Từ khóa: du lịch văn hóa tâm linh; di sản văn hóa; bản sắc văn hóa; phát triển bền vững; du lịch Bắc Ninh.

Abstract: Bac Ninh an ancient land with the depth of history, possesses a rich system of historical relics, traditional festivals, and distinctive spiritual and cultural spaces which embodies the profound traditions and beliefs of the Vietnamese people. Within the context of sustainable tourism development, spiritual and cultural tourism has emerged as a particularly attractive feature. In the recent years, spiritual tourism in Bac Ninh has demonstrated a steady growth trend, especially during the festival season. The province has implemented numerous policies to promote spiritual tourism development, including the advancement of community-based tourism; the organization of tour programs associated with festival cultural spaces, folk beliefs, and artistic performances; and the enhancement of communication and promotion via Social Media Platforms. With a development orientation grounded in sustainability harmonizing preservation with rational and effective utilization Bac Ninh holds considerable potential to become a prominent center of spiritual and cultural tourism in the Red River delta region and across the country. This article focuses on researching and assessing the potential of spiritual and cultural tourism in Bac Ninh Province through its system of historical sites, traditional festivals, and indigenous cultural values. Accordingly, it clarifies the role of spiritual and cultural tourism in preserving local cultural identity and proposes several strategic orientations to effectively harness this potential in alignment with the socio-economic development of Bac Ninh Province.

Keywords: the spiritual tourism; cultural heritage; cultural identity; sustainable development; Bac Ninh tourism.

1. Đặt vấn đề

Bắc Ninh là tỉnh thuộc vùng đồng bằng sông Hồng, nằm ở vị trí cửa ngõ phía Đông Bắc của Thủ đô Hà Nội, có diện tích tự nhiên là 4.718,6 km², dân số hơn 3.619.433 người, gồm 99 xã, phường. Bắc Ninh nằm trong tam giác kinh tế Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ; có các tuyến giao thông quan trọng chạy qua như: Quốc lộ 1A, Quốc lộ 18, Quốc lộ 38, tuyến đường sắt Hà Nội - Lạng Sơn và các tuyến đường thủy dọc sông Đuống, sông Cầu, sông Thái Bình và gần Cảng hàng không quốc tế Nội Bài.

Vùng đất Bắc Ninh - Kinh Bắc giàu truyền thống văn hóa, nơi hội tụ nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể gắn liền với đời sống tâm linh của cộng đồng cư dân. Hiện nay, tỉnh có 4.000 di tích lịch sử văn hóa, 1.415 di tích được xếp hạng; vùng đất của 1.383 lễ hội truyền thống được tổ chức hằng năm; có 8 di sản văn hóa được UNESCO ghi danh, công nhận; 24 hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia; 33 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa quốc gia; 246 nghệ nhân trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể và gần 200 làng nghề truyền thống... Những di sản văn hóa này không những là biểu tượng của trí tuệ, tài năng và tâm hồn người Việt mà còn là những giá trị di sản văn hóa tiêu biểu của tỉnh Bắc Ninh góp phần quan trọng trong phát triển kinh tế, ổn định an ninh quốc phòng. Trong xu thế hội nhập và toàn cầu hóa, du lịch không chỉ đơn thuần là hoạt động kinh tế mà còn là phương thức quan trọng để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Du lịch văn hóa tâm linh được hiểu là loại hình du lịch khai thác các giá trị văn hóa gắn với tín ngưỡng, tôn giáo, phong tục tập quán và đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân. Với những lợi thế về vị trí địa lý, bề dày truyền thống lịch sử văn hóa, Bắc Ninh có tiềm năng lớn để phát triển du lịch văn hóa tâm linh. Vì vậy, trong thời gian tới, việc triển khai đồng bộ các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản, nâng cao chất lượng hạ tầng, dịch vụ, đẩy mạnh quảng bá di sản không chỉ góp phần đánh thức tiềm năng sẵn có mà còn tạo động lực phát triển kinh tế, xã hội bền vững ở địa phương.

2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết được thực hiện trên cơ sở kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, trong đó sử dụng các phương pháp như phân tích, tổng hợp tài liệu, so sánh, khảo sát thực tiễn và thu thập thông tin thực địa, phương pháp quy nạp nhằm hình thành luận điểm khoa học.

