Trong môi trường truyền thông số, công chúng chủ động lựa chọn nội dung theo nhu cầu, thiết bị và chịu sự chi phối của thuật toán. Thực tế này đòi hỏi các cơ quan báo chí phải thay đổi toàn diện: từ tư duy lãnh đạo, mô hình tòa soạn, quy trình sản xuất đến quản trị dữ liệu, phân phối và phát triển nguồn thu. Do đó, “tự chủ chiến lược” trở thành yêu cầu cốt lõi. Khái niệm này không chỉ dừng lại ở tự chủ tài chính, mà trước hết là tự chủ về tư tưởng, nội dung và năng lực định hướng xã hội bằng sự thật, lý lẽ và lợi ích công chúng. Để giữ vững vai trò dòng thông tin chủ lưu, báo chí hôm nay cần tinh thần “chủ động kiến tạo” - nhận diện sớm biến động, chủ động dẫn dắt, kiểm chứng thông tin và củng cố niềm tin. Tự chủ chiến lược chính là điều kiện tiên quyết để tạo đồng thuận xã hội, bảo vệ chủ quyền thông tin và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia.
Phiên thảo luận trở thành không gian đối thoại thẳng thắn nhằm làm rõ các vấn đề trọng tâm của báo chí thời đại mới. Các đại biểu cùng đi tìm lời giải cho bài toán định vị khái niệm "tự chủ chiến lược", đồng thời xác định năng lực cốt lõi giúp báo chí Việt Nam giữ vững vị thế dẫn dắt xã hội và kiến tạo niềm tin trong 5 - 10 năm tới. Đáng chú ý, vấn đề nhân sự cũng được đặt lên bàn cân: Nhà báo tương lai chỉ cần thạo công nghệ hay phải nâng tầm lên năng lực làm chủ dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI)?
Phát biểu tại Diễn đàn, ông Nguyễn Quang Vũ - Phó Giám đốc Trung tâm Nội dung số và Truyền thông (VNA Media) với tham luận “Mô hình tự chủ chiến lược và câu chuyện thực tiễn ở VNA Media” đã chia sẻ mô hình tự chủ chiến lược với 5 trụ cột: tư tưởng, nội dung, kinh tế, công nghệ và dữ liệu. Đồng thời, tham luận cũng đề xuất 6 kiến nghị nâng cao năng lực tự chủ chiến lược: cơ chế, chính sách; nhân lực; mô hình nguồn thu mới; đầu tư công nghệ và dữ liệu; hợp tác công - tư; kiểm chứng thông tin và AI có trách nhiệm. Ông Nguyễn Quang Vũ cũng cho biết quá trình chuyển đổi từ mô hình truyền hình truyền thống sang sản xuất nội dung số đa nền tảng đang mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức về tổ chức bộ máy, nguồn thu và phương thức tiếp cận công chúng.
Những khó khăn này cũng là thực trạng chung của nhiều cơ quan báo chí địa phương. Chia sẻ từ thực tiễn hoạt động sau hợp nhất, với bốn loại hình báo in, báo điện tử, phát thanh, truyền hình và các nền tảng số, ông Phạm Văn Tuấn - Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Hải Phòng cho biết: “Hiện nay, Báo và Phát thanh, Truyền hình Hải Phòng có trên 430 cán bộ, viên chức, người lao động. Chi phí cho con người lên tới gần 57,6% tổng chi thường xuyên”. Theo ông Phạm Văn Tuấn, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở việc xây dựng cơ chế quản trị thống nhất sau sắp xếp tổ chức bộ máy mà còn ở áp lực cân đối tài chính khi nguồn thu quảng cáo, dịch vụ truyền thông ngày càng thu hẹp, trong khi chi phí vận hành và đầu tư cho chuyển đổi số vẫn ở mức cao.
Nhiều ý kiến tại buổi tham luận cho rằng tự chủ báo chí không thể chỉ được nhìn nhận dưới góc độ tài chính. Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam Nguyễn Thanh Lâm nhấn mạnh, tự chủ chiến lược trước hết là tự chủ về nội dung và khả năng kiến tạo niềm tin đối với công chúng.
Các đại biểu cũng cho rằng, trong bối cảnh cạnh tranh thông tin ngày càng gay gắt, báo chí muốn phát triển bền vững phải chủ động đổi mới mô hình hoạt động, đa dạng hóa nguồn thu, nâng cao năng lực quản trị và đẩy mạnh hội tụ nội dung trên nhiều nền tảng.
Ông Nguyễn Vũ Hoàng, Trưởng phòng Dữ liệu và Sản phẩm, Trung tâm Nền tảng và Dịch vụ số, Đài Truyền hình Việt Nam, cho biết khi tự chủ chiến lược về nền tảng đồng nghĩa với việc nắm được tập dữ liệu khán giả, từ đó mở rộng khả năng tự chủ công nghệ và bảo đảm chiến lược phân phối nội dung, thay vì phụ thuộc vào thuật toán của các nền tảng xuyên quốc gia. Dữ liệu khán giả không chỉ là số liệu thống kê mà còn là cơ sở để kiểm chứng, phân tích, dự báo và hiểu công chúng, giúp chủ động hơn trong sản xuất và phân phối nội dung.
Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh nhận định: Bài học lớn từ báo chí quốc tế chính là hệ lụy của sự phụ thuộc quá nhiều vào các nền tảng công nghệ. Thực tế cho thấy, các cơ quan báo chí là nơi sản xuất nội dung và tạo ra lượng truy cập lớn, nhưng dữ liệu người dùng cùng các giá trị thương mại đi kèm lại chủ yếu thuộc về các nền tảng số.
Ông Lê Quốc Minh đúc kết: “Chúng ta có lượng truy cập nhưng chưa thực sự có độc giả của riêng mình”. Từ góc nhìn này, các chuyên gia khẳng định dữ liệu độc giả hiện là nguồn lực chiến lược mang tính quyết định. Để định hình năng lực tự chủ trong tương lai, báo chí nước nhà cần tập trung xây dựng hệ sinh thái số độc lập, phát triển tệp độc giả trung thành, đồng thời thúc đẩy sự liên kết và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan tòa soạn.
Diễn đàn lần này đã mở ra một góc nhìn sâu sắc về tự chủ chiến lược: đây không phải cuộc đua về công nghệ hay doanh thu, mà là sự làm chủ về dữ liệu, nội dung và định hướng phát triển.
