Năm 2025, bộ sách Bách khoa thư dân ca quan họ Bắc Ninh đã được Nhà xuất bản Tri thức ấn hành. Một pho sách, với dung lượng trên 2.000 trang - nhìn từ góc độ bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa, đây là kết quả của sự nhận thức nhạy bén, đúng đắn, sự đánh giá đầy đủ, chuẩn xác của lãnh đạo Tỉnh ủy - Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh về giá trị văn hóa nghệ thuật độc đáo của loại hình dân ca quan họ được sinh ra và dưỡng nuôi từ vùng quê Bắc Ninh - Kinh Bắc - được mệnh danh là địa bàn sinh tụ của người Việt cổ ở đồng bằng Bắc Bộ - nơi sinh của dân tộc Việt - bộ phận trọng yếu của quốc gia Văn Lang - Âu Lạc. Đây là vùng đất được ngợi ca nơi non nước hữu tình, nơi phát tích của nhà Lý - triều đại khai mở nền văn minh Đại Việt. Trong gần 1.000 năm khoa cử nho học, đã có nhiều nho sĩ đứng đầu khoa thi như: Lê Văn Thịnh, Huyền Quang, Thân Nhân Trung, Nguyễn Đăng Đạo, Nguyễn Gia Thiều, Nguyễn Cao… là niềm tự hào của xứ Kinh Bắc. Bắc Ninh - Kinh Bắc được truyền tụng là vùng đất khoa bảng cũng là vì lẽ ấy. Trong lịch sử văn hóa dân tộc, Bắc Ninh được mệnh danh là chiếc nôi của thơ - ca - hò - vè, truyền thuyết và giai thoại; là vùng đất của nhiều thể loại âm nhạc dân gian truyền thống: hát ví - hát đúm - hát trống quân và là vùng đất của 4 mùa lễ hội. Con người Bắc Ninh hào hoa, lịch thiệp trong giao tiếp; cần mẫn trong lao động, làm nên danh thơm “Vùng đất trăm nghề”, song cũng rất anh hùng trong chiến đấu chống giặc ngoại xâm. Là vùng đất tích hợp nhiều phương diện văn hóa khác nhau: con người và tự nhiên - dân gian và bác học - truyền thống và hiện đại.
Dân ca quan họ Bắc Ninh được phôi thai và dưỡng nuôi trong một không gian văn hóa truyền thống đa sắc màu. Trải qua hàng trăm năm lịch sử, được các thế hệ liền anh, liền chị, các nghệ nhân, nghệ sĩ giữ gìn, bảo tồn và phát triển đã đạt tới đỉnh cao về lời ca, âm nhạc, diễn xướng - một hình thức sinh hoạt văn hóa độc đáo hòa quyện với phong tục, tập quán, tôn giáo, tín ngưỡng của địa phương. Với những giá trị đặc sắc ấy, ngày 3/9/2009 UNESCO chính thức công nhận Dân ca quan họ Bắc Ninh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Với mục đích bảo tồn và phát huy những giá trị đặc sắc của Dân ca quan họ Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh quyết định biên soạn, xuất bản bộ sách Bách khoa dân ca quan họ Bắc Ninh gồm 3 quyển:
Quyển I: Chuyên đề về thuật ngữ: các khái niệm tín ngưỡng, lễ hội, phong tục tập quán, ẩm thực, trang phục và các làng quan họ. Quyển I được chia làm 3 phần, trong đó:
Phần I: Các mục từ về dân ca quan họ
Các mục từ chung về dân ca quan họ: giải nghĩa các cụm từ: quan họ, miền quan họ, thủy tổ quan họ, bọn quan họ, người quan họ, nghệ nhân quan họ, sinh hoạt văn hóa quan họ làng, xã hội quan họ làng, văn hóa hành vi quan họ, trung tâm hát quan họ…
Các mục từ về sinh hoạt và diễn xướng quan họ, gồm giải thích các khái niệm: anh hai, chị hai, anh ba, chị tư quan họ; canh hát; đối giọng; đặt câu bẻ giọng; hát (ca) quan họ; hát canh; hát quan họ cầu đảo; hát đối đáp; hát hội…
Một số các mục từ khác: bọn quan họ; câu lạc bộ quan họ, đoàn dân ca quan họ, quan họ cổ truyền, quan họ cải biên, quan họ cựu, quan họ làng…
Cùng với những phần giải thích mang tính hướng dẫn của các mục từ quan họ, còn có nhiều bức ảnh đẹp giới thiệu một số sinh hoạt văn hóa quan họ tiêu biểu.
