Từ khóa: tư tưởng Phật giáo; dân ca Quan họ Bắc Ninh; ẩn dụ ý niệm; ẩn dụ Phật giáo.
Abstract: This study investigates Buddhist conceptual metaphors in Quan họ folk songs through an interdisciplinary framework integrating metaphor theory, Buddhist philosophy, and the language-culture thought interface. Employing a qualitative research design, the study combines theoretical inquiry with document analysis to examine a corpus of 100 Quan họ Bắc Ninh songs. It seeks to explain how conceptual metaphor functions as a cognitive mechanism through which natural imagery and everyday-life experiences are mobilized to encode and aesthetically communicate core Buddhist doctrines. The findings demonstrate that Buddhist metaphors constitute a salient feature of Quan họ Bắc Ninh folk discourse. In terms of distribution, Buddhist thought is most prominently manifested through conceptualizations of suffering (dukkha), impermanence, compassion, and dependent origination. The study contributes to ongoing discussions on cultural cognition by illuminating the interaction between Vietnamese folk literature and Buddhist philosophy, and by extending the application of conceptual metaphor theory to non-Western vernacular traditions.
Keywords: Buddhist thought; Quan họ Bắc Ninh folk songs; conceptual metaphor; Vietnamese folk literature; Buddhist metaphors.

1. Đặt vấn đề
Dân ca Quan họ Bắc Ninh là di sản văn hóa phi vật thể độc đáo của vùng Kinh Bắc với lịch sử lâu đời và giàu tính sáng tạo, linh hoạt qua hình thức hát đối đáp giữa “liền anh” và “liền chị”. Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về tư tưởng Phật giáo Đại thừa cũng như về đặc điểm phong cách âm nhạc Quan họ, mảng nghiên cứu về sự biểu hiện của tư tưởng và các ẩn dụ Phật giáo trong lời ca Quan họ Bắc Ninh vẫn còn rất hạn chế. Do lời ca Quan họ Bắc Ninh mang đậm tính phương ngữ vùng miền và đòi hỏi tri thức liên ngành phức tạp, lĩnh vực này hiện vẫn tạo ra một khoảng trống nghiên cứu lớn. Vì vậy, việc khai thác các ẩn dụ Phật giáo trong phần lời ca của Quan họ Bắc Ninh là vô cùng cần thiết, nhằm làm rõ chiều sâu văn hóa - tư tưởng của loại hình nghệ thuật đặc sắc này.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng thiết kế nghiên cứu định tính theo cách tiếp cận liên ngành, kết hợp chặt chẽ giữa ngôn ngữ học tri nhận và triết học Phật giáo nhằm giải mã hệ thống ẩn dụ ý niệm trong 100 bài dân ca Quan họ Bắc Ninh. Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên ba trụ cột chính: lý thuyết ẩn dụ ý niệm của Lakoff (nhận diện các ánh xạ từ miền nguồn đến miền đích), lý thuyết pha trộn ý niệm của Fauconnier và Turner (giải thích cơ chế hòa trộn nhận thức trong ngữ cảnh ứng tác) và lý thuyết phân tích ẩn dụ phê phán của Charteris-Black (làm sáng tỏ chức năng văn hóa - xã hội và ý thức hệ). Về phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu, các tác giả tiến hành khảo cứu lý thuyết, phân tích văn bản và thống kê định lượng tần suất xuất hiện của bốn nhóm biểu trưng Phật giáo cốt lõi (khổ đế, vô thường, từ bi, duyên khởi). Từ đó, bài viết diễn giải chi tiết cơ chế hiện thân hóa giáo lý Phật giáo qua các hình tượng thiên nhiên và trải nghiệm đời sống thường nhật của người dân vùng Kinh Bắc.
3. Kết quả và thảo luận
Trong số 100 bài dân ca có hàm chứa bốn tiểu chủ đề tư tưởng Phật giáo chủ yếu mà chúng tôi lựa chọn để tìm hiểu, gồm: duyên khởi, vô thường, khổ đế và từ bi. Một bài hát có thể chứa hai hoặc hơn hai yếu tố ẩn dụ ý niệm khác nhau.
