Ẩn dụ vô thường trong lời ca Quan họ Bắc Ninh

25 bài chứa đựng tư tưởng vô thường Phật giáo, được ánh xạ qua 3 nhóm miền nguồn chính. Nhóm 1: Vô thường từ sự biến đổi tình cảm: dựa trên sự thay đổi lời thề, sự biến đổi của duyên phận và tình cảm con người (miền nguồn) để thể hiện sự vô thường, không bền vững của tình cảm/ nhân duyên (miền đích). Nhóm 2: Vô thường từ sự thay đổi của tự nhiên: dựa trên sự chuyển dịch thiên tượng, sự suy tàn/ thay đổi của cảnh sắc thiên nhiên, sự biến đổi mùa và sự trôi dạt của dòng nước/ mây gió (miền nguồn) để ánh xạ lên sự vô thường của vạn vật và kiếp sống (miền đích). Nhóm 3: Vô thường từ sự trôi chảy của thời gian: dựa trên sự biến đổi và trôi qua nhanh chóng của thời gian (miền nguồn) để diễn đạt sự vô thường và ngắn ngủi của đời người (miền đích).

Ví dụ trong bài Trăm kim đổi lấy lạng vàng, lời ca Quan họ thông qua việc xây dựng sự đan xen của đa không gian trải nghiệm đã hình thành nên ẩn dụ sâu sắc về “sự vô thường của cuộc đời và tình cảm”. Trong không gian thứ nhất, sự trôi chảy của tự nhiên và thời gian đóng vai trò là miền nguồn, thông qua các hình ảnh như “căn phòng bỏ không cả năm”, “ly biệt nhiều năm không trở về”, đã phản ánh thực tế vật lý về thời gian kéo dài và trạng thái trống rỗng, phản chiếu bản chất của vạn vật thế gian tồn tại trong dòng chảy không thể kiểm soát. Không gian thứ hai tương ứng với miền đích là tình cảm con người và quan hệ xã hội. Trong lời ca, những câu hỏi chất vấn như “lời thề mấy ai giữ trọn” đã chỉ thẳng vào thực tế tình cảm với những biến đổi của lòng người, sự khó lường của cuộc hội ngộ và ly biệt. Cả hai không gian chia sẻ cấu trúc nhận thức sâu xa “mọi tồn tại đều ngắn ngủi, mọi sự mà trường cửu” trong không gian khái quát, cùng hướng đến cốt lõi của tư tưởng vô thường Phật giáo.

Trong không gian tích hợp, sự trống vắng của không gian vật lý được ánh xạ thành nỗi cô đơn của thế giới tình cảm, sự chờ đợi thời gian dài được chuyển hóa thành sự mong manh dễ vỡ của nhân duyên, nhịp điệu tự nhiên và kinh nghiệm xã hội hòa quyện, từ đó sinh động xây dựng nên hình tượng ẩn dụ hoàn chỉnh về “cuộc đời vô thường, tình duyên dễ phai”, phản ánh sâu sắc sự thấu thị và biểu đạt nghệ thuật của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ về dòng chảy sinh mệnh và sự biến thiên của tình cảm. Dưới lý thuyết phân tích ẩn dụ phê phán, hệ thống hình ảnh “vô thường” trong dân ca Quan họ không chỉ đơn thuần là những biểu đạt tu từ mang tính nghệ thuật, mà còn cấu thành hệ thống diễn ngôn văn hóa chuyên chở những phán đoán giá trị. Thông qua tổ hợp các hình ảnh như “trăng khuất lấp, hoa lá tàn phai, phòng không đợi người, lời thề tan vỡ”, những bức tranh ẩn dụ được kiến tạo này đã cụ thể hóa khái niệm triết học “chư hành vô thường” của Phật giáo thành những trải nghiệm sinh mệnh có thể cảm nhận, hình thành mạng lưới ánh xạ đa chiều từ hiện tượng tự nhiên đến cảnh ngộ cuộc đời, truyền tải sâu sắc nhận thức giá trị bản địa về cuộc đời ngắn ngủi và nhân duyên dễ phai.