Phần II: Các mục từ về dân ca quan họ với tôn giáo, tín ngưỡng, lễ hội, tập quán, ẩm thực, trang phục…
Dân ca quan họ với tôn giáo tín ngưỡng, lễ hội. Dân ca quan họ Bắc Ninh và Phật giáo có sự gắn kết từ lâu, có thể nói là nguồn cảm hứng sáng tác cho nhiều làn điệu dân ca quan họ, tiêu biểu có bài: Vào chùa, Yêu nhau đi hội chùa Diềm, Người như cây cảnh trên chùa… Trong lễ hội ở bất kỳ làng quan họ nào cũng diễn ra sinh hoạt văn hóa quan họ. Lời ca, cùng những bộ trang phục giàu tính truyền thống như áo tứ thân, nón ba tầm, áo the, khăn xếp, giầy mũi cong, guốc mộc dường như luôn thấp thoáng bên những thiết chế văn hóa tâm linh truyền thống như đình, chùa, đền, miếu.
Cùng với đó, mục này còn giới thiệu về tập quán, văn hóa ẩm thực rất độc đáo của quê hương quan họ… thông qua việc giới thiệu hoạt động của 99 làng quan họ cổ…
Phần III: Giới thiệu các mục từ về làng quan họ gồm: Tiêu chí về làng quan họ gốc, giới thiệu khá toàn diện về 49 làng quan họ gốc nằm trên địa bàn Bắc Ninh - Bắc Giang (cũ). Bạn đọc sẽ có dịp “du lịch” qua những trang sách của Bách khoa thư dân ca quan họ Bắc Ninh để hiểu và yêu quý trân trọng các làng quan họ gốc trên vùng quê Bắc Ninh - Kinh Bắc văn hiến và thượng võ - vùng quê của “trăm nghề”.
Quyển II: Chúng ta tiếp tục đến với 799 trang mang nội dung chuyên đề về giọng quan họ; câu quan họ; điển cố; điển tích trong quan họ.
Nói về “Giọng quan họ” (còn gọi là làn điệu): Bạn đọc sẽ được khám phá tác phẩm: Ba trăm bài ca quan họ được in ấn khoa học trong Bách khoa thư dân ca quan họ Bắc Ninh của nhạc sĩ Hồng Thao - kết quả sưu tầm, nghiên cứu 20 năm của tác giả với những cuộc điền dã về với các làng quan họ gốc. Được sự ủng hộ, giúp đỡ, cộng tác nhiệt tình của nghệ nhân, liền anh, liền chị các làng quan họ gốc và các nghệ sĩ, 300 giọng ca đã được thu thanh (kèm theo cả tên người ca và người ký âm cho tác phẩm) là một công trình mang tính cộng đồng trách nhiệm cao, xuất phát từ tình yêu quan họ của người dân Bắc Ninh - Kinh Bắc.
