Xu hướng tất yếu và sự dịch chuyển cần thiết

Nhiều thập kỷ qua, khi nhắc đến khái niệm “xã hội hóa thể thao”, tư duy đại chúng và thậm chí của nhiều nhà quản lý thường gói gọn trong việc vận động các doanh nghiệp tài trợ kinh phí thông qua nhận diện thương hiệu tại giải, đặt biển quảng cáo tại các giải đấu hay thưởng nóng cho vận động viên (VÐV) đoạt huy chương, hoặc xây dựng các sân bãi phong trào cơ bản. Tuy nhiên, khi thể thao hiện đại đã dịch chuyển thành một ngành công nghiệp dựa trên nền tảng của khoa học chính xác, cách tiếp cận này có nhiều hạn chế và khó góp phần thực hiện mục tiêu đưa thể thao Việt Nam vươn tầm châu lục và thế giới.

Khoa học thể thao hiện đại không còn là những bảng thông số thô sơ hay các bài chạy tính giờ thủ công. Ðó là sự giao thoa phức tạp giữa y sinh học vận động, cơ sinh học phân tích chuyển động, tâm lý học hành vi và khoa học dinh dưỡng tế bào. Tại các quốc gia có nền thể thao tiên tiến, từng mili-giây bứt phá của VÐV điền kinh hay từng góc độ điều hướng của một cung thủ đều được tính toán bởi các siêu máy tính và hệ thống cảm biến tinh vi.

Tại Việt Nam, nguồn ngân sách nhà nước dành cho việc nghiên cứu và ứng dụng KHCN tại các Viện, các Trường Ðại học Thể dục Thể thao (TDTT) công lập dù đã được quan tâm nhưng vẫn phải dàn trải cho nhiều mục tiêu an sinh, dân sinh và hạ tầng cơ bản. Do đó, việc mở cửa, kiến tạo hành lang pháp lý để thu hút khối tư nhân - những doanh nghiệp có sẵn dòng vốn linh hoạt, năng lực tiếp cận công nghệ toàn cầu và tư duy quản trị hiệu suất cao - tham gia vào chuỗi giá trị nghiên cứu ứng dụng thể thao đã trở thành một mệnh lệnh tất yếu của thời đại.

Sự chuyển dịch dòng vốn và công nghệ từ khối tư nhân vào khoa học thể thao đang diễn ra một cách âm thầm nhưng vô cùng mạnh mẽ, trải dài từ các quyết sách cấp tỉnh cho đến sự nhập cuộc của các cơ sở giáo dục đại học ngoài công lập.

Ðiển hình cho tư duy mới này là tỉnh Quảng Ninh. Ðầu năm 2026, UBND tỉnh Quảng Ninh đã ban hành Kế hoạch số 22/KH-UBND, vạch rõ chiến lược phát triển thể thao thành tích cao gắn liền với việc ứng dụng công nghệ hiện đại thông qua cơ chế huy động tối đa nguồn lực xã hội hóa kết hợp với ngân sách địa phương.

Mục tiêu cốt lõi của kế hoạch là đầu tư đồng bộ hệ thống thiết bị y học thể thao tiên tiến chưa từng có tại các trung tâm huấn luyện của tỉnh, bao gồm hệ thống phân tích chuyển động 3D bằng camera AI, máy đo chỉ số hấp thụ oxy tối đa (VO2 max), máy đo nồng độ lactate trong máu thời gian thực và hệ thống buồng phục hồi áp suất âm. Tỉnh đặt mục tiêu đến giai đoạn 2026 - 2030, 100% VÐV thuộc nhóm trọng điểm phải được cá thể hóa giáo án huấn luyện bằng dữ liệu công nghệ, và thời gian phục hồi chấn thương tại chỗ của VÐV được rút ngắn xuống dưới 5 ngày nhờ sự can thiệp của thiết bị hiện đại. Ðây là minh chứng cho thấy các nhà quản lý địa phương đã bắt đầu nhìn nhận KHCN thể thao như một hạ tầng thiết yếu cần được ưu tiên đầu tư bằng các nguồn lực tổng hợp.

Sự nhập cuộc của các đơn vị ngoài công lập

Bên cạnh khối công lập, bản đồ xã hội hóa ghi nhận sự đóng góp mang tính nền tảng của các trường đại học ngoài công lập và các Viện nghiên cứu tư nhân. Những đơn vị như Viện Khoa học Công nghệ Thể thao (ISST) được thành lập với mục tiêu trở thành cầu nối chuyển giao công nghệ giữa các tập đoàn công nghệ quốc tế và thị trường thể thao nội địa. 

