3. Kết quả và thảo luận

3.1. Kết quả

Kết quả khảo sát và tư liệu thực địa cho thấy lễ hội đền Trần ở xã Long Hưng hiện nay vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa cộng đồng. Các vai trò của lễ hội được thể hiện trên nhiều phương diện, từ bảo tồn bản sắc, giáo dục truyền thống, đáp ứng nhu cầu tâm linh, cố kết cộng đồng đến duy trì trật tự văn hóa - xã hội và góp phần phát triển kinh tế - du lịch địa phương. Nhìn tổng thể, cộng đồng đánh giá cao hầu hết các vai trò của lễ hội, trong đó nổi bật nhất là vai trò bảo tồn giá trị - bản sắc văn hóa.

Từ bảng 1 có thể thấy, lễ hội đền Trần ở xã Long Hưng được cộng đồng đánh giá cao trên tất cả các phương diện vai trò. Trong đó, vai trò bảo tồn giá trị - bản sắc văn hóa đạt điểm trung bình cao nhất, cho thấy lễ hội trước hết được nhận diện như một không gian lưu giữ ký ức lịch sử, khẳng định bản sắc địa phương và nuôi dưỡng niềm tự hào cộng đồng. Các vai trò giáo dục - trao truyền và tâm linh - tinh thần cũng đạt mức rất cao, phản ánh việc lễ hội không chỉ duy trì truyền thống lịch sử, đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, mà còn đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng và đời sống tinh thần của người tham gia.

Vai trò bảo tồn và khẳng định bản sắc văn hóa là phương diện nổi bật nhất của lễ hội đền Trần ở xã Long Hưng. Với điểm trung bình 4,443, vai trò này cho thấy cộng đồng nhìn nhận lễ hội như một không gian lưu giữ và tái hiện ký ức lịch sử gắn với vương triều Trần, vùng đất Long Hưng và truyền thống dựng nước, giữ nước của dân tộc. Thông qua hệ thống nghi lễ tưởng niệm, không gian thờ tự, biểu tượng văn hóa và các hoạt động cộng đồng, lễ hội góp phần làm cho quá khứ lịch sử tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện tại. Ở phương diện này, lễ hội không chỉ là sự kiện văn hóa mang tính chu kỳ, mà còn là một cơ chế văn hóa giúp cộng đồng nhận diện mình trong dòng chảy lịch sử, củng cố ý thức về nguồn cội và niềm tự hào địa phương.

Bên cạnh vai trò bản sắc, lễ hội còn thể hiện rõ vai trò giáo dục và trao truyền truyền thống. Kết quả khảo sát cho thấy vai trò giáo dục - trao truyền đạt điểm trung bình 4,383, đứng thứ hai trong các nhóm vai trò được đánh giá. Điều này phản ánh việc lễ hội đền Trần không chỉ là nơi tưởng niệm tiền nhân, mà còn là môi trường giáo dục văn hóa thông qua trải nghiệm trực tiếp. Các nghi thức rước, tế, dâng hương, cùng các hình thức sinh hoạt cộng đồng trong lễ hội giúp người tham gia tiếp nhận các giá trị lịch sử, đạo lý và chuẩn mực văn hóa một cách sinh động. Đối với thế hệ trẻ, lễ hội có ý nghĩa như một không gian học tập phi chính thức, nơi tri thức lịch sử và tình cảm văn hóa được trao truyền không chỉ bằng lời nói, mà bằng sự tham gia, chứng kiến và trải nghiệm.

Vai trò tâm linh - tinh thần cũng là một phương diện quan trọng làm nên sức sống của lễ hội. Với điểm trung bình 4,379, kết quả khảo sát cho thấy cộng đồng đánh giá cao khả năng đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng và đời sống tinh thần của lễ hội. Lễ hội đền Trần là không gian để người dân dâng hương, tưởng niệm công đức tiền nhân, cầu an và gửi gắm niềm tin vào những giá trị thiêng liêng. Trong bối cảnh đời sống xã hội có nhiều biến động, chức năng tâm linh của lễ hội góp phần tạo điểm tựa tinh thần, giúp cá nhân và cộng đồng tìm kiếm sự cân bằng, đồng thời củng cố niềm tin văn hóa. Điều này cho thấy tính thiêng vẫn là một thành tố nền tảng trong cấu trúc của lễ hội, dù các yếu tố hiện đại ngày càng tác động mạnh mẽ đến không gian và phương thức tổ chức lễ hội.

