Dấu ấn lập pháp và cuộc chuyển mình của tư duy phát triển
Có những thời điểm lịch sử mà thước đo quan trọng nhất của một kỳ họp Quốc hội không chỉ nằm ở số lượng dự án luật được thông qua, mà ở khả năng những quyết sách ấy mở ra được bao nhiêu cơ hội mới cho đất nước. Năm 2026 là một thời điểm như thế. Chúng ta đang bước vào giai đoạn đầu thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, vận hành một mô hình tổ chức bộ máy được sắp xếp theo hướng tinh gọn hơn, đồng thời đối diện với sức ép cạnh tranh gay gắt, sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và những yêu cầu ngày càng cao của người dân về chất lượng cuộc sống. Trong bối cảnh ấy, nếu thể chế không đi trước, nhiều ý tưởng tốt sẽ chỉ dừng lại trên giấy; nếu pháp luật còn chồng chéo, không ít nguồn lực xã hội vẫn bị giữ lại phía sau những thủ tục không cần thiết.
Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI dành khoảng 80% thời gian cho công tác lập pháp. Sau 27 ngày làm việc, Quốc hội thông qua 38 luật và 18 nghị quyết, đồng thời cho ý kiến lần đầu đối với 5 dự án luật. Ở góc độ cường độ làm việc, đó là một khối lượng rất lớn; nhưng điều đáng quan tâm hơn là phạm vi những vấn đề được đặt lên nghị trường. Từ đất đai, nhà ở, đầu tư, đấu thầu, ngân sách, thuế, doanh nghiệp đến tư pháp, lao động, an sinh xã hội, dữ liệu và chuyển đổi số; từ hạ tầng giao thông, phát triển vùng đến văn hóa, di sản, điện ảnh, du lịch, báo chí, thể thao, các chính sách được xem xét đều có liên hệ trực tiếp với mô hình phát triển của Việt Nam trong nhiều năm tới. Một kỳ họp vì thế không đơn thuần là hoạt động ban hành văn bản; đó còn là nơi định hình những điều kiện pháp lý để xã hội chuyển động.
Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị xác định công tác xây dựng và thi hành pháp luật là “đột phá của đột phá” trong hoàn thiện thể chế phát triển đất nước. Có thể nói, đây là yêu cầu thay đổi rất sâu về tư duy: pháp luật không chỉ để quy định cái gì được làm và cái gì không được làm, mà còn phải kiến tạo môi trường để cái mới có thể ra đời, lớn lên và đóng góp cho quốc gia. Khi đánh giá một đạo luật, ngoài câu hỏi nó giải quyết được vấn đề quản lý nào, chúng ta phải hỏi thêm: đạo luật ấy đã giảm được bao nhiêu rào cản, đã khơi thông được nguồn lực nào, đã giúp người dân và doanh nghiệp yên tâm sáng tạo hơn ra sao?
Trong phát biểu tại phiên khai mạc Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI ngày 6.4.2026, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: “Pháp luật không chỉ để quản lý cái đã có, mà còn phải mở đường cho cái mới”. Đặt câu nói ấy trong đời sống văn hóa, có thể cảm nhận rõ tính thời sự. Khi một nhà hát muốn liên kết với doanh nghiệp để đưa tác phẩm đến đông đảo khán giả; khi một bảo tàng muốn số hóa bộ sưu tập, xây dựng sản phẩm trải nghiệm có thu phí; khi một nghệ nhân muốn đưa kỹ thuật thủ công truyền thống thành thương hiệu sáng tạo; hay khi một nhóm làm phim trẻ muốn tiếp cận địa điểm công cộng và nguồn lực đầu tư, câu chuyện không chỉ là tài năng và nhiệt huyết. Đằng sau đó luôn có những câu hỏi về thẩm quyền, tài sản công, quyền sở hữu trí tuệ, nguồn thu, cơ chế hợp tác và trách nhiệm pháp lý. Thể chế có thể làm cho ý tưởng ấy được thực hiện, cũng có thể vô tình khiến nó dừng bước.
