Lễ hội Tràng An - Ảnh: Ninh Mạnh Thắng
Lễ hội Tràng An - Ảnh: Ninh Mạnh Thắng

Thể chế là điều kiện quyết định để văn hóa phát huy đầy đủ vai trò trong phát triển đất nước. Khi văn hóa ngày càng gắn chặt với đổi mới sáng tạo, công nghệ số, thị trường và đời sống cộng đồng, phương thức tác động của Nhà nước không thể chỉ dừng ở kiểm tra, kiểm soát hoạt động theo khuôn khổ hành chính: “Từng bước chuyển mạnh từ tư duy quản lý văn hóa sang tư duy kiến tạo phát triển; phát huy vai trò chủ thể sáng tạo của Nhân dân, khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng”(1). Yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo cần được cụ thể hóa bằng hệ thống pháp luật minh bạch, quản trị dựa trên bằng chứng, cơ chế phối hợp nguồn lực và trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Quản lý và kiến tạo - hai phương thức tác động của Nhà nước đối với văn hóa

Thứ nhất, về nội hàm: kết hợp bảo đảm kỷ cương với mở rộng không gian sáng tạo. Quản lý và kiến tạo là hai phương thức tác động có trọng tâm khác nhau nhưng bổ sung cho nhau trong hoạt động của Nhà nước đối với văn hóa: “Tập trung xây dựng các luật về hoạt động nghệ thuật, văn học, bản quyền tác giả, công nghiệp văn hóa... theo hướng kiến tạo, khơi thông nguồn lực cho phát triển văn hóa. Sửa đổi, bổ sung, thay thế các văn bản quy phạm pháp luật còn bất cập, chồng chéo; tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt về thể chế, đồng thời bổ sung khung pháp lý giải quyết những vấn đề mới phát sinh từ thực tiễn”(2). Quản lý tập trung xác lập giới hạn pháp lý, duy trì trật tự, bảo vệ lợi ích công cộng và bảo đảm hoạt động văn hóa phù hợp với những giá trị nền tảng của xã hội. Tuy nhiên, nếu quá trình thực thi dựa chủ yếu vào tiền kiểm, thủ tục nhiều tầng nấc và can thiệp hành chính trực tiếp, chi phí tuân thủ sẽ tăng, cơ hội thử nghiệm bị thu hẹp và nguồn lực sáng tạo khó được huy động đầy đủ. Kiến tạo phát triển đặt trọng tâm vào việc chủ động thiết kế điều kiện để các chủ thể sáng tạo, sản xuất, phổ biến và thụ hưởng văn hóa. Nhà nước cần nhận diện rào cản thể chế, đơn giản hóa thủ tục, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, phát triển hạ tầng, cung cấp thông tin và tạo cơ chế khuyến khích đầu tư. Chuyển từ quản lý sang kiến tạo không có nghĩa là buông lỏng định hướng hoặc giảm trách nhiệm của Nhà nước. Điều cần thay đổi là phương thức thực hiện trách nhiệm ấy: quản lý dựa trên pháp luật, tiêu chuẩn, dữ liệu và mức độ rủi ro; đồng thời, chuyển từ kiểm soát đơn thuần sang tháo gỡ điểm nghẽn, khuyến khích hợp tác và đánh giá kết quả. Thước đo của kiến tạo không chỉ là số văn bản được ban hành hay thủ tục được hoàn thành mà là khả năng tạo ra sản phẩm văn hóa có chất lượng, mở rộng cơ hội tiếp cận và thúc đẩy sáng tạo có trách nhiệm.