Song song đó, các trường đại học tư thục hàng đầu như Ðại học Hoa Sen, Ðại học Quản lý và Công nghệ TP.HCM (UMT) với Viện Khoa học và Quản lý TDTT, hay Ðại học Tôn Ðức Thắng đã chủ động rót hàng chục tỷ đồng để xây dựng các phòng Lab chuyên sâu về sinh lý học vận động và quản lý thể thao. Việc các trường đại học tư thục tham gia vào phân khúc này giúp đào tạo ra một thế hệ chuyên gia mới: những kỹ sư dữ liệu thể thao, chuyên gia dinh dưỡng thực chứng và chuyên gia vật lý trị liệu cao cấp - nguồn nhân lực mà ngành thể thao Việt Nam đang thiếu hụt trầm trọng.

Nhiều đơn vị, doanh nghiệp đã thật sự bắt tay vào nghiên cứu và uqnsg dụng khoa học công nghệ trong thể thao thành tích cao. Ði đầu trong xu hướng số hóa huấn luyện là Công ty Cổ phần Công nghệ Dreamax. Thông qua thỏa thuận hợp tác chiến lược giai đoạn 2025 - 2030 với Cục TDTT Việt Nam, Dreamax đã đặt những viên gạch đầu tiên cho việc đưa AI vào thể thao đỉnh cao Việt Nam thông qua việc triển khai thí điểm tại 4 bộ môn trọng điểm hướng tới mục tiêu Olympic bao gồm: Bắn súng, Bắn cung, Boxing và Taekwondo.

Hệ thống của Dreamax giải quyết bài toán cốt lõi: biến các cảm nhận định tính của huấn luyện viên thành các số liệu định lượng chính xác tuyệt đối. Bằng cách sử dụng mạng lưới camera tốc độ cao kết hợp thuật toán thị giác máy tính và các thiết bị đeo thông minh (smart wearables), hệ thống có khả năng phân tích độ ổn định thân người (độ trụ) của xạ thủ, quỹ đạo đường bay của mũi tên, lực phát đòn và tốc độ phản xạ của võ sĩ. Không dừng lại ở đó, dữ liệu sinh trắc học như nhịp tim, lượng calo tiêu thụ thực tế và chất lượng giấc ngủ của VÐV được theo dõi liên tục 24/7 nhằm đưa ra cảnh báo sớm về nguy cơ quá tải lực hoặc chấn thương tiềm ẩn. Ðánh giá về bước đi này, Cục trưởng Cục TDTT Việt Nam Nguyễn Danh Hoàng Việt khẳng định: “Thực hiện cuộc cách mạng chuyển đổi số quốc gia, ngành thể thao cần vượt qua các rào cản về khoa học và công nghệ, nhất là trong huấn luyện thể thao thành tích cao. Thỏa thuận với Dreamax là bước khởi đầu quan trọng để triển khai thí điểm ứng dụng AI tại 4 bộ môn, nhằm hỗ trợ vận động viên đánh giá hiệu suất và nâng cao thành tích.” 

Ông Lâm Quang Tùng, chuyên gia công nghệ thuộc Công ty Cổ phần Công nghệ Dreamax cho biết: “Trong thời gian qua, Dreamax đã xây dựng được một khung kiến trúc tham chiếu chuẩn hóa cho việc thu thập, phân tích, xử lý dữ liệu lớn phục vụ công tác huấn luyện đỉnh cao. Biến dữ liệu thành tài sản có giá trị đối với  công tác quản lý nhà nước, nâng cao thành tích thi đấu và công tác huấn luyện, và truyền thông và phát triển kinh tế thể thao.”

Mô hình hợp tác công - tư trong Y học thể thao 

Nếu Dreamax đại diện cho mảng phần mềm và thuật toán, thì Công ty HandsViet (Trung tâm Cơ xương khớp & Y học Thể thao) là câu trả lời cho mảng y học lâm sàng và phục hồi hiệu suất. HandsViet đã tạo nên một tiền lệ thành công về xã hội hóa khi thiết lập cơ sở điều trị và phục hồi chuyên sâu nằm trực tiếp bên trong khuôn viên của Trung tâm Huấn luyện VÐV trẻ Quốc gia Ðà Nẵng. 

Ðây là một mô hình cộng sinh hoàn hảo: Nhà nước hỗ trợ về không gian mặt bằng và tạo điều kiện tiếp cận nguồn VÐV trẻ đỉnh cao cần chăm sóc y tế; doanh nghiệp chịu trách nhiệm đầu tư 100% vốn cho các máy móc vật lý trị liệu công nghệ cao như sóng xung kích chấn tâm, laser cường độ cao, hệ thống giải áp cột sống tự động và đội ngũ bác sĩ chuyên khoa giàu kinh nghiệm. Phác đồ điều trị của HandsViet dựa hoàn toàn trên y học thực chứng, hướng tới việc bảo tồn cấu trúc cơ xương khớp tối đa cho VÐV mà không cần can thiệp phẫu thuật xâm lấn khi chưa cần thiết, giúp kéo dài tuổi thọ nghề nghiệp cho các tài năng trẻ. Ðại diện đội ngũ y tế của HandsViet chia sẻ về triết lý hành động:

Hệ sinh thái KHCN thể thao sẽ không thể vận hành trơn tru nếu thiếu đi các đơn vị kỹ thuật hậu cần cơ sở. Công ty TNHH An Khang Thành Ðạt đóng vai trò là một mắt xích thầm lặng nhưng quan trọng khi chuyên trách mảng cung ứng, lắp đặt, bảo dưỡng và sửa chữa các hệ thống thiết bị đo lường y tế, dụng cụ thí nghiệm dùng trong thể thao cũng như các dịch vụ hồi phục chức năng cho các CLB Bóng đá trên  cả nước. 