3. Kết quả và thảo luận

Bắc Ninh nổi bật với các di tích đình, đền, chùa cổ có giá trị cao về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật. Bắc Ninh - Kinh Bắc là miền đất in dấu cội nguồn thủy tổ dân tộc Việt và kết tinh truyền thống kiên cường đấu tranh chống giặc ngoại xâm bảo vệ độc lập dân tộc qua nhiều thế hệ. Trong đó, nổi bật gồm các công trình: lăng và đền thờ Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Âu Cơ (phường Thuận Thành) được coi là thủy tổ của dân tộc, nơi tôn vinh cội nguồn “Con rồng cháu tiên” đã ăn sâu vào tâm thức bao thế hệ người con đất Việt. Lễ hội giỗ Tổ lăng Kinh Dương Vương được tổ chức vào ngày 18 tháng Giêng hằng năm. Đây là một trong những lễ hội mang đậm dấu ấn văn hóa tâm linh và truyền thống cội nguồn của người Việt; đền Cùng giếng Ngọc (phường Kinh Bắc) thờ Bà Chúa Giếng, nhị vị công chúa là Ngọc Dung và Thủy Tiên, những người có công với dân với nước. Trong khuôn viên đền Cùng, có quần thể kiến trúc cổ kính, rêu phong và một giếng nước trong mát tự nhiên được chảy ra từ núi Kim Lĩnh mà dân làng gọi là giếng Ngọc. Giếng Ngọc là một giếng nước rộng khoảng 20m², sâu 8m, có đáy là lớp đá ong tự nhiên. Nước giếng xanh trong, ngọt lành, có thể nhìn thấy tận đáy, gắn liền với những câu chuyện ly kỳ về “Ông cá thần”. Tương truyền rằng, nhờ uống nước từ giếng Ngọc, người dân làng Diềm mới có được giọng hát quan họ vang, rền, uyển chuyển và mê đắm lòng người; đền Bà Chúa Kho (khu Cổ Mễ, phường Vũ Ninh). Theo truyền thuyết dân gian, dưới thời nhà Lý, bà có công giúp triều đình trông coi kho lương thực tại núi Kho và đã “thác” trong cuộc kháng chiến chống quân Tống vào ngày 12/1/1077. Nhà vua thương tiếc phong cho bà là Phúc Thần và cho làng Cổ Mễ lập đền thờ tại vị trí kho lương cũ. Nhân dân tôn xưng bà là “Chủ khố linh từ” - đền thiêng thờ Bà Chúa, hằng năm mở hội vào ngày 12 tháng Giêng để tỏ lòng nhớ ơn công đức của bà. Đền Bà Chúa Kho còn là điểm đến tâm linh nổi tiếng, thu hút đông đảo du khách thập phương mỗi dịp đầu năm đến dâng hương, xin lộc, cầu tài lộc, bình an, may mắn, làm ăn phát đạt; đền Bà Chúa Then tọa lạc tại thôn Việt Hương, xã Hương Sơn. Bà Chúa Then hay còn gọi là Thiên tổ Thánh Then của người dân tộc Tày, Nùng, Thái. Trong tín ngưỡng dân gian, Chúa Then thường được tôn vinh là thần linh bảo trợ và bảo vệ người dân khỏi tai họa. Thông qua Chúa Then, người dân có thể thỉnh cầu tới trời cao ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, phát tài, bình an. Đền Then ở Bắc Ninh có 10 dãy nhà đền. Hai khu đền thờ chính là đền Thụy Ứng, thờ Nam Thiên Tứ Bất Tử, Đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh và đền thờ các chúa Sơn Lâm, Sơn Trang, bà Chúa Then. Đền có kiến trúc uy nghi, tráng lệ. Các cột gỗ lim to bằng cả người ôm, các bức vách chạm trổ tinh xảo, họa tiết cầu kỳ. Mái điện lợp ngói hài cổ kính, đầu đao cong vút. Đền treo đèn lồng đỏ mang ý nghĩa biểu tượng của sự may mắn, bình an, sung túc. Lễ hội của đền thường tổ chức các ngày 9 đến 11 tháng 3 (âm lịch) hằng năm với nhiều nghi lễ như: tế lễ, cúng thần rừng, nghi lễ mở cửa rừng, trình diễn nghệ thuật hát then…

Bắc Ninh tự hào là quê hương của vương triều Lý. Ngay từ khi khởi nghiệp của vương triều, Lý Thái Tổ đã cho xây dựng Thái Miếu ở quê cha đất tổ. Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng: Năm Thuận Thiên thứ 11 (1019) dựng Thái Miếu ở Sơn lăng Thiên Đức. Hiện nay, đền Đô với giá trị về lịch sử, văn hóa, kiến trúc đã trở thành điểm du lịch tâm linh thu hút đông đảo nhân dân về tham quan, tìm hiểu.