Thứ hai, về cơ sở lý luận: xác lập văn hóa là thành tố xuyên suốt của phát triển quốc gia. Cơ sở lý luận của sự chuyển đổi bắt đầu từ nhận thức văn hóa không phải lĩnh vực phụ trợ, chỉ được quan tâm sau khi các mục tiêu kinh tế đã đạt được. Văn hóa vừa bồi đắp hệ giá trị, nhân cách và sự gắn kết xã hội, vừa tạo ra năng lực sáng tạo, sức hấp dẫn và lợi thế cạnh tranh của quốc gia: “Các giá trị văn hoá phải được gắn kết chặt chẽ, hài hòa, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường tới quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới”(3). Thể chế văn hóa không thể chỉ giới hạn trong phạm vi quản lý chuyên ngành mà phải được thiết kế theo hướng liên ngành, gắn với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Tư duy kiến tạo còn xuất phát từ yêu cầu tổ chức quan hệ phù hợp giữa mục tiêu công và quyền chủ động của xã hội. Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ giá trị chung, bảo đảm cơ hội tiếp cận văn hóa, đầu tư cho lĩnh vực thiết yếu và khắc phục những bất bình đẳng mà thị trường có thể tạo ra. Cộng đồng, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội cần có không gian tham gia xác định nhu cầu, sáng tạo phương thức biểu đạt và phát triển sản phẩm. Vai trò Nhà nước không suy giảm mà chuyển mạnh sang định hướng, điều phối và bảo đảm điều kiện vận hành của hệ sinh thái văn hóa. Cách tiếp cận này đòi hỏi xử lý hài hòa quan hệ giữa bảo tồn và sáng tạo, giá trị truyền thống và biểu đạt đương đại, lợi ích công cộng và quyền của chủ thể sáng tạo. Bảo tồn di sản khó bền vững nếu cộng đồng nắm giữ di sản không được tham gia và hưởng lợi chính đáng; công nghiệp văn hóa cũng khó phát triển nếu quyền sở hữu trí tuệ không được bảo vệ hiệu quả. Trong môi trường số, dữ liệu, nội dung và nền tảng phân phối làm xuất hiện những quan hệ mới cần được điều chỉnh kịp thời.

Thứ ba, về cơ sở thực tiễn: khắc phục khoảng cách giữa hoàn thành chính sách và tạo ra kết quả. Thực tiễn triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW cho thấy hoàn thành chương trình hành động là điều kiện cần nhưng chưa tự động tạo ra chuyển biến tương ứng trong đời sống văn hóa. Những số liệu được nêu tại thời điểm sơ kết sáu tháng cho thấy tiến độ thực hiện nhiệm vụ giữa các cơ quan chưa đồng đều; mức chi ngân sách dành cho văn hóa còn thấp hơn yêu cầu đặt ra; tỷ trọng các ngành công nghiệp văn hóa trong GDP còn khoảng cách so với mục tiêu những năm tiếp theo: “Tuy nhiên, kết quả sáu tháng đầu triển khai Nghị quyết cho thấy khoảng cách từ chủ trương đến sản phẩm, từ chương trình đến tác động thực tế còn lớn. Trong khi 100% địa phương đã hoàn thành chương trình hành động thì khối bộ, ngành và cơ quan Trung ương mới có 16/22 cơ quan hoàn thành, đạt 72,7%. Nguồn chi ngân sách cho văn hóa hiện mới khoảng 1,5% tổng chi ngân sách Nhà nước, trong khi Nghị quyết yêu cầu tối thiểu 2%”(4). Những khoảng cách này phản ánh không chỉ vấn đề về nguồn lực mà còn cho thấy sự cần thiết phải kết nối chặt chẽ hơn giữa mục tiêu, cơ chế thực hiện và đánh giá tác động. Mỗi vấn đề phải gắn với phương án xử lý, cơ quan chịu trách nhiệm, thời hạn và chỉ số kết quả có thể kiểm chứng. Nội dung số và nền tảng phân phối mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, đồng thời đặt ra yêu cầu mới về quyền tác giả, phân chia lợi ích, chất lượng nội dung và năng lực cạnh tranh. Khung quản lý truyền thống khó đáp ứng đầy đủ nếu thiếu phối hợp liên ngành và khả năng cập nhật. Vì vậy, tư duy kiến tạo cần bắt đầu bằng đo lường kết quả thực chất, nhận diện rào cản trên cơ sở bằng chứng, thử nghiệm giải pháp phù hợp và điều chỉnh chính sách theo phản hồi thực tiễn. Năng lực giải quyết vấn đề cụ thể mới là thước đo quan trọng của chất lượng thể chế.