Hiệu suất vận động của con người suy cho cùng được quyết định bởi dòng năng lượng bên trong tế bào. Ở khía cạnh này, Công ty Cổ phần Capital Seaweed Consumer Việt Nam (CSC Vietnam) đang tiên phong định hình phân khúc dinh dưỡng sinh học dành riêng cho người chơi thể thao, đặc biệt là các bộ môn sức bền (Endurance sports) đang bùng nổ như chạy bộ địa hình (Trail running) hay ba môn phối hợp (Triathlon). Tiếp cận thị trường bằng tư duy của những nhà khoa học thực chứng. CSC Vietnam tập trung nghiên cứu sâu vào việc chiết xuất các khoáng chất vi lượng quý giá từ nguồn tài nguyên rong biển nội địa và ứng dụng công nghệ đột phá Hydrogen NanoBubble (Bong bóng Nano giàu Hydro). 

Kinh nghiệm từ một số quốc gia trong khu vực như Trung Quốc, Hàn Quốc cho thấy công nghệ chỉ phát huy được sức mạnh khi có nguồn dữ liệu lớn (Big Data) sạch và chất lượng. Việc nhà nước tạo điều kiện cho các doanh nghiệp như Dreamax hay HandsViet tiếp cận các VÐV đỉnh cao chính là việc cung cấp một “phòng thí nghiệm thực tế” vô giá mà không khoản tiền nào mua được. Ðổi lại, VÐV được thụ hưởng công nghệ đỉnh cao hoàn toàn miễn phí.

Mặc dù công tác xã hội hóa KHCN thể thao tại Việt Nam đang có những bước phát triển mạnh mẽ, nhưng cũng còn nhiều diểm thắt cần gỡ.  Ðó là: Hành lang pháp lý về Kinh tế Thể thao chưa hoàn thiện: Hiện tại, Việt Nam vẫn chưa có một luật riêng biệt hoặc các quy định cụ thể, rõ ràng về danh mục “Kinh tế thể thao”. Các doanh nghiệp khi đầu tư hàng chục tỷ đồng vào nghiên cứu khoa học thể thao vẫn phải chịu các mức thuế suất như các doanh nghiệp thương mại thông thường, chưa nhận được các ưu đãi tối đa về thuế thu nhập doanh nghiệp hay thuế nhập khẩu trang thiết bị kỹ thuật cao. Tư duy huấn luyện dựa trên kinh nghiệm cá nhân của thế hệ đi trước vẫn lấn át tư duy dựa trên dữ liệu khoa học thực chứng. Việc phối hợp giữa chuyên gia công nghệ của doanh nghiệp và ban huấn luyện đôi khi còn gặp rào cản về mặt giao tiếp chuyên môn.

Chúng ta cần hình thành các diễn đàn, hội thảo định kỳ cấp quốc gia về đổi mới sáng tạo thể thao để các bên liên tục gặp gỡ, trao đổi nhu cầu. Số hóa toàn bộ kho dữ liệu thể thao quốc gia theo Ðề án 06 để tạo nền tảng cho các thuật toán AI phát triển. Bên cạnh đó, mở rộng đào tạo nhân lực liên ngành: Khuyến khích các trường đại học mở các chuyên ngành đào tạo lai (hybrid) như “Kỹ thuật dữ liệu thể thao”, “Quản trị y học thể thao” để chuẩn bị sẵn nguồn nhân lực vận hành cho các hệ thống máy móc mà doanh nghiệp xã hội hóa mang lại.

Xã hội hóa nghiên cứu ứng dụng KHCN trong thể thao không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành con đường sống còn để thể thao Việt Nam tự cường và bứt phá.  Khi dòng vốn và tri thức khoa học của khối tư nhân được khơi thông bởi một cơ chế quản lý thông thoáng, nhạy bén từ cơ quan nhà nước, chúng ta hoàn toàn có quyền tin tưởng vào một thế hệ VÐV Việt Nam mới: mạnh mẽ hơn, bền bỉ hơn, chiến thắng bằng sức mạnh của trí tuệ và công nghệ hiện đại.

THÁI DƯƠNG

Nguồn: Đặc san Thể thao & Đời sống, số 2, tháng 7/2026