Bắc Ninh nổi tiếng là quê hương văn hiến với truyền thống hiếu học và khoa bảng, tiêu biểu hàng đầu trong các tỉnh của cả nước. Bắc Ninh được cho là điểm đầu tiên Nho giáo truyền vào Việt Nam. Hiện nay, tại thôn Tam Á, phường Thuận Thành còn có di tích Nam giao học tổ. Tại khu 10, phường Võ Cường là nơi dựng Văn Miếu của Kinh Bắc xưa, nơi tôn thờ 677 vị đại khoa nổi danh hiếu học và thành đạt trong khoa cử thời phong kiến.

Bắc Ninh - Kinh Bắc là miền đất hội tụ và lan tỏa dấu ấn của nhiều tôn giáo, trong đó nổi bật là Phật giáo và Thiên Chúa giáo, góp phần làm nên chiều sâu văn hóa - tâm linh của vùng đất này. Những năm đầu Công nguyên các nhà truyền giáo Ấn Độ đã theo đường biển tới Luy Lâu truyền đạo. Bắc Ninh trở thành trung tâm Phật giáo đầu tiên của nước ta mà tiêu biểu là chùa Dâu (phường Trí Quả) được mệnh danh là “Đệ nhất cổ tự trời Nam” với hai nhóm Bảo vật quốc gia độc đáo là Tượng Tứ pháp và Bộ mộc bản sách kinh Phật gồm 107 ván khắc là hiện vật gốc duy nhất, độc bản ghi chép về truyền thuyết Phật Tứ pháp, các nghi lễ, cúng tế trong chùa, bản kinh Phật.

Bắc Ninh gắn liền với quá trình hoằng dương Phật pháp của Phật hoàng Trần Nhân Tông với các điểm di tích như: chùa Vĩnh Nghiêm (phường Tân An) và chùa Bổ Đà là chốn Tổ của Thiền phái Trúc Lâm được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Hiện nay, hai di tích còn lưu giữ hệ thống mộc bản kinh Phật quý giá, vườn tháp độc đáo lớn nhất Việt Nam.

Bắc Ninh còn là vùng đất với nhiều lễ hội truyền thống và các sinh hoạt văn hóa tâm linh đặc sắc. Tiêu biểu là lễ hội Lim gắn với dân ca quan họ - di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại; lễ hội đình Đồng Kỵ, lễ hội chùa Bổ Đà, lễ hội chùa Phật Tích, hội Xuân Tây Yên Tử, hội hát Sloong hao... tạo nên bức tranh lễ hội đa sắc màu của miền di sản Kinh Bắc. Bắc Ninh còn là mảnh đất của nhiều làng nghề nổi tiếng, trong đó nghề làm tranh dân gian Đông Hồ (phường Thuận Thành); nghề gốm Phù Lãng, nghề làm bánh đa Thổ Hà; nghề đúc đồng Đại Bái; nghề mây, tre, đan làng Xuân Lai... phản ánh đời sống sinh hoạt, trí tuệ, tâm hồn của người Việt. Các nghi lễ, phong tục, tín ngưỡng dân gian phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cư dân địa phương, góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng cho du lịch văn hóa tâm linh ở Bắc Ninh.

Trong những năm qua, tỉnh Bắc Ninh đã dành nhiều sự quan tâm đầu tư cho phát triển du lịch. Với mục tiêu biến những di sản thành tài sản, tỉnh Bắc Ninh ban hành nhiều chính sách phát triển du lịch: Quyết định số 108/QĐ-UBND ngày 23/11/2012 của Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh về việc phê duyệt “Quy hoạch phát triển sự nghiệp văn hóa tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2012-2020, định hướng đến năm 2030”; Quyết định số 406/QĐ-UBND ngày 19/9/2022 của Ủy ban nhân dân tỉnh phê duyệt Đề án “Phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2021-2025, định hướng 2030”. Tiến hành công nhận 14 điểm du lịch là các di tích lịch sử văn hóa có giá trị. Hỗ trợ công tác quảng bá, tuyên truyền... Kết quả hoạt động kinh doanh du lịch năm 2025 đã tạo đà tăng trưởng. Cụ thể: Tổng lượt khách đạt 6.300.000 lượt (khách nội địa: 5.945.000 lượt khách, khách quốc tế: 355.000 lượt khách), tăng 26% so với năm 2024 và đạt 112,5 % so với kế hoạch năm 2025. Tổng thu du lịch đạt 5.500 tỷ đồng tăng 13% so với năm 2024 và đạt 105% so với kế hoạch năm 2025...

