Ứng dụng tinh hoa văn hóa phương Đông vào thực tiễn quản lý văn hóa nghệ thuật

Tư tưởng “Trung dung” của Nho học trong quản lý tổ chức

Một trong những giá trị cốt lõi của tư tưởng Nho học là nguyên lý “Trung dung”. Trong tư tưởng Nho giáo, Trung dung không đơn thuần là sự thỏa hiệp hay dung hòa giữa các đối cực, mà là trạng thái “trung nhi bất thiên, dung nhi bất dịch” - tức giữ được sự đúng mực, không thiên lệch, đồng thời duy trì sự ổn định của chuẩn mực giá trị.

Trong quản lý các đơn vị văn hóa nghệ thuật, nguyên lý này có thể được hiểu như một nguyên tắc định hướng cho việc thiết lập sự hài hòa trong các quan hệ tổ chức. Nhà quản lý cần giữ được điểm chuẩn giữa nhiều yêu cầu khác nhau: giữa kỷ luật tổ chức và tự do sáng tạo của nghệ sĩ, giữa giá trị nghệ thuật và yêu cầu tiếp cận công chúng, giữa lợi ích tập thể và nhu cầu phát triển cá nhân.

Thực tiễn cho thấy nhiều đơn vị nghệ thuật đang phải giải quyết bài toán cân đối giữa việc bảo tồn các giá trị nghệ thuật truyền thống và việc phát triển các chương trình mang tính đại chúng để mở rộng khán giả. Nếu quá thiên về tính hàn lâm, hoạt động nghệ thuật có thể trở nên xa rời công chúng. Ngược lại, nếu chạy theo thị trường một cách cực đoan, bản sắc nghệ thuật dễ bị suy giảm. Tinh thần Trung dung gợi mở cho nhà quản lý một cách tiếp cận linh hoạt hơn: xây dựng cấu trúc chương trình đa dạng, trong đó các tác phẩm mang giá trị nghệ thuật cao song hành với những sản phẩm có tính tiếp cận rộng rãi, tạo nên sự cân bằng trong chiến lược phát triển.

Bên cạnh đó, truyền thống Nho học còn đề cao nguyên tắc “dĩ đức vi bản” - lấy phẩm chất và chuẩn mực nghề nghiệp làm nền tảng cho việc quản lý con người. Trong môi trường nghệ thuật, nơi cá tính sáng tạo rất mạnh, uy tín chuyên môn và chuẩn mực nghề nghiệp của người lãnh đạo thường có ý nghĩa quyết định trong việc xây dựng niềm tin và sự gắn kết nội bộ.

Tư duy “thuận tự nhiên” trong điều hành tổ chức sáng tạo

Trong tư tưởng phương Đông, nguyên tắc “thuận tự nhiên” nhấn mạnh việc tôn trọng quy luật vận động của sự vật và khả năng thích ứng linh hoạt với hoàn cảnh. Trong quản lý hiện đại, nguyên tắc này có thể được hiểu như một phương thức tôn trọng quy luật vận động nội tại của tổ chức văn hóa nghệ thuật và của quá trình sáng tạo.

Trong môi trường nghệ thuật, nơi mỗi cá nhân đều có phong cách sáng tạo riêng biệt, việc áp dụng mô hình quản lý quá chặt chẽ dễ làm giảm động lực đổi mới. Thay vì kiểm soát chi tiết mọi hoạt động, nhà quản lý có thể đóng vai trò như người kiến tạo môi trường: thiết lập cơ chế linh hoạt, tạo điều kiện về nguồn lực và không gian sáng tạo để các nhóm nghệ sĩ có thể phát huy năng lực của mình.

Cách tiếp cận này có nhiều điểm tương đồng với mô hình lãnh đạo trao quyền trong quản trị hiện đại. Khi nhân viên của tổ chức được trao quyền chủ động trong phạm vi nhất định, họ có xu hướng phát huy tính sáng tạo và trách nhiệm nghề nghiệp cao hơn, từ đó tạo ra những giá trị mới cho tổ chức.