Ở phương diện thiết chế - trật tự xã hội, lễ hội đền Trần cũng được cộng đồng đánh giá ở mức cao, với điểm trung bình 4,328. Các nghi lễ, quy trình tổ chức, vai trò của ban tổ chức, người thực hành nghi lễ, cộng đồng địa phương và người tham gia đều phản ánh một trật tự văn hóa nhất định. Thông qua việc tuân thủ các quy tắc nghi lễ, ứng xử trong không gian thiêng và tham gia vào các hoạt động cộng đồng, lễ hội góp phần duy trì nề nếp văn hóa, củng cố ý thức trách nhiệm và điều tiết hành vi xã hội. Ở góc độ này, lễ hội không chỉ là không gian biểu hiện văn hóa, mà còn là một thiết chế góp phần tái sản xuất trật tự xã hội trong cộng đồng.

Vai trò cố kết cộng đồng của lễ hội đạt điểm trung bình 4,313, cho thấy lễ hội tiếp tục là môi trường quan trọng để tăng cường quan hệ xã hội. Lễ hội là dịp để các thành viên trong cộng đồng gặp gỡ, giao lưu, cùng tham gia chuẩn bị, tổ chức và thực hành nghi lễ. Quá trình này góp phần củng cố các mối quan hệ làng xóm, dòng họ, thế hệ và tạo nên sự chia sẻ về ký ức, niềm tin cũng như trách nhiệm đối với di sản. Đồng thời, sự tham gia của người ngoài địa phương cũng mở rộng không gian giao tiếp văn hóa, làm cho lễ hội không chỉ là sinh hoạt nội bộ của cộng đồng sở tại mà còn là điểm kết nối với những nhóm công chúng rộng hơn.

Ngoài các vai trò văn hóa - xã hội truyền thống, lễ hội đền Trần hiện nay còn đảm nhận vai trò trong phát triển kinh tế - du lịch địa phương. Với điểm trung bình 4,216, vai trò này được đánh giá ở mức cao, dù thấp hơn so với các phương diện văn hóa, giáo dục, tâm linh và cộng đồng. Kết quả này cho thấy lễ hội có khả năng thu hút khách tham quan, quảng bá hình ảnh địa phương và thúc đẩy các hoạt động dịch vụ, thương mại phụ trợ. Tuy nhiên, việc vai trò kinh tế - du lịch có điểm trung bình thấp nhất trong nhóm cũng phản ánh rằng, trong nhận thức của cộng đồng, giá trị cốt lõi của lễ hội vẫn nằm ở phương diện văn hóa, lịch sử, tâm linh và cộng đồng, chứ không phải ở chức năng kinh tế.

Bên cạnh các kết quả tích cực, khảo sát và tư liệu thực địa cũng cho thấy một số vấn đề đặt ra trong quá trình phát huy vai trò của lễ hội. Đó là áp lực về không gian tổ chức lễ hội khi số lượng người tham gia tăng, sự gia tăng các hoạt động dịch vụ có nguy cơ ảnh hưởng đến không gian thiêng, hạn chế trong công tác truyền thông - hướng dẫn về ý nghĩa lịch sử, văn hóa của lễ hội, cũng như mức độ hiểu biết chưa đồng đều của người tham gia. Những vấn đề này cho thấy việc phát huy vai trò của lễ hội không chỉ dừng ở việc duy trì các hoạt động lễ hội thường niên, mà cần gắn với yêu cầu bảo tồn giá trị cốt lõi, nâng cao chất lượng tổ chức và tăng cường vai trò chủ thể của cộng đồng địa phương.

Từ các kết quả trên có thể thấy, lễ hội đền Trần ở xã Long Hưng vẫn được cộng đồng đánh giá như một thiết chế văn hóa có vai trò đa chiều trong đời sống hiện nay. Các chức năng văn hóa - xã hội, đặc biệt là bảo tồn bản sắc, giáo dục truyền thống và đáp ứng nhu cầu tâm linh, tiếp tục giữ vị trí nổi bật. Đồng thời, các vai trò về thiết chế xã hội, cố kết cộng đồng và kinh tế - du lịch cũng góp phần làm rõ sự vận động của lễ hội trong bối cảnh đương đại. Như vậy, kết quả nghiên cứu cho thấy lễ hội đền Trần không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng định kỳ, mà còn là một thực hành văn hóa sống, có khả năng duy trì, tái tạo và thích ứng trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay.