Vì vậy, đổi mới tư duy lập pháp không phải một mệnh đề trừu tượng đối với văn hóa. Nó hiện diện trong những việc tưởng như rất cụ thể: bớt một vòng xin phép cho một hoạt động nghệ thuật phù hợp quy định; rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ để doanh nghiệp không bỏ lỡ mùa du lịch; xác định rõ ai có quyền khai thác một sản phẩm số từ tư liệu di sản; tạo điều kiện để công trình văn hóa phục vụ cộng đồng cả ngoài giờ hành chính; hoặc xây dựng cơ chế để một địa phương được chủ động lựa chọn mô hình sáng tạo phù hợp với bản sắc của mình. Khi những việc ấy được giải quyết đúng, người dân cảm nhận được giá trị của cải cách pháp luật bằng chính trải nghiệm hằng ngày.
Một chuyển biến đáng chú ý tại kỳ họp là cách tiếp cận đồng bộ giữa nhiều lĩnh vực thay vì nhìn từng đạo luật như một cấu phần tách biệt. Phát triển du lịch không thể tách khỏi bảo tồn di sản, môi trường, hạ tầng và thị trường lao động. Điện ảnh không thể tách khỏi sở hữu trí tuệ, công nghệ số, chính sách đầu tư và không gian phổ biến phim. Phát triển đô thị sáng tạo không thể tách khỏi quản lý đất đai, quy hoạch, thiết chế văn hóa và quyền tham gia của cộng đồng. Một đạo luật tốt trong lĩnh vực văn hóa sẽ khó phát huy tác dụng nếu những luật liên quan vẫn vận hành theo các logic mâu thuẫn. Bởi vậy, việc Quốc hội cùng lúc hoàn thiện nhiều nhóm chính sách có thể tạo điều kiện để xử lý các điểm giao thoa này, miễn là quá trình hướng dẫn thi hành tiếp tục bảo đảm tính thống nhất, rõ trách nhiệm và dễ áp dụng.
Cũng phải nhìn nhận một cách tỉnh táo rằng số lượng văn bản lớn chưa đồng nghĩa ngay với chất lượng thể chế cao. Khối lượng lập pháp càng nhiều thì trách nhiệm thẩm tra, đánh giá tác động, phản biện chính sách và tổ chức thực hiện càng nặng nề. Điều xã hội cần không phải những quy định thay đổi liên tục, mà là môi trường pháp lý minh bạch, ổn định, có thể dự báo; không phải sự dễ dãi trong quản lý, mà là phương thức quản lý hiện đại, phân định rõ quyền hạn và trách nhiệm. Đối với văn hóa, nơi giá trị xã hội nhiều khi không thể quy đổi ngay thành lợi nhuận, yêu cầu ấy càng quan trọng. Pháp luật phải biết bảo vệ những điều không nên thương mại hóa, đồng thời không đóng cửa với những cơ hội phát triển chính đáng từ sáng tạo và thị trường.
Điều đáng ghi nhận từ kỳ họp chính là sự hiện diện rõ nét của một cách đặt vấn đề mới: phát triển đất nước đòi hỏi thể chế phải chủ động hơn, có khả năng dự báo hơn và lấy chất lượng cuộc sống của con người làm mục tiêu cuối cùng. Với lĩnh vực văn hóa, đó là nền tảng để chuyển từ tâm thế chỉ lo giữ gìn những gì đã có sang tâm thế vừa gìn giữ, vừa làm giàu, vừa sáng tạo những giá trị mới. Di sản không chỉ là ký ức cần bảo vệ; văn hóa không chỉ là hoạt động cần cấp kinh phí; nghệ thuật không chỉ là chương trình để tổ chức theo mùa vụ. Tất cả có thể trở thành động lực phát triển nếu được đặt vào một môi trường thể chế phù hợp.

