
Được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở đã từng bước được hoàn thiện. Số lượng thiết chế được đầu tư xây dựng đạt và vượt mục tiêu đề ra tại nhiều địa phương; cơ chế, chính sách về đầu tư cơ sở vật chất kỹ thuật và nguồn nhân lực được quan tâm; kinh phí hoạt động từng bước được nâng lên; nội dung, phương thức tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao có nhiều thay đổi phù hợp với điều kiện thực tế, góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế, xã hội của địa phương.
Trong bối cảnh sắp xếp mô hình chính quyền 2 cấp, các địa phương đã khẩn trương kiện toàn bộ máy, duy trì tính thông suốt của hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở, qua đó , tiếp tục giữ vững vai trò nòng cốt trong tuyên truyền nhiệm vụ chính trị; linh hoạt đổi mới tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao, đáp ứng kịp thời nhu cầu hưởng thụ tinh thần đa dạng và củng cố sự gắn kết giữa Nhân dân với chính quyền.
a) Về cơ sở vật chất:
Triển khai mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, quy mô thiết chế văn hóa cấp tỉnh có sự thay đổi, thực trạng chất lượng hạ tầng kỹ thuật ở cấp tỉnh đang có sự phân hóa rõ rệt:
Nhóm các thiết chế được đầu tư đồng bộ, hiện đại tại một số địa phương có điều kiện kinh tế - xã hội phát triển hoặc vừa được đầu tư trong giai đoạn sáp nhập, hệ thống nhà văn hóa nghệ thuật, nhà luyện tập và thi đấu thể dục thể thao được xây dựng với quy mô lớn, thiết kế kiến trúc hiện đại, đạt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, đáp ứng tốt các sự kiện chính trị, văn hóa, thể thao tầm cỡ. Mặt khác, nhóm còn lại hiện đang rơi vào tình trạng xuống cấp nghiêm trọng không bảo đảm an toàn, trang thiết bị kỹ thuật lỗi thời, một số hạng mục bộc lộ dấu hiệu hư hỏng nặng, ẩm mốc hoặc phải tạm dừng hoạt động do không đáp ứng được các tiêu chuẩn theo quy định.
Khi thực hiện giải thể đơn vị hành chính cấp huyện, việc xử lý tài sản công và cơ sở vật chất được các địa phương triển khai theo nguyên tắc chuyển giao nguyên trạng về cho cấp xã quản lý, khai thác. Phương thức điều chuyển và tổ chức lại hạ tầng dôi dư chủ yếu tập trung vào 2 mô hình, cụ thể: (1) Mô hình chuyển giao trực tiếp phục vụ liên xã gồm toàn bộ trụ sở, sân vận động, nhà thi đấu của cấp huyện cũ được bàn giao cho Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đặt trụ sở chính quản lý, vận hành nhằm phục vụ trực tiếp nhu cầu sinh hoạt văn hóa, thể thao của địa bàn sở tại và mở rộng phạm vi phục vụ liên xã. (2) Mô hình tích hợp vào thiết chế đa năng cấp xã, gồm hạ tầng và tài sản cấp huyện cũ được tận dụng tối ưu để làm trụ sở làm việc và không gian hoạt động của các thiết chế đa năng mới (như Trung tâm cung ứng dịch vụ sự nghiệp công, Trung tâm Dịch vụ tổng hợp cấp xã). Các cơ sở dôi dư khác được linh hoạt điều chuyển làm cơ sở vệ tinh, trụ sở cơ quan chính trị - xã hội hoặc giao cho trường học quản lý.
- b) Về nguồn nhân lực:
Quá trình tinh gọn bộ máy tạo điều kiện để các địa phương tinh giản biên chế gắn với cơ cấu lại đội ngũ, ưu tiên giữ lại nhân sự có chuyên môn giỏi và khả năng kiêm nhiệm đa kỹ năng. Nhờ đó, đội ngũ viên chức các thiết chế văn hóa cấp tỉnh từng bước được kiện toàn. Nhân sự được bố trí hợp lý theo các chức danh nghề nghiệp chuyên ngành và các vị trí hành chính tổng hợp, công nghệ thông tin, kế toán; trình độ chuyên môn đáp ứng tốt yêu cầu nhiệm vụ và nâng cao chất lượng hoạt động cơ sở.
