“Hiền tài là nguyên khí quốc gia”. Từ xưa tổ tiên ta đã coi người hiền tài là nguồn lực, là sức mạnh cho quốc gia. Nhờ có người hiền tài mà quốc gia vượt qua mọi bão táp lịch sử, chiến thắng trong những cuộc chiến tranh bảo vệ tổ quốc, xây dựng nền văn hóa và kinh tế ngày càng phát triển. Cuộc đời của họ, số phận của họ không tách rời với lịch sử, với số phận nhân dân, mà gắn bó như máu thịt với nhân dân. Hoàng Kim Đáng thấm nhuần điều đó, và qua những hình ảnh mà ông chụp được, qua ngòi bút khắc họa của ông, bức chân dung các danh nhân hiện lên trên cái nền hiện thực và lịch sử đầy biến động của dân tộc.

Điểm đáng chú ý đầu tiên của cuốn sách chính là việc Hoàng Kim Đáng chọn lựa nhân vật để thể hiện. Không dừng lại ở một lĩnh vực, trong suốt cuộc đời làm báo sôi nổi và lịch lãm của mình, ông đã tận dụng mọi cơ hội để tiếp xúc, nghi chép, chụp ảnh và suy ngẫm về cuộc đời, sự nghiệp của các nhân vật bao trùm trong các lĩnh vực trọng yếu của đời sống như: Văn hóa học, lịch sử, văn học, âm nhạc, hội họa, khoa học, quân sự… Đến với cuốn sách, ta bắt gặp những con người mà tên tuổi đã trở nên quen thuộc, nhưng khi tiếp xúc qua từng trang viết, chúng ta liền bị hấp dẫn bởi góc nhìn mới lạ và tinh tế. Đó là các nhà khoa học, tướng lĩnh, nhà quản lý như thượng tướng giáo sư Hoàng Minh Thảo, GS Trần Văn Giàu, GS Nguyễn Văn Huyên, GS Tôn Thất Tùng, đó là nhà nghiên cứu văn hóa như Hữu ngọc; đó là các nhà văn, nhà thơ như: Tố Hữu, Tô Hoài, Hữu Thỉnh, Hoàng Quốc Hải; đó là các nhạc sĩ như: Văn Cao, Đỗ Nhuận; các họa sĩ như Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm… và nhiều nhà hoạt động văn hóa nghệ thuất khác. Cống hiến của nhân vật đôi khi rất khác nhau, ở những lĩnh vực cũng xa nhau đến mức không dễ gì một người viết có thể thấu triệt được hoàn toàn. Vậy nhưng dù viết về người nào, lĩnh vực nào, ông cũng cố gắng để dựng lên ít nhất một nét riêng đặc sắc, làm bật lên cái thần thái của nhân vật và cống hiến của họ với đất nước. Và đặc biệt, ở mỗi nhân vật, cái tài bao giờ cũng gắn với cái tâm, với tinh thần trách nhiệm của họ trước cuộc đời. Bằng ngòi bút trung thực, khách quan, với ý thức nghiêm cẩn của một nhà báo lão thành, cuộc đời và sự nghiệp của các nhân vật hiện lên với tất cả vẻ đẹp bình dị, gần gũi, như những nét son điểm tô vào lịc sử văn hóa nước nhà trong thế kỷ 20 đầy biến động và kỳ tích.

Tỏa sáng đất trời Nam gây ấn tượng bởi cách thể hiện mang dấu ấn riêng. Đây là một dạng văn bản đa phương tiên, mỗi chân dung nhân vật ở đây là sự kết hợp độc đáo giữa hình ảnh (hầu hết do tác giả chụp) và những trang ghi chép, tư liệu, phân tích và cảm nhận và kỷ niệm của tác giả. Với lối viết tổng hợp, luân chuyển điểm nhìn qua nhiều khía cạnh, những phẩm chất đặc biệt và phong cách, sự ứng xử của nhân vật hiện lên trong từng tình huống, trong những cống hiến cụ thể. Trong nhiều trường hợp, ngòi bút của tác giả đã đề cập đến cả những vấn đề khó nói, nhạy cảm về nhân vật mà trước đây ít được nhắc đến. Với lối viết như vậy, mỗi nhân vật hiện lên không chỉ đảm bảo tính chân thực mà còn gợi mở nhiều suy tư về số phận những bậc hiền tài và giúp người đọc hiểu thêm những góc khuất của lịch sử. Đó cũng chính là một trong những cống hiến của Hoàng Kim Đáng làm cho quyển sách có thêm sức nặng, hấp dẫn người đọc. Viết về những người nổi tiếng, nhưng cuốn sách không chịu dừng lại ở những thông tin đã được phổ cạp, mà hơn thế, tác giả luôn khám phá. Sự mới mẻ, độc đáo của mỗi bức chân dung ở đây cho thấy sự dụng công và sắc sảo, mới mẻ của tác giả.