Mở những cánh cửa mới cho văn hóa: Từ di sản, điện ảnh đến kinh tế sáng tạo
Đối với ngành Văn hóa, một trong những nội dung cụ thể đáng chú ý nhất của kỳ họp là việc Quốc hội thông qua luật sửa đổi, bổ sung một số điều của bảy luật: Thể dục, thể thao; Du lịch; Thư viện; Điện ảnh; Di sản văn hóa; Quảng cáo và Báo chí. Cùng với đó là nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển du lịch Việt Nam. Hai nhóm quyết sách này không giải quyết toàn bộ những vấn đề của ngành, nhưng cho thấy nỗ lực tạo ra hành lang linh hoạt hơn cho hoạt động văn hóa và các lĩnh vực có quan hệ trực tiếp với văn hóa. Nhiều quy định được điều chỉnh theo hướng phân cấp, phân quyền, giảm thủ tục và làm rõ trách nhiệm quản lý. Vấn đề sâu xa là chuyển từ tâm lý phải xin phép qua nhiều tầng nấc sang mô hình trao quyền đi đôi với hậu kiểm và trách nhiệm giải trình.
Có thể lấy lĩnh vực thư viện làm ví dụ. Việc làm rõ chức năng của thư viện cấp tỉnh, cấp xã và điều chỉnh thẩm quyền tiếp nhận thông báo hoạt động thư viện theo hướng gần cơ sở hơn không chỉ là chuyện kỹ thuật hành chính. Trong một xã hội đang chuyển đổi số, thư viện phải có khả năng bước ra khỏi hình ảnh phòng đọc tĩnh lặng để trở thành trung tâm học tập suốt đời, nơi kết nối sách giấy, tài liệu số, câu lạc bộ đọc, hoạt động giáo dục di sản và những cuộc đối thoại tri thức. Nếu một thư viện cộng đồng muốn phối hợp với trường học tổ chức giờ đọc cuối tuần, hay một thư viện địa phương muốn mở dịch vụ tiếp cận tài liệu cho người khuyết tật, điều quan trọng là có cơ chế rõ ràng để chủ động làm, thay vì phải dành phần lớn năng lượng cho thủ tục.
Đối với di sản văn hóa, việc tăng cường phân cấp thẩm quyền trong quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản có thể giúp đưa quá trình ra quyết định gần hơn với nơi di sản đang tồn tại. Nhưng phân cấp chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm năng lực chuyên môn, nguồn lực bảo tồn và sự tham gia của cộng đồng. Một ngôi đình không thể trở thành điểm trải nghiệm chỉ bằng việc lắp thêm ánh sáng; một lễ hội không thể bền vững nếu chỉ được đo bằng lượng khách; một làng nghề không thể phát triển nếu nghệ nhân không được hưởng phần giá trị xứng đáng từ tri thức và công sức của mình. Bảo tồn phải có nguyên tắc, còn phát huy phải có giới hạn và trách nhiệm. Chính trong sự cân bằng ấy, thể chế mới thực sự mở đường cho di sản sống trong xã hội đương đại.
Thực tiễn Văn Miếu - Quốc Tử Giám tại Hà Nội đã gợi mở điều đó. Bên cạnh việc bảo tồn quần thể di tích, những hoạt động ở không gian Hồ Văn đã đưa các sản phẩm thủ công, nghề truyền thống và nghệ nhân từ nhiều địa phương đến gần công chúng. Trong dịp kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám, không gian này giới thiệu 36 gian hàng thủ công; triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” tạo cuộc gặp gỡ giữa nghề xưa với các hình thức sáng tạo hôm nay. Tại Văn Miếu, bộ phim trình chiếu 3D Mapping “Vun đắp hiền tài” ra mắt trong năm 2026 lại cho thấy công nghệ có thể kể câu chuyện truyền thống hiếu học theo một ngôn ngữ gần gũi với giới trẻ. Những hoạt động đó không làm giảm giá trị nguyên gốc của di tích nếu được tổ chức đúng mực. Ngược lại, chúng giúp người xem cảm thấy di sản có liên quan trực tiếp đến cuộc sống của mình.
Từ trường hợp Văn Miếu, có thể đặt ra một câu hỏi lớn hơn: tại sao một số di tích đã biết kết nối bảo tồn với giáo dục, thủ công, triển lãm và công nghệ, trong khi nhiều không gian khác vẫn chủ yếu phụ thuộc vào vé tham quan hoặc những đợt lễ hội ngắn ngày? Một phần câu trả lời thuộc về năng lực của người tổ chức, nhưng một phần không nhỏ nằm ở cơ chế sử dụng nguồn thu, hợp tác công - tư, phân chia lợi ích, lựa chọn đối tác sáng tạo và bảo đảm việc sử dụng tài sản công minh bạch. Nếu chúng ta muốn mỗi di tích trở thành một địa chỉ giáo dục và sáng tạo, chính sách phải làm rõ những điều một đơn vị quản lý di tích được chủ động thực hiện, những điều cần được thẩm định chuyên môn và những điều tuyệt đối không được đánh đổi vì lợi ích trước mắt.