Cũng trong Quyển II, khái niệm về “câu quan họ” phần nào đấy còn bỏ ngỏ. Theo như nhạc sĩ Hồng Thao trong cuốn: Dân ca quan họ (Nhà xuất bản Quân đội, 2017) thì nhiều nhà nghiên cứu đã cố gắng tìm tòi những nguyên tắc phân câu, nhưng cho đến nay, vẫn chưa có ai tìm được cách phân câu khoa học, hợp lý, thỏa đáng với mọi bài dân ca quan họ. Song, có thể khẳng định rằng: Dân ca quan họ có mối liên hệ với những đặc điểm chung của ca dao Việt Nam và thể thơ lục bát được dùng phổ biến trong câu quan họ. Chứng minh cho sự tương đồng đó, chẳng hạn như:
“Mấy khi khách đến chơi nhà
Đốt than quạt nước pha trà mời người xơi
Trà này ngon lắm người ơi
Người xơi một chén cho tôi bằng lòng”
(Khách đến chơi nhà)
Trong Quyển II, khái niệm về “điển cố”, “điển tích” trong lời ca quan họ cũng được lý giải nghĩa của hai từ cùng với giá trị của nó khi được đưa vào lời ca quan họ sẽ làm tăng giá trị biểu cảm và tạo nên sự tinh tế, ý vị thầm kín của lời ca quan họ. Có thể thấy, trong trường kỳ lịch sử văn hóa, cùng với sự độc đáo vốn có, dân ca quan họ còn luôn được dung dưỡng làm giàu trong sự thẩm thấu những thành tựu và giá trị của nền văn hóa dân tộc và nhân loại.
Chuyển sang Quyển III và cũng là quyển cuối của bộ sách quý này: Với gần 700 trang, đã chuyển tải một khối lượng thông tin lớn, mang nhiều nội dung quan trọng khác nhau, được chia làm 3 phần:
Phần I: Nghệ sĩ, nghệ nhân dân ca quan họ gồm các nội dung: một số cá nhân có đóng góp quan trọng trong việc phục dựng và phát triển dân ca quan họ; nghệ sĩ dân ca quan họ được nhà nước vinh danh: Nghệ sĩ Nhân dân, Nghệ sĩ Ưu tú (kèm theo danh sách của các nghệ sĩ); các thế hệ nghệ nhân dân ca quan họ (từ trước năm 1954 đến hiện nay); giới thiệu một số cá nhân hoạt động quan họ những năm đầu thế kỷ XX có tác phẩm để lại; giới thiệu những cá nhân và nghệ nhân trực tiếp truyền dạy dân ca quan họ cho các nghệ sĩ - diễn viên Đoàn Dân ca quan họ Hà Bắc; những nghệ nhân được phong tặng danh hiệu “Di sản nhân văn sống”, được Chủ tịch nước và Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh tôn vinh; giới thiệu nghệ nhân dân ca quan họ hoạt động từ năm 1954-1985 được nhà nước và UBND tỉnh Bắc Ninh tôn vinh; những nghệ nhân dân ca quan họ hoạt động từ năm 1986-2024 được Nhà nước và Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh tôn vinh.
Phần II: Giới thiệu một số các nhà nghiên cứu về dân ca quan họ Bắc Ninh, trong số hàng trăm các nhà nghiên cứu trong cả nước đã có những công trình nghiên cứu, khảo cứu mang tính khoa học, toàn diện và hệ thống về dân ca quan họ Bắc Ninh.
Nhạc sĩ - Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Phúc: ông là thế hệ văn nghệ sĩ đầu tiên có công trình nghiên cứu về dân ca quan họ. Tác phẩm đầu tiên của ông: Tính chất tập thể đúng đắn của hát quan họ - giọng quan họ có giá trị đặc biệt trong việc nghiên cứu âm nhạc quan họ.
Nhạc sĩ - nhà nghiên cứu Lưu Hữu Phước: ông đã có công sưu tầm 314 bài quan họ - xuất bản cuốn sách Dân ca quan họ Bắc Ninh (đồng tác giả) với những nội dung toàn diện về nguồn gốc - quá trình hình thành và phát triển - âm nhạc và giá trị nghệ thuật của dân ca quan họ.
Nhạc sĩ Nguyễn Viêm: có thể nói, những công trình khảo cứu của ông về lời ca quan họ được coi là mang tính khoa học, toàn diện, hệ thống.