- c) Về cơ chế, chính sách tài chính:
Về cơ bản thiết chế văn hóa cấp tỉnh đang hoạt động theo cơ chế tài chính của một đơn vị sự nghiệp, được Nhà nước cấp ngân sách theo kế hoạch hoạt động và đảm bảo lương cho viên chức, chỉ tiêu thu, nộp ngân sách chỉ còn áp dụng ở một số nơi thật sự có điều kiện, chủ yếu nhằm bù đắp, đầu tư lại cho phát triển nghiệp vụ. Một số thiết chế văn hóa cấp tỉnh có điều kiện thuận lợi về địa điểm hoạt động đang tích cực triển khai thực hiện Nghị định số 60/2021/NĐ-CP ngày 21/6/2021 của Chính phủ quy định cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập. Hầu hết thiết chế văn hóa, thể thao cấp xã được nhà nước cấp ngân sách để sửa chữa, nâng cấp và tổ chức hoạt động. Nguồn kinh phí đầu tư xây dựng cơ vật chất kỹ thuật và kinh phí duy trì hoạt động thường xuyên của Nhà Văn hóa - Khu Thể thao thôn chủ yếu do nhân dân đóng góp, một phần nguồn vốn từ các Chương trình mục tiêu quốc gia và huy động các nguồn tài trợ.
- d) Về tổ chức hoạt động:
Công tác tổ chức hoạt động tại hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở được đổi mới linh hoạt, bám sát nhiệm vụ chính trị và nhu cầu xã hội. Hiệu quả tuyên truyền cổ động trực quan được phát huy, phục vụ đắc lực các sự kiện lớn của đất nước và địa phương. Thông qua việc tổ chức thường xuyên các hội thi, liên hoan nghệ thuật quần chúng, các địa phương đã phát hiện, bồi dưỡng đội ngũ hạt nhân phong trào nòng cốt. Các mô hình câu lạc bộ, đội, nhóm sở thích hoạt động đa dạng; nhiều lớp bồi dưỡng năng khiếu, phổ cập kiến thức (nghệ thuật, công nghệ thông tin, chuyên môn nghiệp vụ) được tổ chức thiết thực, phù hợp với thị hiếu của nhân dân.
Bên cạnh những thuận lợi, vẫn còn một số khó khăn:
Về cơ sở vật chất - kỹ thuật, thiết chế văn hóa cấp tỉnh sau sáp nhập tiếp tục được sử dụng tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao phục vụ nhân dân. Tuy nhiên, các thiết chế phân tán ở nhiều địa điểm khác nhau nên gây khó khăn trong công tác điều hành, phối hợp xử lý công việc, nhất là công tác vận hành, sử dụng tại các thiết chế không đặt tại trung tâm hành chính. Hạ tầng kỹ thuật của nhiều thiết chế văn hóa cấp tỉnh hiện đã xuống cấp nghiêm trọng và thiếu phòng chức năng chuyên dụng; một số công trình bị hạn chế công năng do vị trí quy hoạch xa khu dân cư. Bên cạnh đó, việc thiếu thống nhất trong quan điểm triển khai tại các địa phương dẫn đến sự bất cập về tên gọi, chức năng, nhiệm vụ và tổ chức bộ máy gây khó khăn cho công tác nhận diện và xác định đầu mối phối hợp quản lý.
Đối với thiết chế văn hóa, thể thao cấp xã, việc sáp nhập hành chính khiến quy mô dân số phục vụ tăng cao, tạo áp lực quá tải lên hệ thống cơ sở vật chất chưa được đầu tư tương ứng. Nhiều thiết chế chưa đạt chuẩn về diện tích, thiết kế, quy hoạch xa khu dân cư và thiếu đồng bộ về trang thiết bị, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phục vụ nhiệm vụ chính trị và nhu cầu giải trí của cộng đồng. Đáng chú ý, công tác xử lý hạ tầng dôi dư sau sáp nhập còn lúng túng; nhiều trụ sở làm việc bỏ trống chưa được ưu tiên chuyển đổi công năng thành thiết chế văn hóa, thể thao, trong khi các thiết chế dôi dư lại thiếu kinh phí duy trì, bảo dưỡng dẫn đến tình trạng xuống cấp, lãng phí.
Nhà Văn hóa - Khu Thể thao thôn (ấp), nhất là khu vực phía Nam chủ yếu tận dụng Văn phòng ấp làm điểm sinh hoạt văn hóa cộng đồng, các điểm sinh hoạt thể thao tại nhà dân, cơ sở vật chất, diện tích sân tập thể thao còn thiếu, chưa đáp ứng đủ nhu cầu tập luyện thể dục thể thao của nhân dân. Có nhiều nơi xây dựng nhà văn hóa, khu thể thao thôn ở xa khu dân cư, không thuận tiện cho người dân đi lại. Nhiều nơi xây dựng được thiết chế văn hóa nhưng thiếu trang thiết bị để tổ chức hoạt động nhất là khu vực thuộc các miền núi.
