Khi làng vào hội

Từ sáng sớm, con đường dẫn về đình làng Tượng Sơn (phường Ba Đồn, tỉnh Quảng Trị) đông dần lên bởi dòng người tay bưng mâm lễ, tay mang hoa… Tất cả đều chung một hướng dự lễ hội khai hạ.

Trong không gian cổ kính của đình làng Tượng Sơn, hương trầm quyện trong làn khói mỏng, bảng lảng giữa mái ngói rêu phong. Những mâm lễ được bày ngay ngắn, giản dị mà thành kính. Lễ nhiều hay ít không quan trọng, điều cốt yếu là tấm lòng của con cháu đối với các bậc tiền nhân, thành hoàng làng và những người đã có công khai phá, dựng xây quê hương.

Người già gặp lại bạn cũ sau một năm, thanh niên ríu rít chuyện làm ăn, học hành, trẻ nhỏ theo cha mẹ háo hức chờ tiếng trống hội. Lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là ngày đoàn tụ của làng quê.

Đúng giờ lành, lễ cúng tế Khai hạ làng Tượng Sơn bắt đầu. Ban tế lễ với chánh tế, bồi tế và đại diện các dòng họ trong làng chỉnh tề áo mũ, nghiêm trang tiến hành các nghi thức truyền thống. Trình tự cúng tế được thực hiện chặt chẽ, từ cúng trời đất, cúng các bậc tiền bối có công với đất nước  đến thành hoàng làng và anh linh những người đã khuất.

Giữa không gian trầm mặc ấy, mỗi nén hương được thắp lên là một lời cầu chúc cho năm mới bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, con cháu mạnh khỏe, làm ăn hanh thông. Người dự lễ đứng lặng, lòng thành kính, như gửi cả niềm tin và hy vọng của mình vào khởi đầu năm mới.

Lễ cúng tế Khai hạ ở làng Tượng Sơn không phô trương  nhưng đậm chất làng quê, thể hiện rõ sự gắn bó cộng đồng và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được gìn giữ qua bao thế hệ.

Khai trống, khai chiêng rộn rã ngày Xuân

Sau phần tế lễ là nghi thức khai trống, khai chiêng - khoảnh khắc được chờ đợi nhất trong buổi sáng hội Xuân. Khi những hồi trống đầu tiên vang lên, không gian đình làng Tượng Sơn càng rộn ràng. Tiếng trống, tiếng chiêng ngân dài, rộn rã, xua đi những điều không may của năm cũ, mở ra một năm mới đầy sinh khí.

Tiếp nối là những màn biểu diễn võ thuật truyền thống: múa quyền, múa roi, múa đao, múa kiếm do các trai tráng giỏi võ trong làng thể hiện. Những động tác dứt khoát, khỏe khoắn vừa phô diễn tinh thần thượng võ, vừa gợi nhắc truyền thống rèn luyện sức khỏe, ý chí của người dân vùng đất từng gắn liền với voi trận và binh đao thuở trước.

Trong tiếng trống hội rộn ràng, nhiều người cao tuổi lặng lẽ dõi theo từng động tác, ánh mắt ánh lên niềm tự hào về lớp con cháu tiếp nối truyền thống cha ông.

Đình làng Tượng Sơn - nơi diễn ra lễ hội được xây dựng từ năm 1750, là một trong những ngôi đình lớn và cổ của Quảng Bình (cũ) nay là tỉnh Quảng Trị. Nơi đây, thờ các vị tiền hiền, hậu hiền của làng, đặc biệt là danh tướng Nguyễn Dụng - người con ưu tú của quê hương Tượng Sơn, tướng tài của vua Quang Trung - Nguyễn Huệ.

Theo sử làng Tượng Sơn, cuối năm 1788, trên đường tiến ra Bắc Hà đại phá quân Thanh, tướng Nguyễn Dụng đã đưa quân về đóng tại đình làng Tượng Sơn để nghỉ chân, chỉnh đốn đội ngũ và chiêu mộ binh sĩ. Hưởng ứng lời hiệu triệu “nhất tâm suất vi binh”, nhiều trai tráng trong làng đã theo quân Tây Sơn ra trận, góp phần làm nên chiến thắng Kỷ Dậu 1789 lẫy lừng.