Ẩn dụ khổ đế trong lời ca Quan họ Bắc Ninh

70 bài chứa ẩn dụ về quan niệm khổ đế của Phật giáo, chiếm 70% số lượng bài khảo sát. Khổ đế là mảng ẩn dụ phong phú nhất, biểu hiện qua 7 khía cạnh nỗi khổ khác nhau: nỗi khổ nhớ nhung: ánh xạ từ các miền nguồn như đường xá xa xôi, thời gian kéo dài, sự mất mát đồ vật, hình ảnh động vật bị giam cầm hoặc bánh xe quay vòng (miền nguồn) sang nỗi khổ tâm của sự nhớ nhung (miền đích); nỗi khổ yêu mà không đạt được: ánh xạ từ các cản trở ngoại cảnh, phản ứng của cơ quan cơ thể, tiếng kêu của động vật, hoặc các điển cố trắc trở (miền nguồn) sang nỗi khổ trớ trêu trong tình yêu (miền đích); nỗi khổ chia ly: ánh xạ từ hình ảnh mặt trăng bị chia cắt, hình tượng động vật, thi văn ly biệt, hoặc cây liễu (miền nguồn) sang nỗi khổ của sự chia phôi, xa cách (miền đích); nỗi khổ nhân sinh: ánh xạ từ sự chuyển mùa và các điển cố lịch sử/ văn học (miền nguồn) sang những gánh nặng, gian truân chung của đời người (miền đích); nỗi khổ chờ đợi: ánh xạ từ khái niệm thời gian đằng đẵng, sự héo mòn cơ thể, hoặc hình ảnh động vật vương vất (miền nguồn) sang nỗi khổ mòn mỏi khi đợi chờ (miền đích); nỗi khổ bị phụ lòng: ánh xạ từ sự tan biến của lời thề nguyện (miền nguồn) sang nỗi khổ khi bị bội ước, gãy đổ tình nghĩa (miền đích); nỗi khổ vì duyên không đạt: ánh xạ từ các điển cố thần thoại về sự chia rẽ/ lạc lối (miền nguồn) sang nỗi khổ duyên lỡ làng, không thành (miền đích).

Trong ca từ Quan họ Bắc Ninh, “khổ đế” không xuất hiện như một triết lý Phật giáo trừu tượng, mà được kiến tạo thông qua các hình ảnh ẩn dụ mang tính chỉ hướng và lặp đi lặp lại. Những diễn đạt như “sầu đong càng lắc càng đầy”, “chim khôn mắc phải lưới hồng”, “mây khóa kín song the”, “trăng khuyết đèn hao”, “tình nghĩa khó dứt”… đã thể hiện nỗi đau thành một mạng lưới biểu tượng dựa trên nền tảng kinh nghiệm sống: vật chứa đầy ắp, lưới bẫy không thể thoát, không gian khép kín, nguồn sáng không ngừng suy tổn, cảm xúc không thể dứt bỏ… Những hình ảnh này cụ thể hóa “khổ” thành những trải nghiệm đời thường có thể chạm, thấy và cảm nhận, khiến nỗi đau được hiểu như một trạng thái tồn tại liên tục tích lũy và khó cởi bỏ.

Trong ngữ cảnh văn hóa, những ẩn dụ này còn được gán cho những ý nghĩa sâu xa hơn. Tình cảm trong lời ca luôn gắn kết với chuẩn mực xã hội, kỳ vọng đạo đức và trật tự địa vị, khiến “khổ” không còn là cảm xúc nhất thời của cá nhân, mà trở thành kết quả của những hạn chế mang tính cấu trúc: lựa chọn càng ưu việt, đầu tư càng sâu, lại càng dễ rơi vào vòng tuần hoàn không thể thoát; tình yêu càng được xem là quý giá, lại càng thể hiện tính tất yếu của mất mát, hy sinh và vấn vương. Do đó, “khổ” được hiểu là sản phẩm tất yếu trong cấu trúc quan hệ con người và tình cảm, chứ không phải là nỗi bi ai ngẫu nhiên xảy ra, điều này cộng hưởng với luận điểm “do ái sinh khổ, do chấp sinh khổ” trong khổ đế Phật giáo.

Theo nghĩa này, thông qua mô hình tự sự được hình thành bởi ẩn dụ, ca từ Quan họ không ngừng tái khẳng định một thế giới quan ăn sâu trong văn hóa: khổ đau không phải là ngoại lệ, mà là logic vận hành cơ bản của sinh mệnh. Những nhân vật trong lời ca, dù ôm ấp nguyện vọng lương thiện, nỗ lực theo đuổi sự viên mãn trong tình cảm, cuối cùng vẫn trở về điểm xuất phát là sự thất vọng và vấn vương. Cấu trúc tuần hoàn này thể hiện một quan niệm khổ đế điển hình: khổ đau bắt nguồn từ sự chấp thủ vào tình cảm và quan hệ, và bản thân sự chấp thủ ấy lại không ngừng sinh ra khổ đau mới. Thông qua diễn ngôn ẩn dụ như vậy, Quan họ đã kéo dài một nhận thức văn hóa cổ xưa là đời người tồn tại giữa sự theo đuổi và mất mát, khổ đau là âm điệu không thể tránh khỏi của sinh mệnh.

