Nói đến văn hóa của vùng xứ Đoài, không thể không nhắc đến các lễ hội diễn ra tại các di tích lịch sử văn hóa kiến trúc nghệ thuật. Những lễ hội đã có niên đại lâu đời và hội tụ nhiều giá trị khác nhau. Mỗi lễ hội luôn được nhân dân xứ sở gìn giữ bảo tồn và phát huy, đó là dịp để thu hút đông đảo nhân dân xa gần tham. Ngày lễ hội là những ngày đáng nhớ đầy xúc động và thiêng liêng nhất của hàng vạn người con của mỗi miền quê nơi hội tụ di sản. Sự hòa quyện của tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng hò reo hay màu sắc của cờ hoa mũ áo và dòng người tấp nập trong ngày hội mãi mãi là niềm tự hào phấn khởi khơi dậy không khí của mùa Xuân, dâng trào tinh thần yêu nước đoàn kết của toàn dân để chung sức xây dựng kiến thiết đất nước ngày một hùng cường.

Một số lễ hội tiêu biểu diễn ra tại các ngôi đình đền cổ nổi tiếng ở vùng xứ Đoài xưa;

Đình làng So thuộc xã Quốc Oai, thành phố Hà Nội đã có niên đại hơn 400 năm. Đây là nơi tôn thờ ba vị thành hoàng làng họ  Cao. Ba ông là con của bà Lã Thị Ả và Ông Cao Hiển. Những người đã có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân hồi thế kỷ X.

Lễ hội truyền thống của đình diễn ra trong 3 ngày từ mùng 8 mồng 9 mồng 10 tháng 2 âm lịch với những giá trị kiến trúc độc đáo đình làng So đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt vào ngày 24 /12 /2018.

Lễ hội đình Tường Phiêu xã Phúc Thọ, thành phố Hà Nội diễn ra vào ngày 15 tháng 1 âm lịch đình thờ Tam Vị Thánh Tản và hai người anh em là Sùng Công và Hiển Công. Hội diễn ra với nhiều nghi thức tế thánh cùng các chương trình nghệ thuật đặc sắc và trò chơi dân gian phong phú hấp dẫn. Vào các năm Tí Ngọ, Mão, Dậu làng sẽ tổ chức rước Tam Vị Thánh và Thành Hoàng từ đình Tường Phiêu lên đình Mo và ngược lại để cho các Ngài thăm lại nơi đã tuần du giúp dân đánh cá trị thủy. Để tôn vinh các giá trị văn hóa lịch sử mỹ thuật quý báu, Đình đã được chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2020.

Hội của đình cũng được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Các di vật được bảo tồn tôn thờ trong đình là nguồn tư liệu quý phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử tìm hiểu về phong tục tập quán của vùng đất cổ xứ Đoài.

Lễ hội đền Thượng, đền Trung, đền Hạ ở xã Minh Quang, huyện Ba Vì cũ nay là xã Ba Vì, thành phố Hà Nội thờ tam vị Đại Vương là Cao Sơn Quý Minh và Tản Viên Sơn Thánh. Cả ba đền đều tổ chức lễ chính vào ngày 15 tháng 1 âm lịch. Lễ vật thờ cúng ngoài Cỗ Sơn Trang là những sản phẩm của núi rừng. Người Mường còn dâng lên thánh quả đu đủ xanh luộc chín, đĩa muối vừng và củ cọc rào để mong muốn đức thánh bảo trợ cho muôn dân gia đình được an khang thịnh vượng. Du khách đến đây còn được chiêm ngưỡng vẻ đẹp hùng vĩ của núi Tản cùng thảm thực vật đa dạng phong phú khí hậu mát mẻ trong lành. Đền Thượng nằm ở độ cao trên 1.200 m so với mực nước biển.

Lễ hội ở Đông Cung Đền Và thuộc phường Sơn Tây thành phố Hà Nội. Diễn ra trong 3 ngày 15, 16, 17 tháng 1 âm lịch. Đây là một trong Tứ cung lớn nhất vùng xứ Đoài thờ Đức Thánh Tản. Vào dịp tiệc chính (diễn ra vào các năm Tí, Ngọ, Mão, Dậu), bảy làng của phường Sơn Tây (nay là tổ dân phố) và làng Duy Bình thuộc Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc sẽ tổ chức lễ rước ngai tam vị từ Đền Và qua sông Hồng sang Đền Ngự Dội.  Đây là lễ hội quy mô nhất vùng. Người dân vẫn lưu truyền mãi câu ca dao

"Nhất vui là hội Đền Và thứ nhì hội Nả, thứ ba hội Thầy"

Hay:“Cả năm đi lễ trăm miền, không bằng cầu lễ tháng Giêng Đền Và"

Lễ hội ở Đền Và đã được nhà nước đưa vào Danh Mục  Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2016. Ngoài ra, khu đền còn được bao bọc bởi 85 cây lim và các cây cổ thụ và đã được công nhận cây là cây di sản thiên nhiên.