3.2. Thảo luận

Từ góc độ tiếp cận cấu trúc - chức năng, các kết quả trên cho thấy lễ hội đền Trần ở xã Long Hưng vẫn duy trì tương đối rõ các chức năng cơ bản của một thiết chế văn hóa cộng đồng. Việc các vai trò bảo tồn bản sắc, giáo dục - trao truyền và tâm linh - tinh thần được đánh giá cao phản ánh tính ổn định của những giá trị cốt lõi làm nên sức sống của lễ hội. Lễ hội không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng, mà còn là cơ chế tái hiện ký ức lịch sử, củng cố ý thức cộng đồng và duy trì sự liên tục văn hóa giữa các thế hệ.

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, trong đời sống cộng đồng hiện nay, lễ hội đền Trần không vận hành như một hiện tượng văn hóa đơn lẻ, mà như một chỉnh thể gồm nhiều chức năng liên kết với nhau. Chức năng bản sắc gắn với ký ức lịch sử; chức năng giáo dục gắn với trao truyền giá trị; chức năng tâm linh gắn với niềm tin và điểm tựa tinh thần; chức năng cố kết gắn với quan hệ xã hội; chức năng thiết chế gắn với trật tự và chuẩn mực cộng đồng. Sự liên kết này làm cho lễ hội trở thành một không gian văn hóa tổng hợp, trong đó các giá trị truyền thống được tái tạo thông qua thực hành nghi lễ và sự tham gia của cộng đồng.

Tuy nhiên, sự xuất hiện ngày càng rõ của vai trò kinh tế - du lịch cho thấy chức năng của lễ hội đang có sự mở rộng trong bối cảnh hiện đại. Đây là xu hướng phù hợp với quá trình du lịch hóa và phát triển địa phương, nhưng cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát để không làm lệch trọng tâm văn hóa - tâm linh của lễ hội. Nếu yếu tố dịch vụ, thương mại và quảng bá được tổ chức phù hợp, chúng có thể góp phần tăng nguồn lực cho bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội. Ngược lại, nếu phát triển thiếu định hướng, các yếu tố này có thể làm suy giảm tính thiêng, làm mờ ý nghĩa lịch sử và ảnh hưởng đến trải nghiệm văn hóa của cộng đồng.

Một vấn đề cần nhấn mạnh là vai trò chủ thể của cộng đồng địa phương. Các kết quả khảo sát cho thấy lễ hội chỉ có thể duy trì sức sống khi cộng đồng tiếp tục tham gia vào quá trình thực hành, trao truyền và bảo vệ các giá trị cốt lõi. Vì vậy, phát huy vai trò lễ hội không nên chỉ được hiểu là mở rộng quy mô tổ chức hay tăng lượng khách tham dự, mà cần hướng đến việc củng cố năng lực tham gia của cộng đồng, nâng cao nhận thức của người dân và tạo điều kiện để cộng đồng thực sự giữ vai trò trung tâm trong đời sống lễ hội.

Từ đó có thể thấy, vấn đề đặt ra hiện nay không phải là lựa chọn giữa bảo tồn hay phát triển, mà là thiết lập sự cân bằng giữa hai yêu cầu này. Bảo tồn cần giữ được tính thiêng, ký ức lịch sử và bản sắc cộng đồng; phát triển cần tạo thêm nguồn lực, mở rộng sức lan tỏa và nâng cao giá trị xã hội của lễ hội. Sự cân bằng ấy chỉ có thể đạt được khi công tác tổ chức, quản lý, truyền thông và phát triển du lịch đều đặt trên nền tảng tôn trọng giá trị văn hóa cốt lõi và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng địa phương.

Như vậy, lễ hội đền Trần ở xã Long Hưng có thể được nhìn nhận như một thiết chế văn hóa vừa ổn định vừa biến đổi. Tính ổn định thể hiện ở các chức năng nền tảng như bản sắc, giáo dục, tâm linh và cố kết cộng đồng; tính biến đổi thể hiện ở sự mở rộng sang các chức năng kinh tế - du lịch và những yêu cầu mới về tổ chức, quản lý, truyền thông. Chính sự đan xen giữa ổn định và biến đổi này làm cho lễ hội tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay, đồng thời đặt ra yêu cầu phát huy giá trị lễ hội theo hướng bền vững.

