PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương
PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương phát biểu tại Hội thảo khoa học “40 năm đổi mới chính sách văn hóa (1986-2026) - Những vấn đề lý luận và thực tiễn” do Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật tổ chức, sáng 18/11/2026- Ảnh: Tuấn Minh

Trong ga tàu điện ngầm, bên cạnh sân ga và những đoàn tàu là các tác phẩm điêu khắc, tranh trang trí, những không gian kiến trúc được chăm chút để mỗi hành trình bình dị cũng có một phần của cái đẹp. Bước ra khỏi lòng đất là những nhà hát, bảo tàng, công trình và tượng đài gợi nhắc ký ức lịch sử, những con người đã làm nên diện mạo thành phố. Nghệ thuật không chỉ chờ công chúng đến tìm trong một phòng triển lãm. Nghệ thuật bước vào nhịp sống, gặp con người trên đường đi làm, trong lúc chờ tàu, giữa những bộn bề rất đỗi đời thường.

Tôi chợt nghĩ: sức mạnh văn hóa không chỉ nằm ở số lượng di sản, nhà hát hay tác phẩm lớn, mà còn ở khả năng để những giá trị tốt đẹp thấm vào không gian sống, nâng đỡ tâm hồn con người. Một thành phố có thể hiện đại nhờ những tòa nhà cao; nhưng chỉ thực sự đáng sống khi mỗi công trình, mỗi con phố còn kể được một câu chuyện về con người, ký ức và khát vọng.

Từ câu chuyện ấy, tôi nghĩ: đổi mới mô hình phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới không chỉ là đổi mới cách quản lý một lĩnh vực, mà là đổi mới cách chúng ta phát triển đất nước — để văn hóa hiện diện ngay trong mục tiêu, động lực và cách thức phát triển. Xin nhấn mạnh năm thông điệp.

Thông điệp thứ nhất: Văn hóa phải được đặt trong lòng của mô hình phát triển, chứ không chỉ là phần việc làm thêm sau khi đã phát triển kinh tế.

Nếu xây một khu đô thị mà quên không gian công cộng, ký ức của cộng đồng và đời sống tinh thần của người dân, chúng ta có thể có thêm những khối bê tông, nhưng chưa chắc có thêm một nơi đáng sống. Nếu làm du lịch chỉ tính khách và doanh thu mà quên bản sắc, môi trường, sinh kế, chúng ta dễ đánh mất sức hấp dẫn lâu dài. Nếu ứng dụng công nghệ mà xem nhẹ phẩm giá, đạo đức và khả năng tự chủ của con người, thì hiện đại hóa chưa chắc đồng nghĩa với tiến bộ.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt văn hóa, con người ở vị trí vừa là nền tảng, vừa là nguồn lực nội sinh, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết của phát triển nhanh, bền vững. Đây không chỉ là một cách diễn đạt mới. Đây là yêu cầu thay đổi cách tư duy, cách quy hoạch, cách phân bổ nguồn lực và cách đánh giá thành tựu. Phát triển văn hóa không phải để “làm đẹp” cho bức tranh kinh tế, mà để định hình chất lượng và ý nghĩa của chính sự phát triển ấy.

Thông điệp thứ hai: Phải chuyển từ tư duy Nhà nước làm thay sang Nhà nước kiến tạo một hệ sinh thái để mọi sức sáng tạo được đánh thức.

Chúng ta đã nỗ lực bảo tồn di sản, xây dựng thiết chế, tổ chức hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Nhưng đời sống văn hóa phong phú không thể chỉ được tạo nên bằng mệnh lệnh hành chính hay những chương trình theo mùa vụ. Văn hóa sống trong người nghệ sĩ, trong những doanh nghiệp dám đầu tư cho ý tưởng mới, trong các làng nghề, câu lạc bộ, gia đình, trường học và từng cộng đồng dân cư.

Vì vậy, Nhà nước cần làm tốt hơn vai trò kiến tạo luật chơi, đầu tư hạ tầng, bảo vệ bản quyền, nâng đỡ tài năng, bảo đảm quyền tiếp cận văn hóa; đồng thời tin tưởng, trao cơ hội và tạo điều kiện để xã hội cùng sáng tạo. Nghị quyết số 28/2026/QH16 mở ra cơ chế mới về nguồn lực, không gian sáng tạo và hợp tác công - tư. Chủ trương bảo đảm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho văn hóa là cam kết cần thiết; song điều quan trọng hơn là mỗi đồng đầu tư phải tạo ra năng lực phát triển lâu dài, chứ không chỉ thêm những hoạt động rồi khép lại khi sự kiện kết thúc.

Thông điệp thứ ba: Di sản phải được gìn giữ như một mạch sống, đồng thời phải chuyển hóa bản sắc thành năng lực sáng tạo và sức mạnh mềm quốc gia.

Chúng ta tự hào có một kho tàng di sản văn hóa vô cùng phong phú. Nhưng di sản không chỉ thuộc về quá khứ và không thể chỉ được bảo tồn sau lớp kính. Một làn điệu dân ca cần được truyền cho thế hệ trẻ; một nghề thủ công cần có người tiếp tục sống được bằng nghề; một di tích cần được gìn giữ cùng câu chuyện và ký ức của cộng đồng. Bảo tồn tốt nhất là để giá trị tiếp tục có đời sống, nhưng không đánh đổi tính chân thực lấy sự hào nhoáng thương mại.