Lễ hội đình Hương Canh thuộc xã Bình Xuyên tỉnh Phú Thọ diễn ra từ ngày mồng 3 đến ngày mồng 5 tháng 1 âm lịch nổi tiếng với lễ hội kéo Song Hương Canh. Xuất phát từ lịch sử thủy quân của Ngô Quyền đánh thắng giặc Nam Hán trên sông Bạch Đằng. Cụm di tích đình Hương Canh gồm ba ngôi đình cổ của ba làng gồm Hương Canh, Ngọc Canh và Tiên Canh thờ sáu vị thành hoàng làng bao gồm: Ba vị Thánh Mẫu hai vị hậu duệ của Ngô Quyền và tướng Đỗ Cảnh Thạc. Cụm đình Hương Canh đã được chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt năm 2022.

Lễ hội ở đình Thổ Tang diễn ra từ ngày mồng 10 đến 12 tháng 1 âm lịch để tưởng nhớ danh tướng Phùng Lân và các vị thần linh. Đình nằm ở xã Vĩnh Tường, tỉnh Phú Thọ. Lễ hội được tổ chức 5 năm một lần với nhiều nghi thức trang trọng như giấc sắc rất thánh tế lễ cùng các hoạt động văn hóa văn nghệ giao lưu thể thao trò chơi dân gian đậm đà bản sắc vùng Bắc Bộ. Năm 2018, đình đã được chính phủ công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt.

Lễ hội Tây Thiên được diễn ra tại khu danh thắng Tây Thiên Tam Đảo Phú Thọ từ ngày 15 đến ngày 17 tháng 2 âm lịch nhằm tưởng nhớ và tri ân công đức lớn lao của Quốc Mẫu Lăng Thị Tiêu. Bà là chính vương phủ của Hùng Chiêu Vương thứ VII - người đã có công lớn trong việc giúp vua Hùng mở mang bờ cõi dạy dân trồng lúa nước chiêu mộ quân sĩ củng cố vương triều. 

Ngoài các lễ hội tại di tích, vùng xứ Đoài còn có nhiều lễ hội đặc sắc khác cũng diễn ra vào mùa Xuân như: Hội Phết Hiền Quan ở Tam Nông Phú Thọ. Hội Chọi trâu Hải Lựu ở Lập Thạch, lễ hội Đình Tây Đằng, Đình Chu Quyến, đình Mông Phụ thành phố Hà Nội.

Các lễ hội ngày nay diễn ra ở những di tích luôn được các cấp ủy Đảng, chính quyền và nhân dân quan tâm. Công tác tổ chức thường diễn ra chặt chẽ theo đúng các quy định của pháp luật và hướng dẫn của cơ quan chuyên môn, bảo đảm an toàn, trang trọng, tiết kiệm, luôn có sức lan tỏa và hội tụ nhiều ý nghĩa. Trong điều kiện ngành kinh tế du lịch ở mỗi địa phương đang được quan tâm đầu tư dựa theo đặc điểm và thế mạnh tài nguyên, vị trí của từng vùng miền thì lễ hội cũng được xem là những tác nhân, sức hút không nhỏ để thu hút du khách. Cũng từ những lễ hội mà di sản có cơ hội thu hút được những nguồn lực đóng góp tự nguyện của nhân dân xa gần, qua đó có những phần kinh phí chủ động để tái đầu tư tôn tạo lại các di tích và cơ sở hạ tầng cho phù hợp. Tuy nhiên, song song với những kết quả đã đạt được thì quá trình tổ chức phát huy các giá trị của lễ hội diễn ra ở những di tích vùng xứ Đoài vẫn cần phải khắc phục và loại bỏ những hạn chế nhược điểm như: Tránh các hoạt động hội tụ đông người nơi linh thiêng, sắp xếp các khu dịch vụ mua sắm, đảm bảo an toàn phòng cháy chữa cháy, quản lý nguồn tiền công đức, tình trạng sắp lễ đồ vàng mã quá nhiều chiếm không gian diện tích tạo cảm giác mệt mỏi nặng nề cho một số du khách và ảnh hưởng đến môi trường xung quanh...

Mùa Xuân Bính Ngọ 2026 sắp đến, trong không khí và tinh thần phấn khởi mỗi người, mỗi nhà được đoàn tụ và sum họp để đón Tết cổ truyền thiêng liêng,  chúng ta nên dành  thời gian trở về với những nơi tôn thờ các bậc thánh thần tiền nhân. Nếu may mắn hơn sẽ được tham dự các lễ hội truyền thống. Trong tâm khảm mỗi người đều toát lên niềm tin, khát vọng về những điều may mắn. Mong sao mỗi người biết gìn giữ sức khỏe để lao động, học tập đạt kết quả cao nhất, chung sức phấn đấu xây dựng cuộc sống gia đình ấm no hạnh phúc. Đất nước phát triển văn minh giàu đẹp.

NGUYỄN TRỌNG AN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 631, tháng 1-2026