Tham gia Tọa đàm có các diễn giả: TS Amandine Dabat– hậu duệ đời thứ năm của Vua Hàm Nghi, nhà nghiên cứu Châu Hải Đường và Giám tuyển Ace Lê. Tọa đàm mở ra một góc nhìn đa chiều về Vua Hàm Nghi – nhân vật lịch sử gắn liền với những biến động chính trị và dấu ấn văn hóa đặc sắc. Sự kiện đã khắc họa chân dung vị cựu hoàng trong sự giao thoa giữa tinh thần ái quốc và tâm hồn nghệ sĩ tài hoa. Bên cạnh đó, những câu chuyện về quá trình nghiên cứu và thực hiện triển lãm, cùng những góc nhìn liên ngành cũng được các diễn giả đem tới cho khán giả nhằm mang đến bức tranh tổng quát về nghệ thuật Hàm Nghi.
TS Amandine Dabat - tác giả cuốn sách Hàm Nghi – Hoàng đế lưu vong, nghệ sỹ ở Alger – đã trình bày về quá trình giám tuyển và những nghiên cứu về cuộc đời của vị hoàng đế. Dưới góc nhìn của TS Amandine Dabat, cuộc đời Vua Hàm Nghi không chỉ là một chương sử bi tráng về lòng yêu nước mà còn là hành trình tự thân cứu rỗi của một nghệ sĩ hiện đại. Bị thực dân Pháp lưu đày từ năm 18 tuổi, ông buộc phải từ bỏ tước hiệu để mang cái tên "Hoàng thân An Nam". Trong sự cô độc nơi viễn xứ, ông rơi vào "bi kịch ngôn ngữ" khi dần quên chữ Hán nhưng cũng chưa bao giờ hoàn toàn làm chủ được tiếng Pháp. Chính trong hố sâu của sự trầm cảm và bị giám sát chặt chẽ, nghệ thuật đã xuất hiện như một "không gian tự do", giúp ông tìm lại bản ngã.
Hành trình nghệ thuật của Vua Hàm Nghi là sự giao thoa độc đáo giữa Đông và Tây. Được đào tạo bởi các nghệ sĩ Pháp và chịu ảnh hưởng từ nhà điêu khắc lừng danh Auguste Rodin, tranh của ông mang đậm hơi thở Ấn tượng nhưng vẫn vẹn nguyên tâm hồn Á Đông. Hình tượng "Cây cô độc" – một biểu tượng xuyên suốt trong tác phẩm của ông – chính là sự kết hợp giữa kỹ thuật của trường phái Barbizon với nỗi hoài niệm về những cây cổ thụ tại đền chùa Việt Nam.
Sắc thái hội họa của vị vua nghệ sĩ này cũng biến chuyển theo thăng trầm đời sống. Dù sống trong lòng văn hóa Pháp, tâm hồn yêu nước của Hàm Nghi vẫn luôn cháy âm ỉ. Nó không chỉ thể hiện qua những bức thư hiếm hoi phản đối sự bất công của chế độ thuộc địa, mà còn nằm trong sự từ chối hòa tan với xã hội công nghiệp, để chọn thiên nhiên làm nơi gửi gắm nỗi đau mất quê hương.
Hậu duệ của Vua Hàm Nghi đã lưu giữ khoảng 2.500 tài liệu, chủ yếu là thư từ và các bản nháp, giúp tái hiện chi tiết quãng đời lưu vong của ông. TS Amandine Dabat khẳng định, di sản của Vua Hàm Nghi không chỉ nằm ở khoảng 2.500 tài liệu và những tác phẩm còn lại, mà còn nằm ở tinh thần của một nhân cách lớn: Một vị hoàng đế yêu nước trong hình hài một nghệ sĩ hiện đại thực thụ.
Tiếp nối góc nhìn lịch sử, nhà nghiên cứu Châu Hải Đường đánh giá về triển lãm dưới góc độ văn hóa, đồng thời chia sẻ về quá trình sàng lọc và thực hiện 12 tác phẩm thư pháp trong khuôn khổ triển lãm. Dưới góc nhìn của nhà nghiên cứu Châu Hải Đường, Vua Hàm Nghi không chỉ là một nhân vật lịch sử mà còn là biểu tượng của sự trưởng thành vượt bậc về ý chí dân tộc. Cuộc đời ông đại diện cho tinh thần quật cường của một vương triều không chịu khuất phục trước ách đô hộ.