Ẩn dụ từ bi trong lời ca Quan họ Bắc Ninh

Trong số 100 bài, có 15 bài chứa ẩn dụ ánh xạ về lòng từ bi. Lòng từ bi được hiện thực hóa thông qua 3 nhóm miền nguồn chính: Từ bi vì sự vô vị lợi (Vô ngã): ánh xạ từ hành động giúp đỡ, hy sinh và nghĩ cho người khác mà không màng đến bản thân (miền nguồn) sang tinh thần từ bi vô ngã (miền đích); Từ bi trong tình cảm thế thường: ánh xạ từ đạo hiếu, sự hy sinh lợi ích cá nhân/ tình yêu vì gia đình và người thân (miền nguồn) sang biểu hiện của lòng từ bi gần gũi trong đời thường (miền đích); Từ bi mang tính phổ độ (Vô lượng): ánh xạ từ hình ảnh bóng mát che chở của thiên nhiên (như cây đa) hoặc sự sẵn lòng đợi chờ, giúp đỡ không đòi hỏi đền đáp (miền nguồn) sang tinh thần từ bi rộng lớn, phổ độ chúng sinh (miền đích).

Ví dụ trong bài Trèo lên cây bưởi hái hoa: “Tình tang cái lang tang tình/ Trèo lên cây bưởi hái hoa/ Bóng đèn là bóng đèn hoa/ Mời người bên ấy bước ra khêu đèn/ Trèo lên cây bưởi hái hoa/ Người ta hái hết thì ta chiết cành/ Chiết cành để cội cho cây”, chúng ta có thể thấy tư tưởng từ bi được hiện thực hóa qua tích hợp ba không gian: cây đa đầu làng che chở (tự nhiên), lòng từ bi Phật giáo (đạo đức) và sự giúp đỡ đời thường (xã hội). Cây “che nắng mưa” tượng trưng cho đức tính bảo vệ kẻ yếu, sự “cho đi vô tư” hòa quyện với “hiến dâng vô điều kiện”. Trong không gian tích hợp, cây đa trở thành biểu tượng của tinh thần từ bi - người bảo vệ bền bỉ, neo giữ giá trị đạo đức vào đời sống làng quê. Từ bi từ giáo lý đã bước vào đời sống, trở thành biểu đạt sâu sắc cho đạo lý “nhân, thiện, tương trợ” trong văn hóa Việt Nam.

Dưới góc độ phân tích ẩn dụ phê phán, biểu hiện “từ bi” trong ca từ Quan họ phản ánh sự tương tác sâu sắc giữa ngôn ngữ, văn hóa và ý thức hệ. Các ẩn dụ liên quan đến từ bi thông qua việc lựa chọn và tái cấu trúc những hình ảnh đặc trưng, đã khiến những giá trị nhất định được tự nhiên hóa thành đạo đức đời thường, định hướng cách con người hiểu về tình cảm và quan hệ xã hội.

Ẩn dụ từ bi trước hết thể hiện một chuẩn mực đạo đức mềm mỏng. Lời ca miêu tả những hành vi như quan tâm, cảm thông và bảo trợ như những phản ứng tình cảm tự nhiên và phù hợp, khiến mô thế quan hệ liên nhân này giành được tính chính đáng ở phương diện diễn ngôn. Hành động trong ẩn dụ được gán ý nghĩa đạo đức, từ đó dẫn dắt người nghe nội tâm hóa từ bi thành những nguyên tắc sống có thể thực hành.

Trong cấu trúc diễn ngôn này, từ bi đồng thời được kiến tạo thành giá trị cốt lõi mang tính chính đáng văn hóa. Ẩn dụ không ngừng củng cố ý nghĩa của thiện niệm, tương trợ và vị tha, khiến từ bi trở thành sợi dây quan trọng duy trì mối quan hệ cộng đồng. Biểu đạt tình cảm không dừng ở kinh nghiệm cá nhân, mà được tích hợp vào kết cấu tinh thần của cộng đồng, mang lại cho nó sự ổn định mang tính ý thức hệ.

Ẩn dụ từ bi còn đảm nhận chức năng quản lý cảm xúc. Thông qua việc trình hiện các mô thức tương tác như nhường nhịn, khoan dung và bao dung, lời ca cung cấp phương thức điều hòa ôn hòa cho những xung đột tình cảm, khiến logic quan hệ “ôn nhu, tương hỗ, hòa hợp” trở thành khuôn khổ tâm lý xã hội được chấp nhận. Ẩn dụ nhân danh tình cảm thúc đẩy một cấu trúc quan hệ xã hội ổn định hơn.

Ở thẩm mỹ, những ẩn dụ này thông qua sự trình hiện thị hóa của cảnh sắc tự nhiên và hành vi đời thường, đã giúp từ bi có được hình thức biểu đạt mềm mại và dễ tiếp thu hơn. Diễn ngôn được thẩm mỹ hóa che giấu sức mạnh kiến tạo giá trị đằng sau nó, khiến người nghe trong khi thưởng thức âm điệu thì đồng thời tiếp nhận một cách âm thầm các quan niệm đạo đức.