Về nhân sự, mặc dù vị trí việc làm đã được phê duyệt, nhiều thiết chế vẫn thiếu hụt viên chức chức danh nghề nghiệp hạng II và hạng III, đặc biệt là phương pháp viên, hướng dẫn viên và tuyên truyền viên. Sự thiếu hụt nhân sự trình độ chuyên môn cao (chưa có viên chức hạng I) buộc một số đơn vị phải bố trí kiêm nhiệm. Thực trạng này gây áp lực công việc lớn, làm suy giảm hiệu quả tổ chức hoạt động chuyên môn của các thiết chế cấp tỉnh. Về chế độ, chính sách đãi ngộ, công tác thi hoặc xét thăng hạng chức danh nghề nghiệp cho viên chức tại các địa phương triển khai còn rất chậm. Bên cạnh đó, chế độ thù lao tập luyện, biểu diễn cho diễn viên, tuyên truyền viên và cộng tác viên hiện rất thấp, không còn phù hợp với thực tiễn. Đặc biệt, việc chưa giải quyết thỏa đáng phụ cấp chức vụ cho Ban Giám đốc Trung tâm Văn hóa cấp tỉnh so với các vị trí tương đương trong cùng ngành đang là vướng mắc cần tháo gỡ.
Sau khi chuyển giao về các Trung tâm cung ứng dịch vụ sự nghiệp công thiết yếu cấp xã, nguồn nhân lực vận hành thiết chế văn hóa, thể thao chủ yếu là kiêm nhiệm. Do chưa được thành lập tổ chức đồng bộ, thiếu viên chức chuyên ngành hoặc nhân sự chưa qua đào tạo nghiệp vụ, dẫn đến hạn chế lớn trong công tác tổ chức hoạt động và khai thác công năng công trình. Phần lớn thành viên Ban Chủ nhiệm Nhà văn hóa-Khu thể thao chủ yếu kiêm nhiệm, thiếu kỹ năng về quản lý và tổ chức hoạt động tại thiết chế văn hóa, thể thao.
Nguồn lực tài chính cho hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn, chủ yếu phụ thuộc vào ngân sách nhà nước và các Chương trình mục tiêu quốc gia; công tác thu hút nguồn vốn xã hội hóa vẫn là điểm nghẽn do thiếu cơ chế, quy định khuyến khích.
Về hoạt động, Trung tâm Văn hóa cấp tỉnh phải triển khai một khối lượng công việc rất lớn, địa bàn hoạt động rộng, khác biệt về bản sắc văn hóa vùng miền... dẫn đến khả năng bao quát giảm, từ đó tạo ra những điểm nghẽn trong công tác chỉ đạo, tổ chức và điều hành. Công tác phối hợp tổ chức các hoạt động văn hóa với các thiết chế xã, phường khó khăn về khoảng cách địa lý dẫn đến giảm hiệu quả triển khai các chương trình văn hóa trọng điểm. Tuy nhiên, do thiếu nhân sự có chuyên môn, cơ sở vật chất và kinh phí chưa đảm bảo để tổ chức các hoạt động dẫn đến chưa đáp ứng được nhu cầu của Nhân dân, thiếu tính kết nối với thiết chế văn hóa, thể thao ở thôn.
Từ thực trạng trên, cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp sau đây:
Một là, tập trung thể chế hóa các chủ trương, chiến lược của Đảng và Nhà nước về phát triển văn hóa phù hợp với mô hình chính quyền 02 cấp.
Hai là, rà soát, phân bố lại mạng lưới thiết chế văn hóa cơ sở theo địa giới hành chính mới, gắn với mật độ dân cư và nhu cầu thực tiễn. Thực hiện tích hợp chức năng giữa các trung tâm lân cận để tránh chồng chéo; đồng thời ban hành bộ tiêu chuẩn kỹ thuật tối thiểu áp dụng thống nhất để phân loại chức năng và thuận lợi trong quản lý, vận hành.
Ba là, ưu tiên ngân sách đầu tư, cải tạo các công trình xuống cấp hoặc địa bàn còn thiếu thiết chế, khu vực đô thị đông dân cư thiếu quỹ đất. Đẩy mạnh đa dạng hóa các nguồn lực xã hội; khuyến khích thí điểm các mô hình liên kết, hợp tác công - tư trong quản lý, khai thác hạ tầng văn hóa, thể thao cơ sở.
Bốn là, tăng cường tổ chức các lớp bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ về tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao và thư viện, ưu tiên nâng cao kỹ năng tổ chức hoạt động gắn liền với chức năng, nhiệm vụ và nhu cầu thực tiễn cơ sở.
Năm là, đổi mới nội dung, phương thức hoạt động theo hướng đa dạng, thiết thực, phù hợp với từng nhóm đối tượng, bảo đảm các thiết chế hoạt động thường xuyên, thực chất và thu hút đông đảo người dân tham gia. Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong quản lý, điều hành và tổ chức hoạt động tại hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở.
Sáu là, thực hiện cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng, hỗ trợ kinh phí hoạt động đối với hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở; ban hành cơ chế khuyến khích các câu lạc bộ, nghệ nhân, văn nghệ sĩ, cộng tác viên và lực lượng nòng cốt ở cơ sở tham gia tổ chức hoạt động phục vụ cộng đồng.
LÊ ANH TUẤN
Nguồn: Tạp chí VHNT số 663, tháng 11/2026