Tư duy thích ứng với biến đổi trong truyền thống phương Đông

Một đặc điểm đáng chú ý trong nhiều hệ tư tưởng phương Đông là cách nhìn coi biến đổi là quy luật tự nhiên của đời sống. Quan niệm này gợi mở một cách tiếp cận tích cực đối với các quá trình thay đổi trong tổ chức và xã hội.

Trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, môi trường hoạt động đang biến đổi mạnh mẽ dưới tác động của công nghệ số, truyền thông mạng xã hội và quá trình toàn cầu hóa. Các đơn vị nghệ thuật không chỉ cạnh tranh với nhau mà còn phải cạnh tranh với nhiều hình thức giải trí mới. Trong bối cảnh đó, khả năng thích ứng và đổi mới trở thành một yếu tố quan trọng đối với sự phát triển của tổ chức.

Từ góc nhìn này, nhà quản lý có thể tiếp cận sự thay đổi như một cơ hội để tái cấu trúc hoạt động, mở rộng phương thức tiếp cận công chúng và đa dạng hóa hình thức biểu đạt nghệ thuật. Việc khai thác nền tảng số, tổ chức biểu diễn trực tuyến, trưng bày trực tuyến hoặc kết hợp nghệ thuật truyền thống với các hình thức trình diễn mới là những ví dụ cho thấy khả năng thích ứng của các đơn vị văn hóa nghệ thuật trong bối cảnh hiện nay.

Sự kết hợp Đông - Tây trong mô hình quản lý văn hóa

Việc vận dụng các giá trị của văn hóa phương Đông không có nghĩa là thay thế các lý thuyết quản lý hiện đại, mà cần được đặt trong mối quan hệ bổ sung và hỗ trợ lẫn nhau.

Các công cụ quản trị phương Tây như quản trị dự án, quản trị nhân sự hay quản trị tài chính giúp chuẩn hóa quy trình và nâng cao hiệu quả vận hành của tổ chức. Trong khi đó, các giá trị phương Đông như Trung dung, thuận tự nhiên, biến đổi và tinh thần nhân văn lại góp phần định hình văn hóa tổ chức và tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài.

Sự kết hợp hài hòa giữa hai hệ giá trị này giúp các đơn vị văn hóa nghệ thuật vừa nâng cao hiệu quả quản lý, vừa duy trì bản sắc văn hóa và tạo dựng môi trường sáng tạo giàu tính nhân văn. Đây cũng có thể xem là một hướng tiếp cận phù hợp đối với quản lý văn hóa nghệ thuật Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Giải pháp và định hướng ứng dụng

Xây dựng mô hình quản lý dựa trên nguyên tắc hài hòa

Một trong những yêu cầu quan trọng đối với các đơn vị văn hóa nghệ thuật hiện nay là thiết lập sự cân bằng giữa tính nghệ thuật và tính thị trường. Nếu chỉ tập trung vào mục tiêu doanh thu, tổ chức có thể đánh mất bản sắc; ngược lại, nếu chỉ chú trọng vào sáng tạo hàn lâm mà thiếu kết nối với công chúng, hoạt động sẽ khó duy trì bền vững.

Từ góc độ này, nguyên tắc hài hòa của văn hóa phương Đông gợi mở mô hình quản lý “kép”: vừa duy trì các hoạt động nghệ thuật mang tính bảo tồn và phát triển giá trị truyền thống, vừa phát triển các sản phẩm phù hợp với nhu cầu của công chúng đương đại nhằm tạo nguồn lực tài chính ổn định.

Thực tiễn cho thấy, Nhà hát Tuổi Trẻ đã triển khai thành công mô hình này thông qua việc đa dạng hóa chương trình biểu diễn. Điều này không chỉ giúp mở rộng đối tượng khán giả mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài của đơn vị.

