Từ khóa: vai trò lễ hội; đời sống văn hóa cộng đồng; lễ hội đền Trần; Long Hưng.

Abstract: This article examines the role of the Trần Temple Festival in Long Hưng Commune, Hưng Yên Province, in contemporary community cultural life. The findings reveal that the Trần Temple Festival is not merely a periodic religious practice, but also a cultural institution that performs multiple functions within the community. Its most prominent roles include preserving and affirming cultural identity, educating and transmitting traditions, meeting spiritual and psychological needs, strengthening community cohesion, sustaining institutional and social order, and contributing to local economic and tourism development. Among these, the preservation of cultural values and identity is rated most highly by the community. The article also identifies several emerging issues in promoting the festival’s role, including spatial pressure, the expansion of service-related activities, limitations in communication and educational outreach, and the need to enhance the agency of the local community. It therefore argues that the festival’s values should be promoted in a balanced manner, harmonising conservation and development while remaining closely associated with sacredness, cultural identity, and the substantive participation of the community.

Keywords: festival role; community cultural life; Trần Temple festival; Long Hưng.

 1. Đặt vấn đề

Trong đời sống văn hóa Việt Nam, lễ hội truyền thống không chỉ là hình thức sinh hoạt tín ngưỡng định kỳ, mà còn là một thiết chế văn hóa đặc thù, nơi kết tinh các giá trị lịch sử, tâm linh, đạo lý và bản sắc cộng đồng. Thông qua hệ thống nghi lễ, biểu tượng và các hoạt động sinh hoạt cộng đồng, lễ hội góp phần duy trì ký ức lịch sử, củng cố sự cố kết xã hội và tái tạo các giá trị văn hóa trong đời sống đương đại. Vì vậy, nghiên cứu lễ hội không chỉ nhằm nhận diện một hiện tượng văn hóa cụ thể, mà còn góp phần làm rõ cơ chế vận hành của đời sống văn hóa cộng đồng trong bối cảnh xã hội hiện nay.

Lễ hội đền Trần ở xã Long Hưng, tỉnh Hưng Yên là một trường hợp tiêu biểu trong hệ thống lễ hội thờ nhà Trần ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Gắn với vùng đất phát tích của vương triều Trần, lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng tâm linh mà còn chứa đựng chiều sâu lịch sử và giá trị biểu tượng đặc biệt đối với cộng đồng địa phương. Ký ức về vương triều Trần, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và các thực hành sinh hoạt cộng đồng, làm cho lễ hội trở thành một bộ phận quan trọng của đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay.

Trong bối cảnh hiện đại hóa, kinh tế thị trường và du lịch hóa, lễ hội truyền thống đang có những chuyển biến đáng kể. Bên cạnh việc tiếp tục phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, lễ hội cũng chịu tác động của các yếu tố mới như mở rộng quy mô tổ chức, gia tăng sự tham gia của các nhóm ngoài cộng đồng, sự phát triển của dịch vụ và những thay đổi trong cách thức tiếp nhận lễ hội. Những biến đổi này đặt ra yêu cầu cần nhận diện rõ vai trò của lễ hội trong đời sống văn hóa cộng đồng, không chỉ ở phương diện bảo tồn truyền thống, mà còn ở khả năng thích ứng và tái cấu trúc trong bối cảnh xã hội đương đại.

Về phương diện lý thuyết, bài viết vận dụng cách tiếp cận cấu trúc - chức năng để phân tích lễ hội như một thiết chế xã hội - văn hóa trong đời sống cộng đồng. Theo quan điểm của Émile Durkheim (1912/1995), các thiết chế như tôn giáo và nghi lễ đóng vai trò củng cố ý thức tập thể và duy trì sự gắn kết xã hội. Trong khi đó, Bronislaw Malinowski (1944) nhấn mạnh rằng các thực hành văn hóa, bao gồm nghi lễ và lễ hội, có chức năng đáp ứng những nhu cầu tâm lý và xã hội của con người. Talcott Parsons (1951) phát triển lý thuyết chức năng theo hướng hệ thống, coi xã hội như một cấu trúc gồm các bộ phận tương tác nhằm bảo đảm sự ổn định và tái sản xuất trật tự xã hội.

Từ góc nhìn này, lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh của cá nhân, mà còn thực hiện các chức năng quan trọng như củng cố sự cố kết cộng đồng, duy trì hệ giá trị, thiết lập và điều tiết các quan hệ xã hội, đồng thời góp phần tái sản xuất trật tự văn hóa trong cộng đồng. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, các chức năng của lễ hội không hoàn toàn bất biến mà có sự điều chỉnh và chuyển dịch dưới tác động của các yếu tố kinh tế, du lịch và truyền thông, phản ánh tính động của đời sống văn hóa đương đại.

2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp nhiều nguồn tư liệu và kỹ thuật thu thập dữ liệu khác nhau nhằm bảo đảm tính toàn diện và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu. Trước hết, các tài liệu thứ cấp liên quan đến lễ hội truyền thống, lễ hội thờ Trần, di tích đền Trần Long Hưng và đời sống văn hóa cộng đồng được phân tích nhằm xây dựng nền tảng lý luận và bối cảnh nghiên cứu. Bên cạnh đó, tư liệu điền dã được thu thập thông qua quan sát tham dự trong không gian lễ hội, cho phép ghi nhận trực tiếp các thực hành nghi lễ, cách thức tổ chức và sự tham gia của cộng đồng. Phỏng vấn sâu được thực hiện với một số chủ thể liên quan như cán bộ quản lý, người dân địa phương, người tham gia lễ hội và những người am hiểu văn hóa địa phương, nhằm làm rõ cách thức cộng đồng nhận thức, đánh giá và trải nghiệm lễ hội. Đồng thời, nghiên cứu sử dụng kết quả khảo sát 450 phiếu hợp lệ về vai trò của lễ hội đền Trần trong đời sống văn hóa cộng đồng như một nguồn dữ liệu định lượng quan trọng phục vụ phân tích.

Dữ liệu thu thập được xử lý theo hướng kết hợp giữa định tính và định lượng. Phần định tính được sử dụng để giải thích ý nghĩa văn hóa của nghi lễ, biểu tượng, không gian và các thực hành lễ hội, qua đó làm rõ logic văn hóa và cơ chế vận hành của lễ hội trong đời sống cộng đồng. Phần định lượng sử dụng thống kê mô tả, tính điểm trung bình và so sánh các nhóm thang đo nhằm nhận diện mức độ đánh giá của cộng đồng đối với từng phương diện vai trò của lễ hội. Trên cơ sở đó, bài viết xây dựng khung phân tích vai trò của lễ hội theo các nhóm chức năng cơ bản trong đời sống văn hóa cộng đồng, bao gồm bảo tồn và khẳng định bản sắc văn hóa, giáo dục và trao truyền truyền thống, đáp ứng nhu cầu tâm linh - tinh thần, cố kết cộng đồng, thiết chế - trật tự xã hội và kinh tế - du lịch. Với cách tiếp cận đó, bài viết vừa phân tích chiều sâu ý nghĩa văn hóa của lễ hội, vừa có cơ sở thực chứng để nhận diện mức độ và thứ bậc các vai trò của lễ hội trong nhận thức của cộng đồng.