Từ nền tảng đó, công nghiệp văn hóa cần trở thành động lực tăng trưởng mới. Âm nhạc, điện ảnh, thiết kế, thời trang, trò chơi điện tử, ẩm thực, du lịch văn hóa có thể đưa câu chuyện Việt Nam đi xa hơn biên giới. Mục tiêu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 sẽ chỉ có ý nghĩa nếu chúng ta xây dựng được những chuỗi giá trị thực sự — từ sáng tạo, sản xuất, bản quyền, đầu tư đến phân phối và tiếp cận thị trường quốc tế. Mỗi địa phương cần tìm nét độc đáo của mình để tạo sinh kế, việc làm, niềm tự hào và thương hiệu.

Thông điệp thứ tư: Đổi mới mô hình phát triển văn hóa hôm nay nhất thiết phải làm chủ không gian số và bảo vệ chủ quyền văn hóa trong môi trường số.

Một ca khúc, một bộ phim hôm nay có thể đi khắp thế giới chỉ sau vài cú chạm. Nhưng có những câu hỏi không thể né tránh: Ai làm chủ dữ liệu về di sản của chúng ta? Ai quyết định nội dung văn hóa Việt Nam được nhìn thấy trên các nền tảng? Người sáng tạo có được bảo vệ quyền lợi chính đáng? Trẻ em và người trẻ sẽ lớn lên trong môi trường văn hóa số như thế nào?

Số hóa di sản không thể chỉ là chụp lại hiện vật rồi cất vào những kho dữ liệu đóng. Chúng ta cần dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và sử dụng có trách nhiệm; cần nội dung Việt Nam có chất lượng, hấp dẫn, đủ sức cạnh tranh; cần làm chủ công nghệ, tôn trọng quyền tác giả và giữ được bản sắc trong dòng chảy toàn cầu. Chủ quyền văn hóa không có nghĩa là tự khép mình. Đó là bản lĩnh hội nhập mà không đánh mất tiếng nói của chính mình.

Thông điệp thứ năm, cũng là thông điệp quan trọng nhất: Thành công của đổi mới văn hóa phải được đo bằng sự thay đổi trong cuộc sống và hạnh phúc của con người.

Không thể chỉ hỏi một năm có bao nhiêu lễ hội, bao nhiêu nhà văn hóa, giải ngân bao nhiêu kinh phí. Cần hỏi: Có thêm bao nhiêu em nhỏ được tiếp cận âm nhạc, hội họa, sách và bảo tàng? Có thêm bao nhiêu người dân được bước vào không gian văn hóa gần nhà? Người nghệ sĩ có thể sống bằng lao động sáng tạo hay không? Các cộng đồng yếu thế, vùng sâu, vùng xa có được hưởng thụ và tham gia sáng tạo văn hóa một cách công bằng? Đời sống có trở nên nhân ái hơn, con người có tin tưởng nhau hơn, không gian công cộng có văn minh hơn hay không?

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng nhấn mạnh yêu cầu “không để xã hội giàu lên về vật chất nhưng nghèo đi về văn hóa, đạo đức”. Đó không chỉ là lời nhắc nhở, mà là thước đo rất sâu sắc cho mọi lựa chọn phát triển. Bởi một quốc gia thịnh vượng không thể chỉ có những con số tăng trưởng đẹp; quốc gia ấy còn phải có những con người được tôn trọng, những gia đình được nâng đỡ, những cộng đồng gắn kết, những giá trị nhân văn được gìn giữ qua các thế hệ.

Trở lại câu chuyện Moskva, tôi không mong sao chép những ga tàu hay công trình của một thành phố khác. Điều đọng lại là niềm tin: khi văn hóa được coi trọng, cái đẹp có thể đi vào những điều bình thường nhất của đời sống.

Tôi mong một ngày, khi bước qua một nhà ga, một quảng trường, một công viên hay một ngôi trường ở Việt Nam, chúng ta cũng cảm nhận rõ điều ấy: thấy ký ức dân tộc trong những không gian hiện đại; thấy sáng tạo trong cách con người làm việc và sinh sống; thấy trẻ em lớn lên cùng nghệ thuật; thấy người dân không chỉ là khán giả, mà thực sự là chủ thể của đời sống văn hóa.

Đổi mới mô hình phát triển văn hóa, đến cùng, chính là làm cho văn hóa không chỉ được nói đến trong những nghị quyết, hội nghị hay ngày kỷ niệm, mà được cảm nhận mỗi ngày trong phẩm chất con người, chất lượng sống và diện mạo đất nước. Khi văn hóa thực sự trở thành nền tảng, nguồn lực, động lực và hệ điều tiết, chúng ta không chỉ xây dựng một nền văn hóa mạnh hơn. Chúng ta đang kiến tạo một Việt Nam tự cường hơn, sáng tạo hơn, nhân văn hơn và hạnh phúc hơn.