
Hội nghị năm 1946: Đặt văn hóa vào sự nghiệp kiến quốc
Ngày 24/11/1946, tại Nhà hát Lớn Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh dự và phát biểu khai mạc Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất. Báo Cứu quốc số 416, ngày 25/11/1946, ghi lại lời khẳng định của Người: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi” [1]. Đó không chỉ là lời gửi gắm tới giới hoạt động văn hóa, mà còn là một định hướng đối với công cuộc kiến thiết quốc gia.
Hội nghị diễn ra trong hoàn cảnh chính quyền cách mạng còn non trẻ, hậu quả của nạn đói và nạn mù chữ chưa được khắc phục, nguy cơ chiến tranh ngày càng gần. Chưa đầy một tháng sau, cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp bùng nổ. Hơn 200 đại biểu văn hóa từ ba miền đã tham dự Hội nghị; chương trình phải rút ngắn vì tình hình căng thẳng. Chính trong bối cảnh ấy, việc đặt vấn đề văn hóa ở tầm quốc gia cho thấy tầm nhìn xa của Hồ Chí Minh: bảo vệ độc lập không chỉ bằng sức mạnh chính trị, quân sự, mà còn bằng dân trí, niềm tin, đạo đức và ý chí của nhân dân.
Về tư tưởng, Hội nghị kế thừa định hướng của Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 với ba nguyên tắc dân tộc hóa, đại chúng hóa và khoa học hóa. Tuy nhiên, khi đất nước giành được độc lập, nhiệm vụ của văn hóa không dừng ở thức tỉnh và tập hợp lực lượng đấu tranh. Văn hóa phải góp phần xây dựng đời sống mới, bồi dưỡng ý thức công dân và tạo nền tảng tinh thần cho một xã hội do nhân dân làm chủ. Đó là bước chuyển từ văn hóa phục vụ giải phóng dân tộc sang văn hóa đồng hành với sự nghiệp kiến quốc.
Tư duy ấy đã thể hiện từ phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày 3/9/1945. Bên cạnh nhiệm vụ chống đói, Hồ Chí Minh đề nghị phát động chiến dịch chống nạn mù chữ và giáo dục những phẩm chất cần có của công dân một nước độc lập [2]. Biết đọc, biết viết giúp người dân tiếp cận tri thức, hiểu quyền và nghĩa vụ, tham gia công việc chung. Vì thế, nâng cao dân trí không đơn thuần là một nhiệm vụ giáo dục; đó còn là điều kiện để nhân dân thực hiện quyền làm chủ.
Tầm vóc của Hội nghị năm 1946 còn nằm ở việc quy tụ trí thức, văn nghệ sĩ và những người hoạt động văn hóa vào một mục tiêu chung. Với sự định hướng trực tiếp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, văn hóa được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với nhiệm vụ kháng chiến, kiến quốc. Hội nghị vì vậy trở thành một dấu mốc quan trọng trong quá trình xác lập vị trí và trách nhiệm xã hội của nền văn hóa mới.
Văn hóa soi đường bằng việc bồi dưỡng con người
Hiểu đúng chữ “soi đường” là nhận rõ năng lực định hướng của văn hóa đối với nhận thức và hành động. Văn hóa giúp con người phân biệt điều đáng trân trọng với điều cần khắc phục, xác định mục tiêu chung và lựa chọn cách ứng xử phù hợp. Đối với một dân tộc vừa giành lại độc lập, đó trước hết là ý thức tự chủ, lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và trách nhiệm đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên lợi ích riêng.
Trong phát biểu tại Hội nghị, Hồ Chí Minh mong muốn nền văn hóa mới lấy hạnh phúc của đồng bào, của dân tộc làm cơ sở. Từ cách đặt vấn đề ấy, có thể thấy thước đo của văn hóa trước hết nằm ở đời sống con người. Một đất nước phát triển không thể chỉ được đánh giá qua thành tựu vật chất, mà còn qua cơ hội học tập, điều kiện sáng tạo, phẩm giá và chất lượng sống của nhân dân. Văn hóa soi đường chính là góp phần bảo đảm sự phát triển không xa rời mục đích nhân văn của nền độc lập. Người đồng thời đề cao lý tưởng tự chủ, độc lập, tự do và tinh thần vì nước, vì lợi ích chung [3]. Độc lập của quốc gia chỉ có nền tảng vững chắc khi mỗi người dân được nâng cao hiểu biết và năng lực làm chủ. Giáo dục, tiếp cận tri thức và tham gia sáng tạo vì thế vừa là quyền của con người, vừa là nguồn lực để xây dựng đất nước.