Nhìn tổng thể, ẩn dụ từ bi trong ca từ Quan họ Bắc Ninh thông qua ngôn ngữ được tự nhiên hóa và biểu đạt được thẩm mỹ hóa, đã khiến sự quan tâm, tương trợ, trở thành cấu trúc giá trị được xã hội thừa nhận, từ đó cho thấy ảnh hưởng sâu sắc của dân ca trong việc kiến tạo văn hóa và đạo đức.

4. Kết luận

Nghiên cứu sử dụng lý thuyết ẩn dụ ý niệm, tích hợp khái niệm và phân tích ẩn dụ phê phán, kết hợp với giáo lý Phật giáo để khảo sát 100 bài ca từ Quan họ Bắc Ninh. Kết quả chỉ ra 111 yếu tố ẩn dụ Phật giáo, xuất phát từ môi trường tự nhiên, điển tích lịch sử và hình ảnh thiền vị vùng Kinh Bắc. Có thể thấy lời ca Quan họ Bắc Ninh ẩn chứa hệ thống ẩn dụ Phật giáo phong phú, chủ yếu ánh xạ các tư tưởng duyên khởi quan, vô thường quan, khổ đế quan và từ bi quan của Phật giáo. Đây là kết quả của sự thẩm thấu từ tư tưởng Phật giáo và sự tiếp thu chủ động của người dân Bắc Ninh. Phát hiện này đã lấp đầy khoảng trống trong nghiên cứu phân tích ẩn dụ Phật giáo trong ca từ Quan họ.

____________________________

Tài liệu tham khảo

1. Nhiều tác giả. (2024). Bách khoa thư Quan họ (Tập 1). Nhà xuất bản Tri thức.

2. Bùi Xuân Đính. (2022). Bách khoa thư làng Việt cổ truyền. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

3. Cao Tú Bình, Lam Thuần. (2023). Thiên quốc và Niết-bàn: So sánh lý tưởng sống của Kitô giáo và Phật giáo từ góc nhìn ẩn dụ khái niệm. Tạp chí Đại học Ngoại ngữ Thượng Hải. 46(2).

4. Charteris-Black, J. (2004). Corpus approaches to critical metaphor analysis (Các tiếp cận ngữ lưu trong phân tích ẩn dụ phê bình). Palgrave Macmillan.

5. Fauconnier, G., Turner, M. (1998). Conceptual Integration Networks (Mạng hòa kết khái niệm). Cognitive Science. 22(2).

6. Fauconnier, G., Turner, M. (2002). The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind’s Hidden Complexities (Cách chúng ta suy nghĩ: Hòa kết khái niệm và những phức hợp ẩn tàng của tâm trí). Basic Books.

7. Gibbs, R. W., Colston, H. L. (1995). The cognitive psychological reality of image schemas and their transformations (Thực tại tâm lý học nhận thức của sơ đồ hình ảnh và sự chuyển hóa của chúng). Cognitive Linguistics. 6(4).

8. Hồng Đức. (2019). Nghiên cứu ẩn dụ khái niệm trong diễn ngôn Phật giáo hiện đại. Đại học Ngoại ngữ Ngoại thương Quảng Đông.

9. Johnson, M. (1987). The Body in the Mind: The Bodily Basis of Meaning, Imagination, and Reason (Cơ thể trong tâm trí: Cơ sở thể chất của ý nghĩa, hình dung và lý trí). University of Chicago Press.

10. Lakoff, G. (1987). Women, Fire, and Dangerous Things (Phụ nữ, lửa và những thứ nguy hiểm). University of Chicago Press.

11. Lakoff, G. (1993). The contemporary theory of metaphor (Lý thuyết ẩn dụ đương đại). In A. Ortony (Ed.), Metaphor and thought (Ẩn dụ và tư duy). Cambridge University Press.

12. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By (Ẩn dụ chúng ta sống bằng). University of Chicago Press.

13. Lakoff, G., & Johnson, M. (1999). Philosophy in the flesh: The embodied mind and its challenge to Western thought (Triết học trong xác thịt: Tâm trí quán thân và thách thức đối với tư tưởng phương Tây). Basic Books.

14. Phạm Ngọc Tuyết. (2018). Nghiên cứu ẩn dụ thuật ngữ Phật giáo - Lấy “Tây Du Ký” làm trường hợp điển hình. Học viện Ngôn ngữ và Văn học Nước ngoài, Đại học Thiên Tân.

15. Thanh Châu. (2004). Đặc trưng ẩn dụ trong Kinh điển. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Đại học Quốc gia Hà Nội và Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam.

Ngày Tòa soạn nhận bài: 1/6/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 25/6/2026; Ngày duyệt đăng: 20/8/2026.

Ths HE LI SHA – PGS, TS NGUYỄN VĂN CHÍNH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 654, tháng 9/2026