Chủ tịch Hồ Chí Minh và đồng bào các dân tộc thiểu số ở Việt Bắc - Ảnh tư liệu
Chủ tịch Hồ Chí Minh và đồng bào các dân tộc thiểu số ở Việt Bắc - Ảnh tư liệu

Những chủ trương, quyết sách lớn về phát triển văn hóa

Sau khi Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, trong bối cảnh chính quyền non trẻ phải đối mặt với bộn bề công việc, đặc biệt là tình thế thù trong, giặc ngoài, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn dành sự quan tâm đặc biệt và có tầm nhìn chiến lược đối với sự nghiệp xây dựng, vun đắp nền văn hóa dân tộc. Trên tinh thần đó, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất đã được tổ chức tại Nhà hát Lớn Hà Nội ngày 24/11/1946.

Tới dự và động viên đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức – những chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng, văn hóa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có bài phát biểu quan trọng, trong đó Người nhấn mạnh: “Văn hóa Việt Nam là ảnh hưởng lẫn nhau của văn hóa Đông phương và Tây phương chung đúc lại. Tây phương hay Đông phương có cái gì tốt, ta học lấy để tạo ra một nền văn hóa Việt Nam. Nghĩa là lấy kinh nghiệm tốt của văn hóa xưa và văn hóa nay, trau dồi cho văn hóa Việt Nam thật có tinh thần thuần túy Việt Nam để hợp với tinh thần dân chủ”. Đây là quan điểm tiến bộ, chỉ ra quy luật vận động và phát triển của văn hóa, đó là quá trình không ngừng sáng tạo, học tập, tiếp thu tinh hoa nhân loại để bổ sung, hoàn thiện và kiến tạo bản sắc độc đáo của nền văn hóa nước nhà. Sau này, Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc tiếp tục khẳng định: “Văn hóa Việt Nam là thành quả hàng nghìn năm lao động sáng tạo, đấu tranh kiên cường dựng nước và giữ nước của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, là kết quả giao lưu và tiếp thụ tinh hoa của nhiều nền văn minh thế giới để không ngừng hoàn thiện mình. Văn hóa Việt Nam đã hun đúc nên tâm hồn, khí phách, bản lĩnh Việt Nam, làm rạng rỡ lịch sử vẻ vang của dân tộc”.

Cũng trong bài phát biểu tại Hội nghị, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh mối quan hệ mật thiết giữa văn hóa và chính trị: “Văn hóa có liên lạc với chính trị rất là mật thiết. Phải làm thế nào cho văn hóa vào sâu trong tâm lý của quốc dân, nghĩa là văn hóa phải sửa đổi được tham nhũng, được lười biếng, phù hoa, xa xỉ. Văn hóa phải làm thế nào cho ai cũng có lý tưởng tự chủ, độc lập, tự do. Đồng thời, văn hóa phải làm thế nào cho quốc dân có tinh thần vì nước quên mình, vì lợi ích chung mà quên lợi ích riêng mình”. Đặc biệt, Người nhấn mạnh vai trò, sứ mệnh quan trọng của văn hóa: “Số phận dân ta là ở trong tay dân ta. Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”. Tư tưởng “Văn hóa soi đường” thể hiện tầm nhìn chiến lược, khẳng định văn hóa không chỉ đồng hành cùng Nhân dân và đất nước, thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội mà văn hóa còn đảm đương sứ mệnh dẫn đường, định hướng con đường, tương lai phát triển của dân tộc.

Trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, văn hóa giữ vai trò là một mặt trận; ở đó, trang giấy, cây bút của người nghệ sĩ trở thành vũ khí sắc bén trong sự nghiệp phò chính, trừ tà, góp phần làm nên những chiến thắng vĩ đại của dân tộc. Khi hòa bình được lập lại, văn hóa, nghệ thuật tiếp tục phản ánh sinh động công cuộc lao động, sản xuất; ngợi ca những con người mới; cổ vũ, động viên tinh thần Nhân dân; thắt chặt khối đại đoàn kết; củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước. Qua đó, văn hóa góp phần tạo nên sức mạnh tổng hợp để đất nước đạt được nhiều thành tựu trên các lĩnh vực, khẳng định vị thế, cơ đồ, tiềm lực và uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế.

