Từ những thử nghiệm đã có đến yêu cầu mới

Báo cáo chính trị trình Đại hội cho biết, nhiệm kỳ 2020–2025 Hội tổ chức 12 trại sáng tác, hoạt động thâm nhập thực tế, thu hút gần 400 nghệ sĩ, tạo ra gần 100 kịch bản; đồng thời có 10 hội thảo, tọa đàm với hơn 200 tham luận. Song Báo cáo kiểm điểm khóa VII cũng thẳng thắn chỉ ra tình trạng tư liệu chuyên ngành phân tán, chuyển đổi số chậm và truyền thông chưa có chiến lược dài hạn. Đó là khoảng cách giữa khối lượng thành quả chuyên môn đã tích lũy với khả năng lưu giữ, kết nối và phổ biến thành quả ấy.

Một ví dụ gợi mở là phim múa Huyền sử Việt. Thay vì đơn thuần ghi hình từng tiết mục, dự án kết nối 50 tác phẩm thuộc nhiều thế hệ biên đạo thành mạch kể về lịch sử, con người và văn hóa Việt Nam. Sự kết nối bằng ngôn ngữ điện ảnh giúp người xem tiếp cận một phần di sản sáng tạo của ngành múa theo cách khác với việc xem từng tiết mục trên sân khấu. Tuy nhiên, phim múa và kho tư liệu số có chức năng khác nhau: bộ phim lựa chọn, tổ chức lại tác phẩm theo ý tưởng nghệ thuật; còn lưu trữ chuyên ngành cần giữ nguồn gốc, phiên bản, thông tin tác giả và bối cảnh ra đời để có thể nghiên cứu, đối chiếu.

Chẳng hạn, nếu số hóa một vở ballet Kiều, chỉ có bản quay toàn cảnh sẽ chưa đủ cho mục đích học thuật. Vở diễn lựa chọn ba lần Kiều gặp Đạm Tiên và bốn lần Kiều đánh đàn làm những điểm tựa cấu trúc; kết hợp ballet với chất liệu âm nhạc truyền thống như ca trù, hát Xẩm. Những quyết định dàn dựng ấy cần được ghi nhận cùng tư liệu biểu diễn và phân tích chuyên môn. Khi được hệ thống hóa, dữ liệu mới giúp người học nhận diện cách chuyển thể văn học thành hình tượng múa, thay vì chỉ xem lại một buổi diễn.

Vì thế, chuyển đổi số không thể đồng nhất với việc đưa video lên mạng. Một hồ sơ tác phẩm có giá trị cần liên kết bản ghi hình, tên tác giả, biên đạo, người biểu diễn, thời điểm sáng tác, cấu trúc, âm nhạc, thiết kế sân khấu và những đánh giá phê bình liên quan. Nếu có điều kiện, nên lưu cả các bản dựng khác nhau để thấy được quá trình biến đổi của tác phẩm. Kho dữ liệu như vậy mới thực sự phục vụ sáng tác, nghiên cứu và đào tạo.

Bảo tồn múa dân gian: Đừng để động tác múa tách khỏi văn hóa

Nhiệm kỳ vừa qua, Hội hỗ trợ sưu tầm, phục dựng và quảng bá tám điệu múa dân gian ở Hà Giang, Lào Cai, Kon Tum và Ninh Thuận. Có thể kể đến múa Cúng thần rừng của người Lô Lô, múa Chuông của người Dao, múa Gậy tiền của người Mông, múa Xoang của người Ba Na và những điệu múa của người Chăm. Đây là những trường hợp cụ thể cho thấy lợi ích của việc ghi nhận di sản tại địa bàn, với sự tham gia của người thực hành.

Nhưng hình ảnh một điệu múa chưa phải toàn bộ di sản. Với múa Cúng thần rừng chẳng hạn, điều cần tìm hiểu không chỉ là dáng tay, bước chân hay đội hình, mà còn là vị trí của điệu múa trong sinh hoạt tín ngưỡng và cách cộng đồng lý giải động tác. Tương tự, múa Xoang gắn với đời sống sinh hoạt cộng đồng của người Ba Na; nếu chỉ tách một đoạn biểu diễn đưa lên sân khấu, người xem có thể nhận biết vẻ đẹp chuyển động mà chưa hiểu đầy đủ môi trường văn hóa đã nuôi dưỡng nó.

Vì vậy, số hóa di sản cần đi cùng điền dã, phỏng vấn nghệ nhân, ghi nhận không gian, âm nhạc, trang phục và hoàn cảnh thực hành. Quan trọng hơn, tư liệu cần phân biệt rõ phiên bản được ghi tại cộng đồng với phiên bản đã biên soạn để biểu diễn. Hai phiên bản có thể đều có giá trị, nhưng không nên xem là một. Công nghệ ghi hình đa góc hay mô phỏng chuyển động có thể hỗ trợ nghiên cứu kỹ thuật; việc lý giải ý nghĩa văn hóa vẫn cần tri thức và tiếng nói của người nắm giữ di sản.