Tranh cổ động: Nguyễn Công Quang (Hà Nội)
Tranh cổ động: Nguyễn Công Quang (Hà Nội)

Một số định hướng hoàn thiện thể chế theo hướng kiến tạo phát triển văn hóa đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới

Một là, hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ, minh bạch và khuyến khích sáng tạo. Cần rà soát hệ thống quy định liên quan đến sáng tạo, sản xuất, biểu diễn, phổ biến và khai thác giá trị văn hóa; ưu tiên xây dựng, hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, hoạt động nghệ thuật và công nghiệp văn hóa; nghiên cứu nhu cầu điều chỉnh đối với những lĩnh vực có đặc thù; đồng thời hoàn thiện văn bản hướng dẫn thi hành quy định về hạ tầng văn hóa số: “Tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước về văn hoá. Đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng và quản lý tốt môi trường văn hoá; phát triển và quản lý có hiệu quả thị trường sản phẩm, dịch vụ văn hóa số”(5). Các đạo luật cần được thiết kế trong một chỉnh thể, xác định rõ phạm vi điều chỉnh và mối quan hệ giữa quyền của người sáng tạo, trách nhiệm của đơn vị khai thác, lợi ích công cộng và cơ chế giải quyết tranh chấp. Mỗi quy định mới cần được đánh giá tác động đối với nghệ sĩ, doanh nghiệp, tổ chức nghề nghiệp, cơ sở văn hóa và cộng đồng; làm rõ chi phí tuân thủ, điều kiện thực hiện và nguồn lực bảo đảm. Cần thu hẹp cơ chế xin - cho, công khai quy trình, thời hạn giải quyết và căn cứ của quyết định hành chính; mở rộng thủ tục trực tuyến khi đủ điều kiện; xác định trách nhiệm giải trình đối với hồ sơ chậm xử lý hoặc bị từ chối. Những hoạt động có rủi ro thấp nên áp dụng thủ tục đơn giản, trong khi lĩnh vực liên quan trực tiếp đến an toàn, quyền lợi công chúng và bảo vệ di sản cần tiêu chuẩn giám sát tương xứng.

Hai là, đổi mới quản trị văn hóa dựa trên dữ liệu, tiêu chuẩn và kết quả đầu ra. Cần chuyển trọng tâm điều hành từ theo dõi việc hoàn thành thủ tục sang đánh giá tác động của chính sách đối với sáng tạo, tiếp cận và thụ hưởng văn hóa: “Hoàn thiện cơ chế quản trị phát triển văn hóa theo hướng hiện đại, lấy dữ liệu, tiêu chuẩn và kết quả thực tiễn làm cơ sở đánh giá, điều hành; xây dựng, ban hành và tổ chức vận hành Bộ Chỉ số văn hóa quốc gia, Bộ Chỉ số thống kê về đóng góp của các ngành công nghiệp văn hóa đối với phát triển kinh tế, cùng với Bộ Chỉ số theo dõi, đánh giá việc thực hiện Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam”(6). Mỗi chỉ số phải có định nghĩa, phương pháp tính, nguồn dữ liệu, cơ quan chịu trách nhiệm và chu kỳ cập nhật rõ ràng; tránh tình trạng các địa phương sử dụng cách tính khác nhau hoặc báo cáo những chỉ tiêu không thể đối chiếu. Thống kê công nghiệp văn hóa cần phản ánh doanh thu, số doanh nghiệp, việc làm, thu nhập, giá trị sở hữu trí tuệ, thị trường xuất khẩu và mức độ tiếp cận của công chúng. Song song với chuẩn hóa chỉ số, cần hình thành cơ sở dữ liệu liên thông về thiết chế văn hóa, di sản, hoạt động nghệ thuật, nguồn nhân lực, đầu tư công và các ngành công nghiệp văn hóa. Dữ liệu phải được cập nhật theo quy trình có kiểm soát, xác định quyền truy cập và trách nhiệm bảo đảm độ tin cậy. Cơ quan quản lý cần sử dụng dữ liệu để nhận diện địa bàn thiếu hụt dịch vụ, nhóm dân cư khó tiếp cận, lĩnh vực có tiềm năng và dự án chưa đạt hiệu quả. Trên cơ sở đó, phân bổ ngân sách và chương trình hỗ trợ theo nhu cầu, kết quả dự kiến và mức độ tác động, thay vì chủ yếu dựa vào tiền lệ hoặc số lượng hoạt động.