Nhận thức rõ vị trí, vai trò của văn hóa, trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế, Đảng đã ban hành nhiều nghị quyết quan trọng về lĩnh vực này. Tiêu biểu là Nghị quyết số 03-NQ/TW ngày 16/7/1998 của Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước; Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị khóa XIII về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết số 80-NQ/TW khẳng định: “Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Các giá trị văn hóa phải được gắn kết chặt chẽ, hài hòa, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường tới quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới”. Như vậy, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần, mục tiêu và động lực của sự phát triển; trong bối cảnh mới, văn hóa còn là nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm thúc đẩy đất nước phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới.

Cũng tại Nghị quyết số 80-NQ/TW, Bộ Chính trị thống nhất chọn ngày 24/11 hằng năm là “Ngày Văn hóa Việt Nam”, với chủ trương đây là ngày nghỉ, người lao động được hưởng nguyên lương. Chủ trương này nhằm tạo điều kiện để Nhân dân nâng cao khả năng thụ hưởng văn hóa, đội ngũ văn nghệ sĩ được khích lệ sáng tạo, toàn xã hội đề cao và thực hành lối sống văn hóa, văn minh.

Thực hiện chủ trương của Đảng, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 28/2026/QH16 ngày 24/4/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam. Tại Điều 2, Nghị quyết quy định: “Ngày 24 tháng 11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam; người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương. Miễn hoặc giảm phí, lệ phí dịch vụ tham quan tại các cơ sở văn hóa, thể thao công lập vào Ngày Văn hóa Việt Nam theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Khuyến khích Nhân dân, đặc biệt là thanh niên, trẻ em tham gia các hoạt động văn hóa vào các ngày lễ lớn của dân tộc và đất nước”.

Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/2/2026 của Chính phủ về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam cũng thống nhất chủ trương: Người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương vào Ngày Văn hóa Việt Nam; đồng thời sửa đổi, bổ sung khoản 1 Điều 112 Bộ luật Lao động.

Ngày 2/10/2026, Văn phòng Chính phủ ban hành Văn bản số 10065/VPCP-KGVX về phương án nghỉ một số dịp lễ, Tết năm 2026 và năm 2027. Theo phương án được phê duyệt, cán bộ, công chức, viên chức tại các cơ quan hành chính nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập và người lao động trong doanh nghiệp được nghỉ 1 ngày nhân Ngày Văn hóa Việt Nam, vào ngày 24/11/2026.

Để Ngày Văn hóa Việt Nam thực sự có ý nghĩa

Việc chọn ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam thể hiện sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước và toàn dân đối với văn hóa. Bởi xét đến cùng, năm tháng rồi sẽ qua đi, thế hệ này nối tiếp thế hệ kia; những gì còn lại với mai sau chính là các giá trị và công trình văn hóa – những thành quả kết tinh trí tuệ, tinh thần và khát vọng của cha ông. Vì thế, gìn giữ, trân trọng quá khứ, bảo tồn và phát huy những giá trị làm nên truyền thống, bản sắc dân tộc là trách nhiệm của thế hệ hôm nay và mai sau.

Sau 80 năm kể từ Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, việc chọn ngày 24/11 là Ngày Văn hóa Việt Nam thể hiện lòng tri ân và niềm tự hào của thế hệ hôm nay đối với công lao to lớn của các bậc anh hùng, những người con ưu tú của dân tộc đã không quản ngại gian khổ, cống hiến, hy sinh để bảo vệ và gìn giữ nền độc lập, tự do. Đó còn là sự tri ân đối với các thế hệ văn nghệ sĩ, trí thức đã không ngừng sáng tạo, thâm nhập thực tiễn, “ba cùng” với Nhân dân, đồng hành cùng những người chiến sĩ, góp phần viết tiếp những trang sử hào hùng của dân tộc. Đây là sự tiếp nối mạch nguồn lịch sử, trở về với những giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời nhắc nhở mỗi người không ngừng nỗ lực, phấn đấu để xứng đáng với niềm tin, kỳ vọng và sự hy sinh của biết bao thế hệ đi trước.

Ngày Văn hóa Việt Nam không chỉ là dịp trân trọng, tri ân quá khứ và kết nối các thế hệ mà còn là cơ hội để mỗi gia đình quây quần, sum vầy, nâng niu những giá trị và nét đẹp văn hóa gia đình, gìn giữ nếp nhà, gia phong trong bối cảnh mới.

Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, sự phát triển mạnh mẽ của internet, mạng xã hội, các nền tảng trực tuyến và trí tuệ nhân tạo đang tác động sâu sắc đến sự phát triển của nền văn hóa dân tộc. Bên cạnh những điều kiện thuận lợi, nhiều nguy cơ, thách thức mới cũng đặt ra, nhất là tình trạng xâm lấn, lấn át của các sản phẩm chứa thông tin, hình ảnh có nội dung xấu độc; xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành tựu cách mạng và kháng chiến; hạ thấp uy tín, hình ảnh của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước; cổ súy lối sống lệch lạc, truyền bá tà đạo, ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhận thức và hành động của người dùng, nhất là giới trẻ. Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ: “Thách thức lớn nhất đối với văn hóa hôm nay không chỉ là thiếu nguồn lực, mà là nguy cơ xói mòn hệ giá trị, lệch chuẩn hành vi, thực dụng hóa, bạo lực ngôn từ, tin giả, tin thất thiệt và sự tấn công của những yếu tố độc hại trong không gian mạng. Nếu không kịp thời chấn hưng văn hóa, chúng ta có thể tăng trưởng nhanh trong ngắn hạn nhưng sẽ thiếu điểm tựa dài hạn. Con người có thể giàu lên nhưng nghèo đi về chuẩn mực, về lòng tự trọng, về trách nhiệm công dân và về khát vọng cống hiến”.

Đề cập đến một trong những khoảng trống trong phát triển văn hóa Việt Nam trước sự phát triển mạnh mẽ của các sản phẩm trên môi trường số, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng chỉ rõ rằng sức hấp dẫn và năng lực lan tỏa của các giá trị văn hóa tích cực trong môi trường số chưa theo kịp tốc độ phát triển của các nền tảng và nội dung số. Khi không gian số ngày càng định hình nhận thức, thị hiếu và lối sống xã hội, khoảng trống này đặt ra thách thức đối với năng lực chuyển hóa vốn văn hóa dân tộc thành sức mạnh mềm và khả năng dẫn dắt giá trị. Nếu không sớm khắc phục, các giá trị ngoại sinh có thể ngày càng chiếm ưu thế, làm suy giảm sức hấp dẫn của văn hóa dân tộc, đồng thời đặt ra thách thức mới đối với việc gìn giữ bản sắc, củng cố niềm tin và trao truyền hệ giá trị Việt Nam.

Việc tổ chức Ngày hội văn hóa toàn dân là dịp để mỗi người cùng nhìn nhận, xác định những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp cần gìn giữ, trân trọng và bảo vệ; đồng thời kiên quyết đẩy lùi các hiện tượng phản văn hóa, hành vi lợi dụng văn hóa để làm băng hoại đạo đức xã hội, gây nhiễu loạn thông tin và ô nhiễm môi trường văn hóa.

Để thiết thực chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, các bộ, ngành và địa phương đã xây dựng chương trình, kế hoạch tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật quy mô lớn, cùng các hoạt động thể dục, thể thao, triển lãm nghệ thuật và trình diễn di sản. Các hoạt động này nhằm tạo không khí hồ hởi, phấn khởi, góp phần nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần cho Nhân dân. Theo thông tin từ Bộ VHTTDL, tính đến ngày 5/11/2026, 34/34 tỉnh, thành phố đã ban hành Kế hoạch triển khai tổ chức các hoạt động Ngày Văn hóa Việt Nam. Các chương trình, hoạt động được chuẩn bị giới thiệu tới công chúng trên toàn quốc gồm 406 hoạt động, chương trình (Văn hóa, nghệ thuật 282 sự kiện; Thể dục, thể thao 36 sự kiện; Trưng bày, triển lãm 85 sự kiện). Bên cạnh đó, các bộ, ngành, tổ chức Trung ương cũng tổ chức nhiều hoạt động hưởng ứng, như giới thiệu sản phẩm làng nghề, quảng bá văn hóa Việt Nam, phát triển văn hóa đọc và giao lưu cộng đồng.

Trong Ngày Văn hóa Việt Nam, nhiều di tích lịch sử, văn hóa miễn phí vé tham quan, tạo điều kiện để người dân và du khách khám phá, trải nghiệm, qua đó thêm trân quý những giá trị văn hóa truyền thống độc đáo của dân tộc.

Ngày Văn hóa Việt Nam không chỉ là cơ hội để quảng bá vẻ đẹp đất nước, con người Việt Nam đến với bạn bè và du khách quốc tế mà còn là dịp để các cá nhân, tổ chức và cộng đồng doanh nghiệp khơi nguồn ý tưởng sáng tạo, đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa, công nghiệp giải trí và kinh tế di sản. Qua đó, những giá trị và nguồn tài nguyên văn hóa có thể được chuyển hóa thành động lực, sức mạnh mềm, đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số mà Đảng đã đề ra.