Tăng cường quản trị nhân sự thông qua phát huy vai trò lãnh đạo và văn hóa tổ chức

Trong môi trường nghệ thuật, nơi mỗi cá nhân đều mang cá tính sáng tạo mạnh mẽ, việc áp dụng mệnh lệnh hành chính cứng nhắc thường khó đạt hiệu quả, thậm chí có thể gây ra phản ứng tiêu cực. Do đó, quản trị nhân sự cần được xây dựng trên nền tảng uy tín cá nhân, đạo đức nghề nghiệp của người lãnh đạo.

Để triển khai hiệu quả cách tiếp cận này, lãnh đạo các đơn vị văn hóa nghệ thuật cần chú trọng xây dựng văn hóa tổ chức dựa trên các giá trị tôn trọng, công bằng và nhân văn; đồng thời thể hiện vai trò dẫn dắt thông qua chính năng lực chuyên môn của mình. Bên cạnh đó, việc khuyến khích đối thoại, trao đổi hai chiều thay cho cách tiếp cận áp đặt cũng góp phần tạo ra môi trường làm việc cởi mở, thúc đẩy sáng tạo.

Thực tế cho thấy, nhiều đoàn nghệ thuật lớn chỉ thực sự ổn định và phát triển khi người lãnh đạo vừa có tài năng chuyên môn, vừa có năng lực dẫn dắt để đoàn kết tập thể. Đây là điều mà các lý thuyết quản trị hiện đại cũng đã nhấn mạnh, đặc biệt trong nghiên cứu về văn hóa tổ chức và vai trò của lãnh đạo trong việc định hình giá trị tập thể (Schein, 2010), có thể thấy triết lý phương Đông đã bổ sung về chiều sâu cho các lý thuyết quản trị hiện đại.

Phát huy tính linh hoạt trong quản lý sáng tạo

Một trong những yêu cầu quan trọng trong quản lý các đơn vị văn hóa nghệ thuật là tạo điều kiện để hoạt động sáng tạo được diễn ra một cách tự nhiên và hiệu quả. Thay vì kiểm soát chặt chẽ toàn bộ quá trình, nhà quản lý cần thiết kế các khung hoạt động linh hoạt, cho phép nghệ sĩ và nhóm sáng tạo chủ động trong việc phát triển ý tưởng.

Cụ thể, các đơn vị có thể xây dựng cơ chế hỗ trợ thử nghiệm sáng tạo, chẳng hạn như các “không gian ý tưởng” hoặc chương trình thử nghiệm nội bộ, nơi nghệ sĩ có thể đề xuất, triển khai và hoàn thiện ý tưởng trước khi đưa vào sản xuất chính thức. Cách tiếp cận này không chỉ giúp phát huy cá tính sáng tạo mà còn tạo ra nguồn nội dung đa dạng cho tổ chức.

Thực tế cho thấy, một số đơn vị nghệ thuật đã bước đầu áp dụng mô hình này thông qua việc kết hợp các thể loại nghệ thuật khác nhau, qua đó mở rộng đối tượng công chúng mà vẫn giữ được bản sắc riêng.

Nâng cao năng lực quản trị thay đổi

Trong bối cảnh chuyển đổi số và toàn cầu hóa, năng lực thích ứng với thay đổi trở thành yếu tố then chốt đối với các đơn vị văn hóa nghệ thuật. Quản trị thay đổi không chỉ dừng lại ở việc phản ứng trước các biến động, mà cần được xem như một năng lực cốt lõi của tổ chức.

Điều này đòi hỏi các đơn vị phải chủ động đổi mới phương thức tiếp cận công chúng thông qua các nền tảng số, đa dạng hóa hình thức biểu diễn (kết hợp trực tiếp và trực tuyến), cũng như xây dựng hệ thống thu thập và phân tích dữ liệu khán giả nhằm dự báo xu hướng.

