Đền Trần Thương là nơi thờ Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn cùng gia quyến và các tướng lĩnh nhà Trần. Vùng đất Trần Thương gắn với hệ thống kho lương của nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai năm 1285. Di tích được xây dựng từ thời Hậu Lê, qua nhiều lần tu bổ nhưng vẫn lưu giữ không gian kiến trúc, hệ thống thờ tự và nhiều hiện vật có giá trị. Giá trị của đền Trần Thương không chỉ nằm ở kiến trúc và hiện vật mà còn được gìn giữ trong đời sống cộng đồng thông qua các nghi lễ, lễ hội và tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần.
Đền Trần Thương được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 1989; năm 2015 được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt; năm 2017, Lễ hội đền Trần Thương được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là cơ sở quan trọng để địa phương tiếp tục bảo tồn, quản lý và phát huy đồng thời giá trị di sản vật thể và phi vật thể của đền Trần Thương.
Lễ hội là dịp tưởng niệm, tri ân Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn; tiếp tục gìn giữ, thực hành và lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng gắn với đền Trần Thương, đồng thời tạo không gian để cộng đồng địa phương trực tiếp tham gia, trao truyền di sản cho thế hệ trẻ.
Tại hội nghị, ông Ngô Thanh Tuân, Phó Giám đốc Sở VHTT tỉnh Ninh Bình cho biết, sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, không gian văn hóa - di sản của tỉnh Ninh Bình có quy mô lớn, hệ thống di tích và lễ hội phong phú, đặt ra yêu cầu tăng cường quản lý, hướng dẫn cơ sở và từng bước kết nối các di tích, lễ hội tiêu biểu thành những tuyến, điểm văn hóa - du lịch có sức lan tỏa.
Ông Ngô Thanh Tuân nhấn mạnh đền Trần Thương có những nét riêng trong hệ thống di tích thờ nhà Trần, trong đó nổi bật là không gian thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và nghi lễ mở cửa đền. Quan điểm của ngành Văn hóa là những nghi lễ truyền thống phải được gìn giữ đúng giá trị cốt lõi, hạn chế xu hướng thương mại hóa; phần lễ cần trang trọng, gọn gàng, trong khi phần hội được tổ chức phong phú, có chiều sâu văn hóa và tạo sức hấp dẫn đối với người dân, du khách.
Báo cáo về công tác chuẩn bị, tổ chức Lễ hội, ông Thạch Ngọc Anh, Bí thư Đảng ủy xã Trần Thương cho biết: Hằng năm, tại di tích đền Trần Thương có hai sinh hoạt lễ hội lớn: Lễ hội truyền thống tháng Tám gắn với ngày mất 20/8 âm lịch của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn; và Lễ Phát lương Đức Thánh Trần vào Rằm tháng Giêng, gợi nhắc dấu tích kho lương của quân đội nhà Trần, gửi gắm ước vọng quốc thái dân an, mùa màng tốt tươi.
Lễ hội truyền thống đền Trần Thương, Lễ tưởng niệm 726 năm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn năm nay được tổ chức trong thời gian chính từ ngày 25 – 30/9, tức từ ngày 15 đến hết ngày 20/8 âm lịch.
Trước đó, ngày 11/9 đã diễn ra Lễ xin Đức Thánh mở cửa đền. Sau thời gian lễ hội, ngày 2/10 sẽ tổ chức Lễ tạ. Công tác chuẩn bị được UBND xã Trần Thương triển khai với sự phân công cụ thể, chú trọng các yêu cầu về an ninh, giao thông, phòng cháy chữa cháy, cứu nạn cứu hộ, y tế và các điều kiện phục vụ Nhân dân, du khách.
Một trong những điểm đáng chú ý của Lễ hội đền Trần Thương năm 2026 là hệ thống hoạt động được tổ chức xuyên suốt nhiều ngày, kết hợp nghi lễ truyền thống với các hoạt động văn hóa, giáo dục và thể thao.
Ngày 25/9, nhiều hoạt động tế lễ cổ truyền được thực hiện với sự tham gia của các đội tế nam, nữ quan trong xã cùng các đoàn tế khách thập phương; ngày 26/9 là ngày khai mạc với nhiều hoạt động, trong đó có Liên hoan Thực hành nghi lễ Hầu Thánh lần thứ IX và chương trình giáo dục trải nghiệm “Hành trình theo dấu Kho lương Trần Thương” dành cho học sinh. Đồng thời, Giải Cờ tướng cũng được tổ chức từ ngày này đến 28/9...