Ở Hội An, câu chuyện lại hiện ra qua những mái nhà cổ, tiếng bài chòi, nghề thủ công và nhịp sống cộng đồng. Các hoạt động “Nghệ cả Làng”, “Làng nghề lên số” trong Tuần lễ Sáng tạo Hội An năm 2026 cho thấy nỗ lực giúp người làm nghề tiếp cận thiết kế, thương hiệu và công cụ số, chứ không dừng ở việc đưa sản phẩm truyền thống ra trưng bày. Đây là hướng đi rất đáng suy nghĩ. Một chiếc đèn lồng, một sản phẩm mây tre, một giai điệu bài chòi có thể mang theo ký ức của cộng đồng; nhưng để tồn tại bền vững trong thị trường hiện đại, chúng cần được kể lại bằng những hình thức phù hợp, có hệ thống phân phối, có quyền sở hữu trí tuệ và có thế hệ trẻ tiếp nối. Nếu chỉ khai thác cảnh quan để thu hút khách, du lịch có thể tăng trưởng trước mắt nhưng văn hóa địa phương lại bị bào mòn. Còn nếu cộng đồng được tham gia và hưởng lợi, phát triển kinh tế có thể trở thành một cơ chế nuôi dưỡng di sản.
Điện ảnh là một ví dụ khác về mối quan hệ giữa giá trị văn hóa và thị trường. Bộ phim “Mưa đỏ” năm 2025, với sức hút rất lớn tại phòng vé và sự quan tâm của đông đảo khán giả trẻ, cho thấy đề tài lịch sử không hề xa lạ với công chúng nếu được kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật thuyết phục. Giá trị của hiện tượng ấy không chỉ là doanh thu. Quan trọng hơn, điện ảnh giúp ký ức lịch sử bước vào cuộc đối thoại của các thế hệ, tạo cảm xúc, khơi gợi tìm hiểu và bồi đắp niềm tự hào dân tộc. Nhưng không thể từ thành công của một vài bộ phim mà mặc nhiên cho rằng nền công nghiệp điện ảnh sẽ phát triển mạnh. Đằng sau một tác phẩm còn là câu chuyện về đầu tư, kịch bản, trường quay, nhân lực kỹ thuật, phân phối, bản quyền, thị trường quốc tế và cơ chế sử dụng ngân sách nhà nước.
Việc điều chỉnh quy định về sản xuất phim sử dụng ngân sách nhà nước, hoạt động phổ biến phim trên không gian mạng và phân cấp một số thủ tục tổ chức liên hoan phim là những bước điều chỉnh cần được theo dõi trong thực tiễn. Cơ hội lớn của điện ảnh Việt Nam không chỉ là có thêm phim được sản xuất, mà là hình thành hệ sinh thái đủ sức làm ra những câu chuyện Việt Nam có sức sống lâu dài trên nhiều nền tảng. Khi người làm phim có thể huy động vốn minh bạch, bảo vệ quyền tác giả hiệu quả, tiếp cận các nguồn lực sáng tạo thuận lợi hơn, chúng ta mới có điều kiện để hình thành những thương hiệu văn hóa đủ sức đi xa. Đầu tư cho một bộ phim hay không chỉ để bán vé một mùa, mà còn có thể tạo nên giá trị giáo dục, du lịch, truyền thông và sức mạnh mềm trong nhiều năm.
Đặc biệt, nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển du lịch được thông qua ngày 21/11 mở thêm không gian cho những mô hình kết hợp du lịch với văn hóa, biểu diễn, thể thao, chăm sóc sức khỏe và công nghệ số. Nghị quyết gồm 14 điều, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027 đến hết ngày 31/12/2036, với những cơ chế thử nghiệm có thời hạn. Trong đó, chính sách hướng tới du lịch cộng đồng tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới và hải đảo; khuyến khích liên kết tiêu thụ sản phẩm OCOP, phát triển kinh tế đêm và một số tổ hợp giải trí tích hợp. Tư duy quan trọng không phải là kéo dài thời gian hoạt động bằng mọi giá, mà là tạo điều kiện để hình thành sản phẩm chất lượng, có khả năng cạnh tranh, đồng thời quản lý được an ninh, môi trường, bản sắc và quyền lợi cộng đồng.