Thực tiễn trong giai đoạn đại dịch COVID-19 cho thấy, những đơn vị nhanh chóng chuyển đổi sang hình thức biểu diễn trực tuyến, trưng bày trực tuyến và phát triển sản phẩm số đã duy trì được sự kết nối với công chúng, đồng thời mở ra hướng phát triển mới. Điều này cho thấy, khả năng thích ứng linh hoạt chính là yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển của tổ chức trong bối cảnh biến động.

Định hướng dài hạn: kết hợp các giá trị truyền thống và hiện đại

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, các đơn vị văn hóa nghệ thuật Việt Nam cần xây dựng mô hình quản lý dựa trên sự kết hợp giữa các giá trị truyền thống và các công cụ quản trị hiện đại.

Từ phía quản trị hiện đại, cần tiếp thu các phương pháp như quản trị dự án, quản trị nhân sự, marketing văn hóa nghệ thuật và quản trị tài chính nhằm nâng cao hiệu quả vận hành. Đồng thời, việc vận dụng các giá trị văn hóa phương Đông như tinh thần hài hòa, tính linh hoạt và định hướng con người giúp xây dựng nền tảng văn hóa tổ chức bền vững.

Sự kết hợp này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo ra bản sắc riêng cho mỗi đơn vị, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và vị thế của văn hóa nghệ thuật Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.

4. Kết luận

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, các đơn vị văn hóa nghệ thuật ở Việt Nam đang đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ về phương thức quản lý. Việc vận dụng các giá trị của văn hóa phương Đông vào quản lý không phải là sự quay trở lại với quá khứ, mà là quá trình tái diễn giải và phát huy những giá trị truyền thống trong điều kiện mới.

Một mô hình quản lý hiệu quả trong bối cảnh hiện nay cần được xây dựng trên nền tảng kết hợp giữa các công cụ quản trị hiện đại và các giá trị nhân văn, linh hoạt của văn hóa phương Đông. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động, mà còn là hướng đi góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong tiến trình hội nhập quốc tế.

_____________________

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. (2020). Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

2. Đặng Văn Bài. (2019). Quản lý văn hóa ở Việt Nam: Một số vấn đề đặt ra trong bối cảnh mới. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. Số 420.

3. Hoàng Thị Lan. (2022). Quản lý nghệ thuật biểu diễn trong điều kiện tự chủ: Kinh nghiệm và bài học. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. Số 440.

4. Hofstede, G., Hofstede, G. J., & Minkov, M. (2010). Cultures and organizations: Software of the mind (Văn hóa và tổ chức: Lập trình tư duy) (Tái bản lần thứ 3). McGraw-Hill.

5. Nguyễn Thị Phương Hoa. (2021). Vận dụng triết lý phương Đông trong quản lý giáo dục và văn hóa. Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam. Số 36(8).

6. Nguyễn Mạnh Dũng. (2022). Cultural changes since Đổi Mới: From guidelines to reality (Những biến đổi văn hóa từ sau Đổi Mới: Từ định hướng đến thực tiễn). Journal of Vietnamese Studies. Số 17(2). https://doi.org/10.1525/jvs.2022.17.2.45

7. Phạm Duy Đức. (2018). Tư tưởng Nho giáo về quản lý xã hội và giá trị tham khảo đối với Việt Nam hiện nay. Tạp chí Triết học. Số 5.

8. Schein, E. H. (2010). Organizational culture and leadership (Văn hóa tổ chức và lãnh đạo) (Tái bản lần thứ 4). Jossey-Bass.

9. Trần Ngọc Thêm. (2020). Hệ giá trị văn hóa Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa. Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

Ngày Tòa soạn nhận bài: 5/3/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 28/3/2026; Ngày duyệt đăng: 29/4/2026.

Ths PHAN NHẬT ANH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 645, tháng 6-2026