Để Ngày Văn hóa Việt Nam thực sự có ý nghĩa, tác động tích cực đến nhận thức và hành động của người dân, các cơ quan, bộ, ngành và chính quyền địa phương cần tiếp tục quan tâm thực hiện tốt một số nhiệm vụ sau:

Nâng cao nhận thức của toàn xã hội về vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng của văn hóa. “Văn hóa là hồn cốt của dân tộc, nói lên bản sắc của dân tộc. Văn hóa còn thì dân tộc còn”. Văn hóa phải đi trước, soi đường và thấm sâu vào từng quyết sách phát triển; thực sự trở thành nền tảng vững chắc, sức mạnh nội sinh của dân tộc và hệ điều tiết cho quá trình phát triển nhanh, bền vững đất nước, hướng đến các mục tiêu 100 năm thành lập Đảng và 100 năm thành lập nước.

Tiếp tục quan tâm, đầu tư tương xứng cho văn hóa, nhất là đầu tư xây dựng các công trình, cơ sở và thiết chế văn hóa ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Khắc phục chênh lệch về mức độ thụ hưởng văn hóa giữa các vùng, miền; bảo đảm quyền bình đẳng, dân chủ của người dân trong sáng tạo, thực hành và tiếp cận văn hóa. Tập trung nguồn lực xây dựng các thiết chế văn hóa hiện đại, ngang tầm khu vực và quốc tế. Mở rộng các không gian sáng tạo nghệ thuật chuyên biệt, chuyên ngành; kết hợp nghệ thuật truyền thống với nghệ thuật hiện đại, yếu tố dân tộc với yếu tố quốc tế, nghệ thuật đại chúng với nghệ thuật tinh hoa, bác học, qua đó tạo dựng hệ sinh thái phát triển văn hóa thống nhất, đa dạng và bền vững.

Phát huy tinh thần cống hiến, sáng tạo và trách nhiệm của đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức; xây dựng cơ chế, chính sách ưu đãi đặc thù, có tính đột phá trong phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và trọng dụng tài năng nghệ thuật. Tôn vinh nghệ nhân, những người có kinh nghiệm trong cộng đồng; khuyến khích tinh thần sáng tạo để họ tiếp tục đóng góp nhiều ý tưởng hay, tạo ra những tác phẩm có giá trị, xứng đáng với truyền thống lịch sử, cơ đồ, tiềm lực và vị thế của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Kiến tạo không gian, môi trường văn hóa lành mạnh; từng bước làm trong sạch môi trường văn hóa số, lan tỏa và chia sẻ những giá trị nhân văn. Hoàn thiện cơ chế, chính sách về văn hóa, nhất là các quy định và chế tài quản lý, tổ chức, điều tiết hoạt động văn hóa trên không gian mạng, bảo đảm chủ quyền văn hóa quốc gia trên môi trường số. Ngăn chặn, đẩy lùi các sản phẩm có nội dung xấu độc, đi ngược lại truyền thống và lợi ích quốc gia, dân tộc.

Việt Nam có truyền thống lịch sử, văn hóa lâu đời và nguồn tài nguyên văn hóa đa dạng, độc đáo; có cơ cấu dân số vàng với sức sáng tạo, sức tiêu dùng lớn, tạo tiền đề hình thành thị trường văn hóa sôi động. Điều quan trọng là cần định vị rõ giá trị, bản sắc văn hóa truyền thống, nhất là tại các tỉnh, thành phố sau sáp nhập, mở rộng địa giới hành chính; xây dựng những sản phẩm văn hóa đặc trưng, độc đáo trên nền tảng khoa học, công nghệ và thành tựu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, qua đó quảng bá, lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam đến bạn bè và du khách quốc tế.

Với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và sự tin tưởng, đồng lòng của Nhân dân, Ngày Văn hóa Việt Nam sẽ trở thành động lực, dấu mốc mới để toàn dân tộc ý thức sâu sắc hơn về cội nguồn, truyền thống lịch sử, văn hóa lâu đời; phát huy mạnh mẽ lòng yêu nước, tinh thần đại đoàn kết và khát vọng sáng tạo, phát triển; tự tin tiến bước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, vì hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.

TS NGUYỄN HUY PHÒNG
Hội đồng Lý luận Trung ương

Nguồn: Tạp chí VHNT số 663, tháng 11/2026