Đáng chú ý, việc đưa học sinh đến với di tích thông qua hoạt động trải nghiệm tạo thêm một cách tiếp cận lịch sử từ chính không gian văn hóa của địa phương. Những câu chuyện về kho lương nhà Trần, về Hưng Đạo Đại vương và vùng đất Trần Thương không chỉ được tiếp nhận qua sách vở mà còn được kết nối với di tích, lễ hội và ký ức cộng đồng.
Lễ khai mạc sẽ diễn ra vào tối 26/9, tại Sân tâm linh đền Trần Thương, với các nghi thức dâng chúc văn bái yết, dâng hương, tuyên bố lý do, diễn văn khai mạc, nổi trống khai hội và chương trình nghệ thuật chào mừng.
Điểm nhấn của lễ hội là ngày 30/9 (tức ngày 20/8 âm lịch), với Lễ tưởng niệm 726 năm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Từ sáng sớm, các nghi lễ tâm linh được thực hiện tại đền; tiếp đó là rước kiệu Thánh quanh khu vực đường tâm linh, dâng hương và Lễ tưởng niệm, trước khi đại biểu thực hiện nghi lễ tại Hậu cung. Lễ tạ diễn ra vào chiều 2/10 sẽ khép lại các hoạt động chính của Lễ hội năm 2026.
Điểm nhấn của đêm khai mạc vào tối 26/9 là chương trình nghệ thuật với chủ đề “Dấu thiêng muôn đời - Sáng ngời di sản”, được tổ chức tại sân tâm linh khu di tích. Kịch bản và tổng đạo diễn do nhà biên kịch Lê Thế Song đảm nhiệm. Chương trình được xây dựng với âm thanh, ánh sáng, sân khấu, màn LED và các hiệu ứng trình diễn, trên sân khấu rộng 220m².
Tham gia chương trình có các nghệ sĩ, nghệ nhân như: Nghệ nhân dân gian Phạm Hải Hưng, NSND Thanh Ngoan, NSND Thúy Ngần, NSƯT Việt Hoàn, NSƯT Hoàng Tùng cùng các ca sĩ Thi Thương, Hải Yến, Hồng Nhung, Hoàng Tùng. Đặc biệt, giáo viên mầm non và học sinh Trường THCS Trần Thương cũng tham gia với vai trò diễn viên quần chúng.
Biên kịch Lê Thế Song cho biết, chương trình nghệ thuật khắc họa vùng đất Trần Thương trong tiến trình dựng nước và giữ nước, đặc biệt dưới triều Trần; làm nổi bật hình tượng Trần Hưng Đạo - Đức Thánh Trần trong tâm thức cộng đồng và câu chuyện về kho lương gắn với hào khí Đông A.
Việc kết hợp công nghệ trình diễn với âm nhạc, múa và hình thức sân khấu hiện đại cũng hướng tới đưa câu chuyện di sản đến gần hơn với công chúng đương đại. Chương trình được truyền hình trực tiếp trên các nền tảng số, qua đó mở rộng không gian tiếp cận lễ hội vượt ra ngoài khuôn khổ của địa điểm tổ chức.
Biên kịch Lê Thế Song cũng cho biết, chương trình nghệ thuật tại lễ khai mạc sẽ kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật ánh sáng, các làn điệu chèo, xẩm đặc trưng của văn hóa đồng bằng Bắc bộ và các tiết mục múa sử thi đặc sắc.
Nghệ nhân dân gian Phạm Hải Hưng, thủ nhang đền Trần Thương nhấn mạnh: Lễ hội đền Trần Thương là một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng đã gắn bó lâu đời với cộng đồng cư dân địa phương. Vì vậy, việc tổ chức lễ hội cần gìn giữ tính tôn nghiêm, nền nếp truyền thống và ý nghĩa nguyên gốc của các nghi lễ; đồng thời phát huy vai trò của người dân với tư cách chủ thể trực tiếp thực hành, gìn giữ và trao truyền di sản.
Vì thế, phía sau những nghi lễ trang trọng, những chương trình nghệ thuật hay hoạt động cộng đồng là câu chuyện về sức sống của di sản trong hiện tại. Khi lịch sử được kể lại bằng nhiều hình thức, khi trẻ em được trực tiếp tìm hiểu di tích, khi người dân địa phương cùng tham gia lễ hội và khi những giá trị truyền thống tiếp tục được thực hành, di sản không chỉ được bảo tồn như một ký ức quá khứ mà còn trở thành một phần của đời sống hôm nay.
Với vị thế là Di tích quốc gia đặc biệt và lễ hội đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đền Trần Thương đang được định hướng trở thành một điểm đến trong hành trình du lịch văn hóa, tâm linh của Ninh Bình. Địa phương cũng xác định di tích nằm trong định hướng kết nối với cụm di sản liên quan đến nhà Trần tại khu vực Hà Nam - Nam Định - Ninh Bình (cũ) và Hưng Yên.