Chiến thắng ấy không chỉ làm rạng danh lịch sử dân tộc mà còn khắc sâu dấu ấn Tượng Sơn vào dòng chảy lịch sử. Cũng từ đó, tên làng Tượng Sơn ra đời, gắn với hình ảnh đội quân voi trận và được vua Quang Trung ban tặng đôi câu đối còn lưu giữ đến nay.

Ông Nguyễn Đình Du, Phó Chủ tịch UBND phường Ba Đồn cho biết: Năm 2003, đình Tượng Sơn và mộ tướng Nguyễn Dụng được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, trở thành niềm tự hào của người dân Quảng Long (cũ) nay là phường Ba Đồn. Cuối tháng 6/2025, Bộ VHTTDL đã đưa Lễ hội khai hạ làng Tượng Sơn vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Có thể nói, lễ hội là nét văn hóa truyền thống thể hiện tinh thần thượng võ của người làng Tượng Sơn nói riêng, Ba Đồn nói chung để cầu cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu, người dân mạnh khỏe.

Náo nhiệt với hội cướp cù, đấu vật

Khi mặt trời đứng bóng, phần lễ khép lại, không khí lễ hội chuyển sang sắc thái rộn ràng, sôi động của phần hội. Tâm điểm của buổi chiều là hội cướp cù - trò chơi dân gian độc đáo đã ăn sâu vào ký ức của bao thế hệ người dân làng Tượng Sơn.

Bãi cát rộng giữa làng nhanh chóng chật kín người. Sân cù được dựng lên với hai cột tre cao treo rọ ở hai đầu. Tiếng trống thúc giục vang lên, trọng tài tung quả cù, trận đấu chính thức bắt đầu. Không phân biệt già trẻ, gái trai, người dân nhập cuộc với tất cả sự nhiệt huyết. Tiếng hò reo, tiếng cổ vũ vang dội, tạo nên một bầu không khí hội Xuân náo nức hiếm thấy. Theo quan niệm dân gian, đội nào cướp được cù và ném vào rọ sẽ gặp nhiều may mắn, làm ăn phát đạt trong năm mới. Điều đáng quý là dù thắng hay thua, người chơi đều vui vẻ, bắt tay nhau thân tình, nhận lộc đầu năm từ làng trong tiếng cười rộn rã.

Ngay bên cạnh sân cù, hội vật diễn ra trong sự háo hức của đông đảo người xem. Những đô vật được tuyển chọn từ các tổ dân phố trong phường và nhiều nơi khác, mang đến những trận đấu ngang tài, ngang sức. Từng đòn đánh, đòn gỡ được tung ra dứt khoát, đẹp mắt, nhận về những tràng pháo tay không ngớt. Hội vật không chỉ là cuộc so tài thể lực mà còn là nơi thể hiện bản lĩnh, ý chí và tinh thần thượng võ – phẩm chất đã hun đúc nên con người Tượng Sơn qua bao đời. Với người dân nơi đây, hội vật ngày Xuân còn là dịp tưởng nhớ công lao của vua Quang Trung, tướng Nguyễn Dụng và các bậc tiền nhân đã có công giữ làng, giữ nước. Khi chiều muộn, tiếng trống hội thưa dần, người dân vẫn còn nán lại bên đình làng, bên sân hội, như muốn níu giữ thêm chút dư âm ngày Xuân. 

Giữa nhịp sống hiện đại, lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn (phường Ba Đồn, tỉnh Quảng Trị) vẫn được gìn giữ nguyên vẹn, trở thành điểm tựa tinh thần, nơi con người tìm về cội nguồn, tìm lại sự gắn bó cộng đồng. Những ngày đầu Xuân, về Tượng Sơn dự hội khai hạ, nghe tiếng trống Xuân rộn ràng, mới thấy rõ sức sống bền bỉ của một làng quê giàu truyền thống giữa triền cát trắng, bên bờ sông Gianh.

Bài và ảnh: VĂN SỸ

Nguồn: Tạp chí VHNT số 634, tháng 2-2026