Chính vì vậy, hiệu quả bảo tồn không chỉ đo bằng số lượng điệu múa được số hóa. Một tư liệu có ích là tư liệu được nghệ nhân thừa nhận, nhà nghiên cứu có thể đối chiếu, giảng viên có thể sử dụng và người trẻ trong cộng đồng có cơ hội học lại, thực hành. Không gian số cần hỗ trợ đời sống di sản, chứ không thay thế đời sống ấy.

Công nghệ phải làm rõ hơn ngôn ngữ múa

Chuyển đổi số cũng mở ra cách thức sáng tạo và giới thiệu tác phẩm mới. Ở vở múa đương đại Sesan – Dòng sông ánh sáng, được công diễn tại Nhà rông Kon Klor trong Tuần lễ Múa Việt Nam 2024, cảm hứng về dòng sông Sê San và văn hóa Tây Nguyên được kết nối với nghệ thuật chuyển động đương đại. Việc lựa chọn một không gian mang dấu ấn địa phương cho thấy tác phẩm có thể tìm kiếm sự đối thoại giữa chất liệu bản địa với hình thức biểu đạt mới, thay vì chỉ sử dụng hình ảnh văn hóa như phần trang trí.

Tương tự, ballet Kiều chứng minh rằng đổi mới không nhất thiết bắt đầu từ thiết bị hiện đại. Việc lựa chọn các cuộc gặp Đạm Tiên, tiếng đàn của Kiều và phối hợp ballet với âm nhạc dân tộc là lựa chọn về cấu trúc và ngôn ngữ nghệ thuật. Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi phục vụ những quyết định sáng tạo như thế. Một màn hình lớn, hình ảnh ba chiều hay hiệu ứng ánh sáng đẹp mắt không tự động làm cho động tác múa có thêm chiều sâu; thậm chí, nếu quá lấn át, chúng có thể biến cơ thể diễn viên thành yếu tố minh họa cho kỹ thuật sân khấu.

Với trí tuệ nhân tạo, khả năng tìm kiếm tư liệu, dựng phác thảo không gian hay thử các phương án hình ảnh là đáng quan tâm. Tuy nhiên, lựa chọn hình tượng, tổ chức chuyển động, tiết tấu và cảm xúc biểu diễn vẫn thuộc trách nhiệm sáng tạo của biên đạo và nghệ sĩ. Càng có nhiều công cụ, yêu cầu về bản lĩnh thẩm mỹ càng cao: phải biết dùng gì, tiết chế gì và điều gì nhất thiết phải được thể hiện bằng cơ thể con người.

Từ dữ liệu đến công chúng

Hệ sinh thái số không nên khép kín trong hoạt động lưu trữ. Tuần lễ Múa Việt Nam năm 2025 đã thử nghiệm cuộc thi Video – Reels Challenge gửi tới các chi hội; đây là ví dụ về cách chuyển một phần hoạt động nghề nghiệp sang hình thức phù hợp với thói quen tiếp nhận mới. Tuy nhiên, lượt xem chưa phản ánh hết việc công chúng có hiểu hơn về nghệ thuật múa hay không.

Từ kinh nghiệm dự án phim Huyền sử Việt, có thể phát triển những video ngắn giới thiệu một động tác, một lớp nghĩa văn hóa hoặc câu chuyện sáng tạo phía sau tác phẩm, rồi dẫn người xem đến bản biểu diễn đầy đủ và tư liệu chuyên sâu. Chẳng hạn, một video về múa Chuông của người Dao sẽ hữu ích hơn nếu đi kèm tiếng nói của nghệ nhân, thông tin về nơi ghi hình và ý nghĩa thực hành, thay vì chỉ có phần trình diễn đẹp mắt. Đó là cách chuyển từ quảng bá bằng hình ảnh sang bồi dưỡng khả năng thưởng thức.

Để thực hiện, Hội Nghệ sĩ Múa Việt Nam cần ưu tiên tư liệu quý hiếm, thống nhất cách mô tả dữ liệu, phối hợp với cơ sở đào tạo và địa phương, đồng thời giải quyết vấn đề bản quyền tác phẩm, quyền của người biểu diễn và sự đồng thuận của cộng đồng sở hữu di sản. Số lượng tệp được lưu hoặc lượt truy cập chỉ là chỉ dấu ban đầu; giá trị thật nằm ở mức độ tư liệu được sử dụng trong giảng dạy, nghiên cứu, sáng tạo và trao truyền.

Đại hội VIII đã nêu ra hướng đi; thử thách của nhiệm kỳ mới là biến định hướng ấy thành những sản phẩm có chất lượng và được sử dụng thường xuyên. Nghệ thuật múa cần công nghệ để giữ lại những gì dễ mất đi, nhưng cũng cần một tư duy nghệ thuật vững vàng để không đánh mất điều làm nên bản sắc: ngôn ngữ cơ thể, ký ức văn hóa và năng lực sáng tạo của con người. Chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa bền vững khi những giá trị ấy tiếp tục sống trong nghệ sĩ, cộng đồng và công chúng.

NGỌC BẢO

Nguồn: Tạp chí VHNT số 660, tháng 10/2026