Hình dung một địa phương miền núi có cảnh quan đẹp, có nghề dệt, có âm nhạc truyền thống, có ẩm thực đặc sắc. Nếu chỉ làm du lịch theo cách dựng thêm vài căn nhà lưu trú, khai thác những tiết mục biểu diễn đơn lẻ, người dân khó nhận được giá trị xứng đáng. Nhưng nếu có thể liên kết hợp tác xã với doanh nghiệp lữ hành, phát triển tuyến trải nghiệm, tập huấn kỹ năng số, xây dựng thương hiệu sản phẩm thủ công và giữ cho cộng đồng quyền quyết định những thực hành văn hóa nào được giới thiệu, địa phương ấy sẽ tạo ra chuỗi giá trị đa dạng hơn. Đó là ví dụ về một chính sách du lịch tốt có thể đồng thời tạo việc làm, gìn giữ tiếng nói, trang phục, nghề truyền thống và cải thiện đời sống. Điều đáng quý là không biến văn hóa thành một màn trình diễn để bán, mà tạo điều kiện để người dân sống được bằng việc giữ gìn và sáng tạo từ chính văn hóa của mình.
Cùng với những luật và nghị quyết đã được thông qua, kỳ họp cho ý kiến lần đầu về Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, và thống nhất chuyển việc xem xét thông qua sang Kỳ họp thứ ba. Điều này cần được nhìn đúng bản chất: đây chưa phải đạo luật có hiệu lực, mà là một công việc lập pháp quan trọng đang tiếp tục được hoàn thiện. Những vấn đề được đặt ra như phát triển không gian sáng tạo, hỗ trợ doanh nghiệp văn hóa, khai thác và định giá tài sản trí tuệ, thử nghiệm mô hình mới có kiểm soát, đào tạo nhân lực và phát triển hạ tầng văn hóa số đều cần thảo luận thấu đáo. Công nghiệp văn hóa có những đặc thù mà nhiều quy định chung chưa bao quát hết: tài sản lớn nhất đôi khi không phải nhà xưởng mà là ý tưởng, thương hiệu, nhân vật sáng tạo hoặc quyền khai thác nội dung. Nếu pháp luật không nhận diện đúng những giá trị vô hình ấy, rất khó thu hút nguồn lực đầu tư dài hạn.
Những ví dụ từ Văn Miếu, Hội An, điện ảnh và du lịch cho thấy điều cốt lõi: văn hóa không thiếu câu chuyện hay, không thiếu tài năng, cũng không thiếu nhu cầu của công chúng. Điều còn thiếu ở nhiều nơi là khả năng kết nối các yếu tố thành một hệ sinh thái có quản trị tốt. Một cơ chế phù hợp có thể đưa nghệ nhân gặp nhà thiết kế, đưa tác phẩm gặp thị trường, đưa di tích gặp công nghệ, đưa doanh nghiệp gặp cơ hội. Nhưng cơ chế đó phải đủ chặt để bảo vệ giá trị văn hóa và đủ mở để khuyến khích những cách làm sáng tạo. Đây mới là thước đo có ý nghĩa của việc hoàn thiện thể chế đối với lĩnh vực văn hóa.
Từ quyết sách của Quốc hội đến một xã hội sống cùng văn hóa mỗi ngày
Ngày 21/11/2026, khi Quốc hội kết thúc Kỳ họp thứ hai, không khí chuẩn bị cho Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 đầu tiên cũng đang lan tỏa trên cả nước. Ngay trong sáng 21/11, Hà Nội khai mạc các hoạt động Ngày Văn hóa Việt Nam tại khu vực Hồ Hoàn Kiếm. Những chương trình trải nghiệm di sản, nghệ thuật cộng đồng, triển lãm và hoạt động dành cho người dân được tổ chức ở nhiều địa phương. Tối 24/11, chương trình nghệ thuật “Muôn sắc Việt Nam” dự kiến diễn ra tại Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình, trong dịp kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946. Hai sự kiện – bế mạc kỳ họp và ngày hội văn hóa – diễn ra sát nhau về thời gian, nhưng nếu nhìn sâu hơn, chúng còn gặp nhau ở một câu hỏi: làm thế nào để những quyết sách của đất nước thực sự trở thành những giá trị mà người dân cảm nhận được?