4. Kết luận

Lễ hội đền Trần ở xã Long Hưng là một thiết chế văn hóa có vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay. Kết quả nghiên cứu cho thấy lễ hội không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng định kỳ, mà còn là không gian lưu giữ ký ức lịch sử, khẳng định bản sắc địa phương, giáo dục truyền thống, đáp ứng nhu cầu tâm linh, củng cố quan hệ cộng đồng và duy trì các chuẩn mực văn hóa - xã hội.

Trong các vai trò đó, bảo tồn bản sắc văn hóa, giáo dục - trao truyền và tâm linh - tinh thần là những phương diện nổi bật nhất, cho thấy giá trị cốt lõi của lễ hội vẫn nằm ở chiều sâu văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng. Đồng thời, lễ hội cũng đang mở rộng vai trò trong quảng bá hình ảnh địa phương và phát triển kinh tế - du lịch, phản ánh sự thích ứng của lễ hội trong bối cảnh hiện đại.

Tuy nhiên, quá trình phát huy vai trò của lễ hội cần được đặt trong mối quan hệ cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Việc mở rộng quy mô, tăng cường hoạt động dịch vụ và phát triển du lịch chỉ có ý nghĩa bền vững khi không làm suy giảm tính thiêng, bản sắc văn hóa và vai trò chủ thể của cộng đồng địa phương. Vì vậy, cần tiếp tục nâng cao chất lượng tổ chức, tăng cường truyền thông - giáo dục về giá trị lễ hội, kiểm soát các biểu hiện thương mại hóa và phát huy sự tham gia thực chất của cộng đồng trong quá trình thực hành, bảo tồn và tái tạo lễ hội.

Nhìn tổng thể, lễ hội đền Trần ở xã Long Hưng cần được nhìn nhận như một thực hành văn hóa sống, vừa kế thừa các giá trị truyền thống, vừa thích ứng với những yêu cầu mới của đời sống đương đại. Đây là cơ sở quan trọng để phát huy giá trị lễ hội theo hướng bền vững, góp phần làm giàu đời sống văn hóa cộng đồng và khẳng định bản sắc văn hóa địa phương trong bối cảnh hiện nay.

____________________

Tài liệu tham khảo

1. Durkheim, E. (1995). The elementary forms of religious life (Những hình thức sơ đẳng của đời sống tôn giáo) (K. E. Fields dịch). (Bản gốc xuất bản năm 1912). Free Press.

2. Geertz, C. (1973). The interpretation of cultures (Sự diễn giải các nền văn hóa: Tuyển tập tiểu luận). Basic Books.

3. Malinowski, B. (1944). A scientific theory of culture and other essays (Một lý thuyết khoa học về văn hóa và các tiểu luận khác). University of North Carolina Press.

4. Lê Hồng Lý. (2016). Tín ngưỡng và lễ hội truyền thống. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.

5. Lê Trung Vũ, Lê Hồng Lý, Nguyễn Thị Phương Châm. (2014). Lễ hội dân gian. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.

6. Ngô Đức Thịnh. (2014). Lễ hội truyền thống và đời sống văn hóa cộng đồng. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.

7. Ngô Đức Thịnh. (2023). Tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.

8. Nguyễn Chí Bền. (2008). Lễ hội cổ truyền của người Việt: Cấu trúc và thành tố. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.

9. Nguyễn Chí Bền. (2013). Văn hóa dân gian Việt Nam trong đời sống đương đại. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.

10. Nguyễn Thị Thùy Trang. (2026). Dữ liệu khảo sát về vai trò của lễ hội đền Trần ở xã Long Hưng, tỉnh Hưng Yên trong đời sống văn hóa cộng đồng. Tư liệu khảo sát chưa công bố.

11. Parsons, T. (1951). The social system (Hệ thống xã hội). Free Press.

12. Quốc hội. (2001). Luật Di sản văn hóa. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

13. Quốc hội. (2009). Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

14. Turner, V. (1969). The ritual process: Structure and anti-structure (Quá trình nghi lễ: Cấu trúc và phản cấu trúc). Aldine Publishing.

15. UNESCO. (2003). Convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage (Công ước về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể). Paris.

Ngày Tòa soạn nhận bài: 28/4/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 13/5/2026; Ngày duyệt đăng: 18/8/2026.

Ths NGUYỄN THỊ THÙY TRANG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 654, tháng 9/2026