Nhạc sĩ - nhà nghiên cứu Hồng Thao: ngoài những tác phẩm đồng tác giả; công trình 300 bài dân ca quan họ được ông ký âm, sắp xếp hệ thống, chú giải kỹ lưỡng là kết quả 20 năm ông miệt mài tìm hiểu nghiên cứu - được coi là một trong những công trình công phu nhất, cung cấp đầy đủ nhất những bài quan họ cổ từ trước đến nay.
Nhà nghiên cứu Trần Linh Quý: là người con của quê hương Kinh Bắc, ông cùng với đồng sự công bố 49 làng quan họ gốc của tỉnh Hà Bắc trong bài nghiên cứu: Bước đầu tìm hiểu về quê hương và lề lối quan họ. Ông tham gia sáng tác kịch bản: Quan họ ngày hội, đón bạn ngày xuân; làm cố vấn về văn hóa Kinh Bắc cho bộ phim nổi tiếng: Đến hẹn lại lên. Ông là tác giả, đồng tác giả của nhiều công trình nghiên cứu có giá trị như: Trên đường tìm về quan họ, Quan họ nguồn gốc và quá trình phát triển, Tìm hiểu dân ca quan họ… những tác phẩm của ông đều có hàm lượng tri thức lớn, hữu ích để các nhà nghiên cứu, độc giả sử dụng khi tìm hiểu về quan họ.
Lê Danh Khiêm: là một nhà nghiên cứu văn hóa đã dành cả cuộc đời mình cho nghiên cứu quan họ. Ông được coi là “từ điển sống” về dân ca quan họ với nhiều tác phẩm nghiên cứu có giá trị.
PGS, TS Đặng Văn Lung: đã công bố nhiều đề tài nghiên cứu về quan họ Bắc Ninh. Ông là chủ biên nhiều công trình nghiên cứu cấp bộ, cấp nhà nước cùng với nhiều bài nghiên cứu về quan họ khác đã được công bố.
Tiến sĩ Trần Minh Chính: là nhà nghiên cứu và quản lý văn hóa, đồng thời là tác giả của cuốn sách Nghệ nhân quan họ làng Viêm Xá (giải thưởng Văn nghệ dân gian Việt Nam 1999), Sinh hoạt văn hóa quan họ làng (giải thưởng Văn nghệ dân gian Việt Nam 2016). Trong đó tác phẩm: Nghệ nhân quan họ làng Viêm Xá được xem là một công trình hiếm hoi về dân ca quan họ, nghiên cứu đầy đủ sâu sắc về một làng quan họ cụ thể. Ông còn tham gia biên soạn nhiều tài liệu giảng dạy đại học và công bố nhiều chuyên khảo nghiên cứu trên các tạp chí khoa học chuyên ngành.
Nhạc sĩ Đức Miêng: đã có công sưu tầm chỉnh lý hơn 200 bài quan họ cùng một số sáng tác âm nhạc mang âm hưởng dân ca có sức lan tỏa và được phổ cập rộng rãi trong lòng công chúng. Ông là tác giả cuốn sách: Yêu một Bắc Ninh (giải thưởng của Hội Nhạc sĩ Việt Nam).
PGS, TS Lê Văn Toàn, nguyên là Giám đốc Học viên Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Ông là chủ nhiệm các đề tài nghiên cứu về quan họ như: Bỉ trong cấu trúc bài bản quan họ, Thủ pháp hóa trong quan họ. Ông cũng công bố một số nghiên cứu về quan họ cả trong nước và nước ngoài.