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị xác lập những định hướng lớn về phát triển văn hóa Việt Nam và chọn 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, với chủ trương để người lao động được nghỉ hưởng nguyên lương. Đằng sau lựa chọn ấy là một triết lý rất nhân văn: văn hóa không chỉ là công việc của cơ quan văn hóa và của người làm nghệ thuật; văn hóa thuộc về mọi người dân, là quyền được tiếp cận cái đẹp, tri thức và những giá trị tinh thần làm nên chất lượng sống. Khi nói đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển, chúng ta phải hiểu rằng hiệu quả không thể chỉ đo bằng số chương trình tổ chức, số công trình xây dựng hay số lượt khách thống kê. Điều cần được nhìn thấy là mỗi người có thêm bao nhiêu cơ hội đọc sách, thưởng thức nghệ thuật, tham gia hoạt động sáng tạo, gìn giữ ký ức gia đình và cộng đồng.
Nhân ngày này, có thể tổ chức những chương trình nghệ thuật quy mô lớn để lan tỏa cảm xúc và niềm tự hào dân tộc. Nhưng một ngày hội sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa khi trở thành điểm khởi đầu cho 365 ngày người dân được sống cùng văn hóa. Sau ánh sáng của sân khấu, cần có nhà văn hóa mở cửa; sau lễ khai mạc triển lãm, cần có bảo tàng duy trì chương trình giáo dục; sau một concert thu hút đông đảo khán giả, cần có những không gian biểu diễn thường xuyên để nghệ sĩ có thể sống bằng nghề và công chúng có cơ hội thưởng thức tác phẩm chất lượng. Văn hóa không nên chỉ xuất hiện vào những dịp kỷ niệm. Nó cần hiện diện trong một con phố được thiết kế đẹp, một thư viện dễ bước vào, một quảng trường có nghệ thuật công cộng, một trường học nuôi dưỡng năng lực thẩm mỹ và cả trong thái độ ứng xử văn minh giữa con người với con người.
Để hiện thực hóa điều đó, trước hết phải thay đổi cách nhìn về thiết chế văn hóa công. Không nên đo hiệu quả của một trung tâm văn hóa bằng việc nó có bao nhiêu phòng họp, một bảo tàng bằng diện tích trưng bày, hay một thư viện bằng số đầu sách nằm trên giá. Thước đo cần là mức độ sử dụng, khả năng tiếp cận, chất lượng trải nghiệm và tác động đối với cộng đồng. Một nhà văn hóa cấp xã nếu được phép huy động đúng quy định sự tham gia của câu lạc bộ nghệ thuật, nhóm đọc sách, giáo viên, doanh nghiệp sáng tạo và tình nguyện viên sẽ có khả năng trở thành điểm gặp gỡ của cộng đồng. Ngược lại, một công trình lớn nhưng đóng cửa phần lớn thời gian sẽ khó phát huy giá trị đầu tư. Quy hoạch, tài chính công, tiêu chuẩn hoạt động và quyền tự chủ của đơn vị quản lý cần được thiết kế để khuyến khích văn hóa vận hành, chứ không chỉ tồn tại về mặt cơ sở vật chất.