Không chỉ nghiêm cẩn về tư liệu, điều đáng chú ý là với mỗi nhân vật cụ thể, Hoàng Kim Đáng lại chọn cách thể hiện dẫn dắt riêng nhằm đạt được hiệu quả tốt nhất. Vốn là một nhà nhiếp ảnh đã chụp thành công hàng trăm bức chân dung, trong đó có những bức để đời (như chân dung Đại tướng Võ Nguyên Giáp, nhà văn Nguyễn Tuân…) Hoàng Kim Đáng hiểu rằng, góc nhìn, lối quan sát có vai trò quan trọng như thế nào. Chính vì vậy, khi viết về từng nhân vật, ông cũng cố gắng tìm ra một cách kết cấu, độc đáo. Có khi là từ một tình huống cụ thể, rồi đi đến khái quát hóa, làm rõ phong cách, thần thái của nhân vật (trường hợp viết về Nguyễn Tuân); có khi tóm tắt lại một cách khá đầy đủ hành trình sáng tạo và những tác phẩm của nhân vật, rồi từ đó luận giải về trí tuệ và bản lĩnh của nhân vật (trường hợp viết về Hoàng Quốc Hải); có khi qua những eo le của đời tư, của số phận để nói về tâm tư và tài năng của nhân vật (trường hợp về Xuân Quỳnh)… Đọc các bức chân dung về các bậc hiền tài của nghệ sĩ Hoàng Kim Đáng ta thấy hiện lên mỗi người một vẻ, một góc cạnh, với những dấu ấn cá nhân đậm nét và sinh động.

Và một điều đáng nói nữa, qua toàn bộ cuốn Tỏa sáng đất trời Nam (gồm 40 chân dung, 500 trang khổ lớn) người đọc sẽ hình dung ra những dòng chảy vô cùng đa dạng của cuộc sống trên đất nước ta. Mỗi người được khắc họa trong cuốn sách này này, bằng tài năng độc đáo của mình đã cống hiến hết mình cho sự nghiệp chung. Chính vì thế, cuốn sách này có thể được xem như một bảo tàng lưu giữ lại những dấu ấn sáng tạo và sựnỗ lực hết mình của các danh nhân Việt Nam thời hiện đại. Đó là một tấm gương lớn để các thế hệ tiếp sau của người Việt Nam có thể soi vào và nỗ lực sống cho xứng đáng với các thế hệ cha anh.

Ghi nhận thành công của công trình Tỏa sáng đất trời Nam, nhà thơ Hữu Thỉnh đã có những đánh giá sâu sắc: “Tài năng nhiều mặt của Hoàng Kim Đáng thể hiện rõ nhất trong Tỏa sáng đất trời Nam. Đó là một tập sách đẹp và hay, kết hợp nhuần nhuyễn giữ báo chí, văn học và nhiếp ảnh. Đọc một lần còn muốn đọc lại nhiều lần nữa”. Nhà thơ Hữu Thỉnh viết tiếp: “Tập sách Tỏa sáng đất trời Nam của Hoàng Kim Đáng là viết về cái tài và cái tâm. Đó là đề tài muôn thuở. Tôi mong tập sách này đến tay nhiều bạn đọc, để chúng ta cùng sống và suy nghĩ về hai tiếng CON NGƯỜI.”

Hẳn nhiên, thành công của công trình này hôm nay là sự kết tinh của cả một chặng dài lao động kiên trì, gian khổ, với tấm lòng trân trọng với những tài năng đã cống hiến hết mình cho đất nước. Có lẽ vậy chăng mà nhà thơ Tố Hữu sinh thời đã gọi Hoàng Kim Đáng là “nghệ sĩ lớn”. Và mới đây, đồng chí Trần Quốc Vượng, nguyên Thường trực Ban Bí thư Trung ương Đảng khi đọc quyển sách này cũng xúc động viết: “Đọc Tỏa sáng đất trời Nam của tác giả Hoàng Kim Đáng, các chân dung nhân vật như đang hiện hữu quanh ta. Người đọc nhận thấy hữu ích, rất cần đối với mọi thế hệ, nhất là thế hệ trẻ bước vào đời, cống hiến sức lực, trí tuệ, tài năng phụng sự cho đất nước, dân tộc. Tác phẩm Tỏa sáng đất trời Nam cũng rất cần được tuyên truyền rộng rãi để bạn đọc trong, ngoài nước hiểu thêm về đất nước Việt Nam, văn hóa Việt Nam, con người Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên mới của dân tộc.”

THIÊN SƠN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 632, tháng 1-2026