Ba là, hoàn thiện cơ chế phối hợp Nhà nước, thị trường và cộng đồng để huy động nguồn lực. Cần xác định rõ trách nhiệm và lợi thế của từng chủ thể trong hệ sinh thái văn hóa. Nhà nước tập trung định hướng, hoàn thiện pháp luật, đầu tư hạ tầng và bảo đảm những lĩnh vực thiết yếu mà thị trường khó tự duy trì; doanh nghiệp phát huy năng lực tổ chức sản xuất, phân phối, công nghệ và tiếp cận thị trường; cộng đồng là chủ thể gìn giữ, trao truyền và làm giàu các giá trị văn hóa. Sự phối hợp chỉ hiệu quả khi quyền hạn, trách nhiệm, lợi ích và rủi ro được phân định minh bạch, tránh tình trạng Nhà nước làm thay những hoạt động xã hội có thể đảm nhiệm hoặc giao trách nhiệm công ích cho cộng đồng mà không có nguồn lực tương ứng. Về tài chính, cần xây dựng lộ trình bảo đảm chi ngân sách cho văn hóa đạt mức tối thiểu theo định hướng đã xác lập, đồng thời nâng cao chất lượng phân bổ và sử dụng vốn. Ưu tiên nguồn lực cho bảo tồn di sản có nguy cơ xuống cấp, thiết chế văn hóa cơ sở, phát triển nhân lực, sáng tạo tác phẩm có giá trị và hạ tầng dùng chung. Cơ chế đặt hàng, đấu thầu và tài trợ cạnh tranh cần có tiêu chí công khai, hội đồng đánh giá đủ chuyên môn và quy trình nghiệm thu dựa trên chất lượng, khả năng tiếp cận công chúng, giá trị giáo dục hoặc sức lan tỏa. Với dự án có tiềm năng thương mại, có thể phát triển hợp tác công - tư trên cơ sở phân bổ rủi ro rõ ràng và bảo đảm lợi ích công. Cần thiết lập cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng trong khai thác di sản, tri thức truyền thống và sản phẩm sáng tạo.

Bốn là, phát triển hệ sinh thái văn hóa địa phương gắn với năng lực thực thi và dự án cụ thể. Ở cấp địa phương, cần chuyển từ xây dựng kế hoạch dàn trải sang lựa chọn lĩnh vực ưu tiên dựa trên lợi thế, nhu cầu xã hội và khả năng hình thành thị trường. Mỗi địa phương cần đánh giá nguồn lực di sản, đội ngũ sáng tạo, hạ tầng, nhân lực, khả năng kết nối và nhóm công chúng mục tiêu; từ đó lựa chọn lĩnh vực có triển vọng thay vì sao chép mô hình nơi khác. Với địa bàn trọng điểm, số lượng dự án dẫn dắt phải phù hợp với năng lực tổ chức và nguồn vốn. Mỗi dự án cần xác định sản phẩm đầu ra, đơn vị chịu trách nhiệm, nguồn đầu tư, thị trường, phương án khai thác tài sản trí tuệ và đóng góp dự kiến đối với việc làm, du lịch, xuất khẩu hoặc kinh tế địa phương. Mỗi dự án phải có hồ sơ khả thi, phân tích nhu cầu và phương án vận hành sau đầu tư. Trước khi bố trí vốn, cần làm rõ đối tượng thụ hưởng, khả năng tiếp cận của người dân, tính bền vững tài chính, tác động đến di sản và môi trường, cũng như nguy cơ trùng lặp với thiết chế hiện có. Trung tâm sáng tạo, không gian biểu diễn, khu công nghiệp văn hóa và hạ tầng nội dung số chỉ nên được hình thành khi có nhu cầu thực, đội ngũ vận hành và liên kết với doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, cộng đồng sáng tạo. Liên kết vùng cần trở thành phương thức mở rộng thị trường và chia sẻ nguồn lực, không chỉ dừng ở nội dung phối hợp trên văn bản. Năng lực thực thi phải được nâng lên đồng thời với hoàn thiện cơ chế. Cần phân định trách nhiệm giữa cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp và chính quyền địa phương; thiết lập mốc tiến độ, chỉ tiêu đầu ra và cơ chế xử lý khi dự án chậm hoặc không đạt yêu cầu.

NGUYỄN QUANG BÌNH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 663, tháng 11/2026