Đáng chú ý, Hồ Chí Minh yêu cầu văn hóa góp phần khắc phục tham nhũng, lười biếng, phù hoa, xa xỉ. Cách nhìn này vượt ra ngoài phạm vi văn chương, nghệ thuật hay tuyên truyền để đặt văn hóa trong quan hệ trực tiếp với đạo đức xã hội và trách nhiệm thực thi quyền lực. Tham nhũng, vụ lợi và lối sống thiếu liêm chính không chỉ làm tổn hại lợi ích vật chất; chúng còn bào mòn lòng tin của nhân dân. Bởi vậy, xây dựng văn hóa phải gắn với rèn luyện đạo đức, nhất là đạo đức của người có trách nhiệm trước cộng đồng.
Tầm nhìn của Người còn thể hiện ở thái độ cởi mở đối với tinh hoa văn hóa nhân loại. Việc học hỏi những giá trị tốt đẹp của văn hóa phương Đông và phương Tây nhằm làm giàu nền văn hóa Việt Nam không đối lập với yêu cầu giữ gìn bản sắc dân tộc. Trái lại, chỉ khi có bản lĩnh văn hóa và năng lực chọn lọc, một dân tộc mới có thể tiếp thu cái mới một cách chủ động, sáng tạo mà không đánh mất mình.

Sức sống của tư tưởng qua các chặng đường lịch sử
Tháng 7/1948, trong thư gửi Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ hai, Hồ Chí Minh tiếp tục đặt nhiệm vụ văn hóa trong sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc. Người đề nghị xây dựng nền văn hóa của toàn dân, đồng thời yêu cầu những người làm văn hóa tổ chức chặt chẽ và đi sâu vào quần chúng [4]. Tư tưởng nêu ra năm 1946 vì thế được cụ thể hóa bằng một yêu cầu nhất quán: văn hóa phải bắt nguồn từ đời sống nhân dân, phản ánh cuộc đấu tranh của nhân dân và góp phần bồi đắp sức mạnh đoàn kết.
Trong các cuộc kháng chiến, giáo dục, báo chí, văn học và nghệ thuật đã góp phần nuôi dưỡng lòng yêu nước, ý chí độc lập và khát vọng thống nhất đất nước. Sau chiến tranh, những giá trị tinh thần ấy tiếp tục là điểm tựa cho công cuộc xây dựng và phát triển. Khi trọng tâm chuyển sang phát triển kinh tế - xã hội, nhiệm vụ của văn hóa cũng được mở rộng: nâng cao tri thức, bồi dưỡng năng lực lao động, xây dựng nếp sống mới và khơi dậy sức sáng tạo của mỗi người.
Trong thời kỳ đổi mới, nhận thức về vai trò của văn hóa được phát triển ngày càng rõ. Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII năm 1998 xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội[4]. Nghị quyết số 33-NQ/TW năm 2014 nhấn mạnh mối quan hệ hai chiều giữa phát triển văn hóa và xây dựng con người, đồng thời đặt ra yêu cầu coi trọng văn hóa ngang hàng với kinh tế, chính trị và xã hội [5]. Những quan điểm này tiếp nối tinh thần coi văn hóa là một thành tố không thể thiếu của sự phát triển quốc gia.
Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc ngày 24/11/2021, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh việc xây dựng con người, môi trường văn hóa lành mạnh, văn hóa trong Đảng và trong hệ thống chính trị [6]. Từ năm 1946 đến thời kỳ đổi mới và hội nhập, hoàn cảnh lịch sử cùng yêu cầu phát triển có nhiều thay đổi, nhưng một nguyên tắc vẫn xuyên suốt: văn hóa phải góp phần nâng cao phẩm chất con người, củng cố các quan hệ xã hội tốt đẹp và phát huy sức sáng tạo của nhân dân.
Đưa vai trò soi đường của văn hóa vào thực tiễn phát triển
Kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất diễn ra trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết yêu cầu văn hóa đi trước soi đường, thấm vào từng quyết sách phát triển, trở thành nền tảng, nguồn lực nội sinh và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững. Việc xác định ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam càng làm nổi bật ý nghĩa lịch sử của Hội nghị năm 1946 [7]. Vấn đề đặt ra hôm nay là chuyển nhận thức ấy thành những thay đổi cụ thể trong chính sách và đời sống.
Trước hết, cần thu hẹp khoảng cách giữa chủ trương và thực tiễn. Nghị quyết số 80-NQ/TW chỉ ra những hạn chế về nhận thức, thể chế, đầu tư cho văn hóa, cùng các vấn đề của môi trường văn hóa và đạo đức xã hội [8]. Do đó, không thể đánh giá kết quả phát triển văn hóa chỉ bằng số công trình, sự kiện hay phong trào. Điều cần xem xét là người dân có thêm cơ hội học tập, sáng tạo, thụ hưởng văn hóa hay không; đời sống cộng đồng có công bằng, lành mạnh và nhân văn hơn hay không.