Thứ hai, thể chế phát triển văn hóa phải lấy con người sáng tạo và cộng đồng nắm giữ di sản làm trung tâm. Nhiều nghệ nhân dành cả đời gìn giữ tri thức nghề, nhưng việc truyền dạy cho lớp trẻ còn gặp khó khăn vì thiếu không gian, thiếu kinh phí và thị trường tiêu thụ thiếu ổn định. Nhiều nghệ sĩ trẻ có ý tưởng mới nhưng khó tiếp cận phòng tập, sân khấu, nguồn vốn ban đầu và các dịch vụ pháp lý về bản quyền. Nhiều nhóm sáng tạo độc lập có thể góp phần làm giàu đời sống đô thị nhưng thiếu một cơ chế hợp tác dài hạn, công khai với cơ quan quản lý không gian công. Nếu muốn văn hóa thực sự phát triển, phải thiết lập những cầu nối giữa người sáng tạo với trường học, nhà hát, bảo tàng, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và các nền tảng số. Đầu tư cho tài năng không phải ưu đãi cho một nhóm nhỏ; đó là đầu tư để xã hội có thêm sản phẩm tinh thần chất lượng.
Thứ ba, phải coi văn hóa số là một lĩnh vực phát triển cần được tổ chức bài bản. Chúng ta nói nhiều về số hóa di sản, nhưng số hóa để làm gì? Nếu chỉ quét tài liệu rồi lưu giữ trong máy chủ, giá trị xã hội còn hạn chế. Nếu dữ liệu được xây dựng có chuẩn, được bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp và có cơ chế khai thác phù hợp, nó có thể phục vụ học sinh tìm hiểu lịch sử, nhà nghiên cứu tiếp cận tư liệu, nghệ sĩ sáng tạo sản phẩm mới và doanh nghiệp phát triển trải nghiệm giáo dục, du lịch. Chẳng hạn, một bộ sưu tập hình ảnh hiện vật có thể trở thành tư liệu cho bài học trực tuyến; một bản đồ di sản có thể giúp khách tham quan kết nối nhiều địa điểm; một kho ghi âm âm nhạc truyền thống có thể hỗ trợ truyền dạy cho thế hệ trẻ. Tuy nhiên, việc sử dụng dữ liệu phải bảo vệ quyền tác giả, quyền của cộng đồng, thông tin nhạy cảm và tính xác thực của di sản. Chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi công nghệ phục vụ con người và văn hóa, thay vì khiến văn hóa trở thành nguyên liệu bị khai thác thiếu trách nhiệm.
Thứ tư, không thể phát triển công nghiệp văn hóa bằng mệnh lệnh hành chính hay bằng cách trông chờ hoàn toàn vào ngân sách. Nhà nước cần đầu tư vào những nền tảng mà thị trường khó tự tạo ra, như hạ tầng văn hóa thiết yếu, giáo dục nghệ thuật, bảo tồn di sản, dữ liệu dùng chung, không gian thử nghiệm và đào tạo nhân lực. Doanh nghiệp cần môi trường cạnh tranh minh bạch, quy định hợp tác rõ ràng và cơ chế bảo vệ tài sản trí tuệ để yên tâm đầu tư. Cộng đồng cần được tham gia quyết định cách khai thác bản sắc của mình và được chia sẻ lợi ích. Sự phối hợp ấy mới tạo ra chuỗi giá trị bền vững. Nếu chỉ đặt mục tiêu tăng doanh thu mà xem nhẹ chất lượng văn hóa, rất có thể chúng ta sẽ có thêm những sản phẩm nhất thời nhưng thiếu các thương hiệu đủ sức bền và chiều sâu.
Thứ năm, phải đặt sự công bằng trong thụ hưởng văn hóa vào trung tâm chính sách. Không thể chỉ nói đến sự phát triển mạnh mẽ của các concert ở đô thị lớn mà quên rằng nhiều vùng nông thôn, miền núi, hải đảo vẫn còn thiếu không gian đọc sách, biểu diễn và sinh hoạt cộng đồng. Không thể chỉ chú trọng những sản phẩm phục vụ du khách có khả năng chi trả cao mà bỏ qua nhu cầu của trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, công nhân và các gia đình có thu nhập thấp. Công nghệ số có thể giảm khoảng cách, nhưng chỉ khi người dân có hạ tầng, kỹ năng và nội dung phù hợp. Chính sách văn hóa cần nghĩ đến suất diễn lưu động, thư viện số thân thiện, dịch vụ tiếp cận cho người khuyết tật, các chương trình nghệ thuật trong trường học, khu công nghiệp và vùng khó khăn. Giá trị của một nền văn hóa phát triển không chỉ ở sự rực rỡ tại những trung tâm lớn, mà còn ở khả năng mang cơ hội tiếp cận cái đẹp đến những nơi còn nhiều thiếu thốn.