Trong bối cảnh đất nước loạn lạc sau khi Vua Tự Đức băng hà, Nguyễn Phúc Ưng Lịch (Vua Hàm Nghi) lên ngôi ở tuổi thiếu niên hoàn toàn theo sự sắp đặt của phe chủ chiến. Tuy nhiên, gian truân của cuộc sống lầm than và thực tại mất nước đã nhanh chóng trui rèn nên một nhân cách lớn. Bước ngoặt quan trọng nhất chính là bản Chiếu Cần Vương lần thứ hai tại Ấu Sơn (Hà Tĩnh). Khác với bản thứ nhất, văn bản này do chính tay nhà vua soạn thảo, đánh dấu sự chuyển biến sang vị thế của một thủ lĩnh tự nguyện dấn thân. Khí tiết kiên trung của ông đạt đến đỉnh cao khi ông khước từ mọi sự cám dỗ về địa vị bù nhìn từ thực dân Pháp, khẳng định thà "chết trong rừng núi" còn hơn làm vua trong sự kiềm tỏa. Dù bị bắt vào năm 1888, hình tượng Hàm Nghi đã trở thành ngọn hải đăng tinh thần, thổi bùng ngọn lửa kháng chiến mạnh mẽ khắp đất nước cho đến tận cuối thế kỷ XIX.
Nhà nghiên cứu Châu Hải Đường khẳng định, thơ văn Cần Vương nối dài dòng chảy văn học yêu nước từ thời Lý, Trần, Lê. Với tôn chỉ "Thi dĩ ngôn chí", các văn thân sĩ phu đã biến văn chương thành vũ khí sắc bén, thể hiện quyết tâm sắt đá bảo vệ độc lập dân tộc. Những vần thơ của Phan Đình Phùng, Tống Duy Tân hay Mai Xuân Thưởng không chỉ là lời thề hy sinh vì đại nghĩa, mà còn là bản anh hùng ca ghi lại một giai đoạn lịch sử bi tráng, khẳng định bản sắc và ý chí không thể lay chuyển của con người Việt Nam.
Từ góc độ chuyên môn, giám tuyển Ace Lê đã giới thiệu về công tác tổ chức, bao gồm các phần việc hậu trường như thẩm định, phục chế, kho vận và những trao đổi về bối cảnh, tiềm năng của thị trường nội địa. Trong nỗ lực đưa di sản nghệ thuật của Vua Hàm Nghi đến gần hơn với công chúng, giám tuyển Ace Lê đã xác định mục tiêu cốt lõi là tổ chức một triển lãm đạt chuẩn vận hành của bảo tàng quốc tế ngay tại Việt Nam. Sau chặng dừng đầu tiên đầy ý nghĩa tại Điện Kiến Trung (Huế) - nơi nhà vua đã lớn lên, triển lãm tiếp tục hành trình đến với Văn Miếu - Quốc Tử Giám tại Hà Nội. Việc lựa chọn không gian này mang tính biểu tượng sâu sắc, bởi đây không chỉ là biểu tượng của lịch sử học vấn mà còn là nơi giao thoa giữa kỹ thuật và đời sống văn nhân trong dòng chảy lịch sử Việt Nam.
Quá trình hậu kỳ đằng sau triển lãm là một khối lượng công việc đồ sộ, bắt đầu từ khâu nghiên cứu lịch sử nghệ thuật dựa trên các công trình của TS Amandine Dabat. Một trong những thách thức lớn nhất là việc quy tụ tác phẩm; ban tổ chức đã nỗ lực kết nối để mượn được 20 bức tranh sơn dầu từ 10 bộ sưu tập khác nhau. Đây là một con số ấn tượng khi biết rằng sau vụ hỏa hoạn tại Algeria, hiện thế giới chỉ còn khoảng 120 tác phẩm của nhà vua. Việc phục chế cũng được chú trọng đặc biệt với sự hỗ trợ của chuyên gia Hiền Nguyễn. Nhiều bức tranh sau hơn một thế kỷ thăng trầm đã không còn nguyên vẹn, đòi hỏi quá trình làm sạch và phục chế tỉ mỉ. Để đạt được sự nhất quán về mặt thị giác, giám tuyển đã kỳ công thuyết phục các nhà sưu tập cho phép tìm kiếm và thay thế bằng những khung tranh cổ cùng giai đoạn được đưa về từ Pháp.
Về mặt nội dung, triển lãm được dẫn dắt bởi chủ đề "Trời - Non - Nước", lấy cảm hứng từ những vần thơ của Bà Huyện Thanh Quan để chia không gian thành ba gian tương ứng. Ace Lê nhấn mạnh rằng, dù Vua Hàm Nghi chủ yếu vẽ phong cảnh châu Phi do sự kiểm soát ngặt nghèo của thực dân Pháp (nhằm ngăn chặn việc truyền tải mật mã cho phong trào Cần Vương), nhưng thực chất mỗi bức họa đều là nơi ông gửi gắm những "tiểu tự sự" và cảm xúc riêng tư. Toàn bộ dự án không chỉ dừng lại ở một buổi trưng bày, mà còn bao gồm các chương trình giáo dục, chia sẻ chuyên môn và phát hành catalog để lưu giữ giá trị di sản cho mai sau.
Triển lãm “Trời, Non, Nước | Allusive Panorama” vẫn đang mở cửa đón tiếp công chúng đến ngày 10/5/2026 tại Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
