuộc đời cho độc lập dân tộc.
Chia sẻ về kế hoạch sắp tới, nghệ sĩ cho biết sẽ triển khai hai dự án lớn trong năm mới. Thứ nhất, tiếp nối cuốn 11 Di sản phi vật thể Việt Nam được UNESCO vinh danh, anh dự định thực hiện thêm 6 di sản văn hóa, trong đó có Tranh dân gian Đông Hồ - di sản vừa được UNESCO ghi danh thời gian gần đây. Thứ hai là dự án về cộng đồng Pháp ngữ với quy mô trải rộng khoảng 50 quốc gia. Anh thẳng thắn thừa nhận đây là thử thách khó nhất, bởi đòi hỏi nguồn kinh phí lớn, sức lực bền bỉ và một ý tưởng đủ mới để tạo được dấu ấn khác biệt.
Ở tuổi nghề chín muồi, nghệ sĩ Nguyễn Á vẫn chọn tiếp tục lên đường: đi tới những vùng đất mới, theo đuổi những dự án khó hơn, tốn kém hơn, đòi hỏi ý tưởng táo bạo hơn. Bởi, với anh, giá trị lớn nhất không nằm ở tiện nghi hay vật chất, mà ở những hình ảnh được ghi lại đúng lúc. Chính từ sự bền bỉ ấy, Nguyễn Á cho thấy: nhiếp ảnh, khi được làm bằng trách nhiệm và lòng tin, không chỉ là nghệ thuật ghi lại khoảnh khắc, mà còn là nghệ thuật lưu giữ ký ức.
NGỌC BÍCH
Nguồn: Tạp chí VHNT số 632, tháng 1-2026