Thứ sáu, phải chuyển mạnh từ tư duy hoàn thành thủ tục sang tư duy đánh giá tác động. Sau khi luật có hiệu lực, cần theo dõi liệu thời gian giải quyết một thủ tục văn hóa có giảm không; doanh nghiệp và nghệ sĩ có dễ tiếp cận thông tin hơn không; thiết chế văn hóa hoạt động hiệu quả hơn không; người dân có tham gia nhiều hơn không; nghệ nhân và cộng đồng địa phương có thực sự được hưởng lợi không. Việc đánh giá cần dựa trên dữ liệu, lắng nghe phản hồi độc lập và kịp thời điều chỉnh những quy định không phù hợp. Đối với văn hóa, các chỉ số kinh tế rất cần thiết, nhưng không đủ. Cần kết hợp với những chỉ số về giáo dục, sự tham gia, tính đa dạng, mức độ hài lòng và khả năng bảo tồn giá trị. Nếu không xây dựng được thước đo phù hợp, chúng ta có thể vô tình chạy theo cái dễ đếm mà bỏ quên cái đáng quý.
Chính vì vậy, sự gắn kết giữa Nghị quyết 66 về đổi mới xây dựng và thi hành pháp luật với Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa không chỉ là sự gặp gỡ giữa hai văn bản chính sách. Nghị quyết 66 đặt ra yêu cầu về một nền thể chế có khả năng mở đường; Nghị quyết 80 xác định những giá trị mà sự phát triển văn hóa cần hướng tới. Một bên đòi hỏi phá bỏ điểm nghẽn, đổi mới phương thức quản trị, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật; bên kia khẳng định vị trí của văn hóa, con người trong chiến lược phát triển. Khi hai hướng đi ấy bổ sung cho nhau, chúng ta mới có cơ sở để biến lời khẳng định văn hóa là sức mạnh nội sinh thành chương trình hành động có kết quả rõ ràng. Những tiến triển tại kỳ họp là một bước trong quá trình đó, còn tác động cuối cùng vẫn phải được kiểm chứng bằng thời gian và thực tiễn.
Tám mươi năm trước, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946 mở ra một nhận thức có ý nghĩa lâu dài về vai trò của văn hóa đối với vận mệnh dân tộc. Tám mươi năm sau, đất nước đứng trước những cơ hội mà các thế hệ trước khó có thể hình dung: trí tuệ nhân tạo, không gian số, thị trường văn hóa rộng lớn, sự kết nối toàn cầu và khả năng đưa những câu chuyện Việt Nam đến với hàng triệu con người ở nhiều quốc gia. Nhưng càng đi xa, chúng ta càng cần một nền tảng vững chắc để không đánh mất mình. Thể chế tốt không thay thế được tài năng; nguồn lực vật chất không tự sản sinh ra cái đẹp; công nghệ không thể làm thay tình yêu văn hóa. Song một môi trường pháp lý tiến bộ có thể bảo vệ tài năng, nuôi dưỡng sáng tạo và giúp những giá trị tốt đẹp lan tỏa rộng hơn.
Nhìn lại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI trong những ngày hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, điều còn đọng lại không nên chỉ là quy mô chương trình lập pháp. Điều cần được ghi nhớ hơn là trách nhiệm biến những quyết sách tại nghị trường thành cánh cửa mở ra cho cuộc sống. Khi một nghệ nhân có thể truyền nghề và sống được bằng nghề; khi một bảo tàng trở thành địa chỉ quen thuộc của trẻ em; khi một tác phẩm điện ảnh Việt Nam chạm đến trái tim nhiều thế hệ; khi một ngôi làng giữ được bản sắc mà vẫn phát triển sinh kế; khi mỗi người dân có thêm cơ hội được hưởng thụ và sáng tạo văn hóa, khi ấy thể chế mới thực sự trở thành động lực phát triển. Và khi ấy, văn hóa không chỉ được tôn vinh trong một ngày, mà hiện diện như sức mạnh âm thầm, bền bỉ, làm nên tầm vóc và bản lĩnh Việt Nam trong mỗi ngày của tương lai.