Ẩn dụ duyên khởi trong lời ca Quan họ Bắc Ninh
Theo thống kê trên 100 bài dân ca Quan họ Bắc Ninh, chỉ có 5 bài chứa đựng nội dung về duyên khởi Phật giáo và cả 5 bài này đều mô tả về đề tài tình yêu. Các ẩn dụ về duyên khởi tập trung vào 2 nhóm chính: sự duyên khởi do tính chất hòa hợp của các điều kiện: sử dụng các hình ảnh về mọi hiện tượng sinh khởi do nhân duyên hòa hợp (miền nguồn) để ánh xạ lên ý niệm về sự hình thành và điều kiện của duyên phận/ tình yêu (miền đích); sự duyên khởi do sự phụ thuộc lẫn nhau của vạn vật: sử dụng sự liên kết, tương thuộc giữa các vạn vật trong tự nhiên (miền nguồn) để diễn đạt tính chất nguyên khởi và sự gắn kết phụ thuộc lẫn nhau (miền đích).
Theo lý thuyết pha trộn ý niệm và lý thuyết phân tích ẩn dụ phê phán, ẩn dụ duyên khởi trong ca từ Quan họ có thể được giải mã như một hệ thống nhận thức được cấu thành bởi đa ánh xạ khái niệm, với cơ chế cốt lõi nằm ở việc hệ thống ánh xạ các miền nguồn cụ thể như “cảnh vật tự nhiên”, “hành vi nhân vật” và “đối chiếu quan hệ” lên các miền đích trừu tượng gồm “sự hình thành tình duyên”, “quy luật nhân quả” và “biến đổi cuộc sống”.
Mạng lưới ẩn dụ này không thuần là sự trau chuốt văn chương, mà thực chất là một ý thức hệ ở tầng sâu, thông qua việc chuyển hóa các phạm trù triết học trừu tượng của quan niệm duyên khởi Phật giáo thành những đối tượng thẩm mỹ và trải nghiệm cơ thể có thể cảm nhận được, nó đã hoàn thành việc kiến tạo “hiện thân hóa” triết lý tôn giáo ở phương diện diễn ngôn, từ đó một cách âm thầm tự nhiên hóa thế giới quan và nhân sinh quan đặc thù, thành sơ đồ nhận thức được chia sẻ trong cộng đồng văn hóa.
Cụ thể, tính lưu chuyển của “môi trường tự nhiên” được mã hóa thành sự sinh trụ dị diệt của các điều kiện nhân duyên; tính chủ thể hành động của “tác nhân hành vi” được gán cho năng lực hành động của quy luật duyên khởi; còn tính tương phản của “tình duyên người khác” được chuyển đổi thành hệ quy chiếu cho duyên phận của bản thân. Ba yếu tố này cùng nhau kiến tạo nên một khung nhận thức nội tại hóa, sự phụ thuộc lẫn nhau và tính tất yếu nhân quả.
Hệ thống ẩn dụ này giữ hai vai trò chính khi Quan họ được truyền bá và tiếp nhận. Về nhận thức: giúp con người dễ dàng giải thích các cảm xúc và biến cố đời sống bằng triết lý duyên khởi đơn giản, giàu tính nghệ thuật. Còn về quản lý cảm xúc: biến những nỗi đau như chia ly hay mất mát thành điều tất yếu của quy luật tự nhiên, từ đó giúp con người xoa dịu mâu thuẫn nội tâm và bình thản chấp nhận số phận.
Thông qua loạt vận hành ẩn dụ tinh tế này, ca từ Quan họ Bắc Ninh đã đạt được sự hội nhập mang tính địa phương và xác lập vị thế văn hóa cho triết học Phật giáo. Quan niệm duyên khởi từ đó chuyển từ một giáo lý tôn giáo ngoại lai trở thành “tri thức thông thường” không cần chứng minh trong hệ thống tri thức địa phương và thành “ngữ pháp” của biểu đạt cảm xúc. Điều này không chỉ làm sâu sắc thêm ý vị triết học của bài Quan họ, mà còn biến nó thành một sức mạnh mềm, đó là văn hóa mạnh mẽ, không ngừng định hình và duy trì cấu trúc cảm xúc, mô hình nhận thức và bản sắc tập thể của một xã hội cụ thể, thể hiện đầy đủ sức mạnh sâu sắc của ẩn dụ với tư cách là phương tiện truyền tải ý thức hệ và công cụ thực hành xã hội.