GS, TS Nguyễn Chí Bền: đóng góp lớn của ông là dự án xây dựng hồ sơ quốc gia trình UNESCO (với tư cách là lãnh đạo cơ quan chủ trì xây dựng dự án), đưa quan họ Bắc Ninh vào danh mục kiệt tác truyền khẩu và Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Tiến sĩ Trần Đình Luyện là nhà nghiên cứu và quản lý văn hóa của tỉnh Bắc Ninh với những tác phẩm: Một Hà Bắc cổ trong lòng đất, Văn hiến Kinh Bắc, Lễ hội Bắc Ninh, Danh nhân Kinh Bắc. Những tác phẩm của ông đã được vận dụng vào thực tiễn xây dựng văn hóa Bắc Ninh và bảo tồn di sản văn hóa quan họ.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ: đã xây dựng cho mình một kho tàng kiến thức về dân ca quan họ, ông còn sáng tác một số bài quan họ theo lối cổ - giúp làng Lim tái lập lại không gian hát quan họ…
Phần III: Công trình về dân ca quan họ bao hàm nhiều nội dung có giá trị qua việc giới thiệu các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả được đề cập trong Bách khoa thư dân ca quan họ Bắc Ninh như: Hai trăm bài quan họ đối đáp của nhạc sĩ Đức Miêng; Ba trăm bài dân ca quan họ Bắc Ninh của nhạc sĩ Hồng Thao; Âm nhạc quan họ của tác giả Nguyễn Trọng Ánh; tác giả Trần Minh Chính với tác phẩm: Sinh hoạt văn hóa quan họ làng, Dân ca quan họ Bắc Ninh - Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
GS, TS Từ Thị Loan (chủ biên) cùng GS, TS Nguyễn Chí Bền, tác giả Lâm Minh Đức với tác phẩm: Dân ca quan họ Bắc Ninh - 100 bài lời cổ; Hội Lim hồn nước gọi ta về của tác giả Khổng Đức Thiêm… và còn nhiều tác phẩm có giá trị của nhiều tác giả khác nữa được ghi nhận và giới thiệu trong Quyển III này.
Ngoài ra, còn một số luận văn, luận án và tiểu luận chuyên sâu phản ánh nhiều góc độ của dân ca quan họ Bắc Ninh với đời sống văn hóa tinh thần của người dân Kinh Bắc. Và cũng không thể không nói tới vai trò của Đoàn Dân ca quan họ Bắc Ninh, các câu lạc bộ, Trung tâm Văn hóa quan họ - với sự tham gia cống hiến đầy nhiệt huyết của các nghệ sĩ, nghệ nhân quan họ góp phần to lớn trong việc quảng bá dân ca quan họ Bắc Ninh qua các chương trình biểu diễn, nói chuyện về cái hay, cái đẹp của dân ca quan họ Bắc Ninh với công chúng. Ý thức bảo tồn và phát triển dân ca quan họ còn được thể hiện trong một số sáng tác văn học nghệ thuật mang âm hưởng dân ca, một số dự án, đề án chuyên đề về bảo tồn và phát triển dân ca quan họ, các làng quan họ phụ cận… và một số những chuyên mục khác đều mang lại cho bạn đọc những thông tin có giá trị về đời sống sinh hoạt văn hóa quan họ Bắc Ninh.
Có thể nói, Bách khoa thư dân ca quan họ Bắc Ninh đã đem đến cho bạn đọc một góc nhìn tổng quát về giá trị nội dung, nghệ thuật của dân ca quan họ Bắc Ninh, về một hình thức sinh hoạt văn hóa độc đáo của loại hình nghệ thuật dân gian. Đồng thời, cũng là sự tôn vinh tri ân những cống hiến hết mình của đội ngũ các nhà nghiên cứu, của các nghệ nhân, các nghệ sĩ đã góp phần quảng bá cái hay cái đẹp của dân ca quan họ Bắc Ninh tới công chúng, để mọi người cùng có ý thức bảo tồn và phát triển dân ca quan họ Bắc Ninh mãi trường tồn cùng năm tháng - với vẻ đẹp và sức sống mãnh liệt của nó.
TRẦN THỊ KIM CHUNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 633, tháng 2-2026