Muốn văn hóa thực sự soi đường, các giá trị văn hóa phải được cân nhắc ngay khi xác định mục tiêu và lựa chọn phương án phát triển. Trong quy hoạch đô thị, cần bảo vệ di sản, không gian công cộng và những mối liên kết cộng đồng. Trong phát triển du lịch, phải tôn trọng văn hóa địa phương, quyền tham gia và lợi ích chính đáng của cư dân sở tại. Một dự án có thể tạo doanh thu trước mắt nhưng đồng thời làm tổn hại cảnh quan, môi trường sống hoặc không gian văn hóa. Vì thế, đánh giá tác động văn hóa - xã hội cần là khâu thực chất trong thẩm định, thực hiện và giám sát chính sách.
Đối với xây dựng con người, yêu cầu cốt lõi là đưa các giá trị được đề cao vào ứng xử hằng ngày. Lòng yêu nước cần thể hiện qua trách nhiệm công dân; sự trung thực phải được tôn trọng trong học tập, lao động và công vụ; lòng nhân ái cần hiện diện trong cách đối xử với người yếu thế. Gia đình, nhà trường và cộng đồng không chỉ truyền đạt những chuẩn mực ấy, mà còn phải tạo môi trường để mỗi người thực hành và tự điều chỉnh hành vi.
Trong lãnh đạo, quản lý, văn hóa được thể hiện rõ nhất qua thái độ đối với nhân dân và cách thực thi quyền lực. Sự công tâm trong giải quyết công việc, tinh thần lắng nghe, tính minh bạch của quyết định và trách nhiệm trước kết quả là những chuẩn mực thiết yếu của văn hóa công vụ. Nêu gương chỉ có sức thuyết phục khi đi cùng kiểm soát quyền lực, xử lý sai phạm và bảo vệ người làm đúng. Đây cũng là điều kiện quan trọng để củng cố niềm tin xã hội.
Với văn học, nghệ thuật, phát huy vai trò của văn hóa trước hết là tạo điều kiện để người sáng tạo gắn bó với đời sống và có không gian tìm tòi, thể nghiệm. Tác phẩm có giá trị không chỉ đem lại cảm xúc thẩm mỹ, mà còn giúp công chúng hiểu sâu hơn về con người, biết trân trọng cái đẹp, nhận diện bất công và bảo vệ điều tốt lành. Vì vậy, đầu tư cho sáng tạo, giáo dục thẩm mỹ và mở rộng cơ hội tiếp cận nghệ thuật chính là đầu tư cho sự phát triển con người.
Trong môi trường số, chức năng định hướng của văn hóa đặt ra những yêu cầu mới. Người dân cần có khả năng kiểm chứng thông tin, nhận diện nội dung sai lệch, tôn trọng quyền riêng tư và ý thức được hệ quả của hành vi chia sẻ trên mạng. Phát triển kỹ năng số vì thế phải gắn với giáo dục văn hóa số; đồng thời, cần quan tâm tới những nhóm dân cư còn gặp khó khăn trong tiếp cận tri thức và dịch vụ văn hóa. Công nghệ mở rộng khả năng kết nối, nhưng chính văn hóa góp phần định hướng cách con người sử dụng khả năng ấy.
Tám mươi năm đã qua kể từ Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, nhưng tư tưởng “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi” vẫn giữ nguyên sức gợi mở đối với sự nghiệp phát triển đất nước. Từ nhiệm vụ bảo vệ nền độc lập năm 1946 đến khát vọng xây dựng quốc gia phồn vinh, hạnh phúc hôm nay, văn hóa không chỉ bồi đắp sức mạnh tinh thần mà còn định hướng mục tiêu và giới hạn của hành động phát triển. Giá trị của tư tưởng ấy được khẳng định đầy đủ nhất khi văn hóa hiện diện trong chính sách, trong trách nhiệm của người thực thi công vụ và trong đời sống hằng ngày của nhân dân.
_____________________
Tài liệu tham khảo
[1] Hồ Chí Minh: Phát biểu tại Hội nghị văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Báo Cứu quốc, số 416, ngày 25/11/1946.
[2] Hồ Chí Minh, “Những nhiệm vụ cấp bách của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa” (3/9/1945), trong Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011.
[3] Hồ Chí Minh, “Thư gửi Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ hai” (15/7/1948), trong Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử, tập 4, mục ngày 15/7/1948.
[4] Ban Chấp hành Trung ương, Nghị quyết số 03-NQ/TW ngày 16/7/1998, Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII, về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
[5] Ban Chấp hành Trung ương, Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014, Hội nghị Trung ương 9 khóa XI, về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
[6] Nguyễn Phú Trọng, “Phát biểu tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc”, ngày 24/11/2021, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/toan-van-phat-bieu-cua-tong-bi-thu-nguyen-phu-trong-tai-hoi-nghi-van-hoa-toan-quoc-102304394.htm
[7, 8] Ban Chấp hành Trung ương, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.