Để phát triển du lịch văn hóa tâm linh trên địa bàn trong thời gian tới, tỉnh Bắc Ninh triển khai một số giải pháp sau:

Thứ nhất, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp ủy và chính quyền cơ sở về phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch. Tiếp tục triển khai có hiệu quả Quyết định số 406/QĐ-UBND ngày 19/9/2022 của Ủy ban nhân dân tỉnh phê duyệt Đề án “Phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2021-2025, định hướng 2030”.

Thứ hai, nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương trong bảo tồn và khai thác các giá trị văn hóa tâm linh trong kinh doanh du lịch. Cần tạo điều kiện để người dân tham gia trực tiếp vào các hoạt động du lịch như hướng dẫn, tổ chức lễ hội, cung cấp dịch vụ và trình diễn văn hóa truyền thống. Qua đó, vừa tạo sinh kế bền vững, vừa nâng cao ý thức bảo vệ bản sắc văn hóa địa phương. Tuyên truyền xây dựng môi trường du lịch văn minh, hạn chế mê tín dị đoan, giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống địa phương.

Thứ ba, nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch. Cần đẩy mạnh xây dựng thương hiệu, quảng bá định vị thương hiệu du lịch Bắc Ninh. Xây dựng các ấn phẩm, tài liệu, quà tặng du lịch. Xây dựng các tour du lịch miễn phí để quảng bá du lịch và khơi dậy niềm tự hào về văn hóa Bắc Ninh - Kinh Bắc.

Thứ tư, tăng cường công tác đào tạo cán bộ quản lý, hướng dẫn viên, bồi dưỡng, tập huấn kỹ năng, kiến thức sâu về văn hóa - lịch sử - tâm linh, làm du lịch cộng đồng, dịch vụ tại chỗ. Chú trọng công tác hướng nghiệp du lịch đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao góp phần truyền tải đúng giá trị văn hóa đến du khách, hạn chế sự sai lệch trong nhận thức và trải nghiệm văn hóa tâm linh.

Thứ năm, cần xây dựng quy hoạch tổng thể phát triển du lịch văn hóa tâm linh gắn với quy hoạch bảo tồn di sản văn hóa của tỉnh Bắc Ninh. Việc khai thác các di tích, lễ hội phải đảm bảo tính khoa học, tránh phát triển tự phát, thương mại hóa quá mức làm biến dạng không gian văn hóa tâm linh. Đồng thời, tăng cường vai trò quản lý của các cơ quan chức năng trong việc kiểm soát hoạt động du lịch tại các điểm di tích. Hằng năm, cần xây dựng kế hoạch, chương trình xúc tiến quảng bá thương hiệu du lịch tâm linh tỉnh Bắc Ninh xứng tầm, bài bản, chuyên nghiệp, định vị truyền thông thương hiệu cụ thể.

Thứ sáu, tăng cường tuyên truyền, giáo dục và quảng bá văn hóa Bắc Ninh. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục về giá trị di sản văn hóa tâm linh cho cộng đồng và du khách thông qua các phương tiện truyền thông, hoạt động giáo dục di sản và sự kiện văn hóa. Đồng thời, ứng dụng công nghệ số trong quảng bá du lịch, số hóa dữ liệu di sản, giới thiệu di tích, lễ hội (QR code, thuyết minh tự động) và văn hóa Bắc Ninh một cách hấp dẫn nhưng vẫn đảm bảo tính chuẩn xác và tôn trọng giá trị truyền thống. Tăng cường truyền thông trên nền tảng số như: sử dụng mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến để quảng bá hình ảnh, con người Kinh Bắc giúp thông điệp văn hóa lan tỏa rộng rãi, nhanh chóng và sinh động đến nhiều đối tượng.

Thứ bảy, liên kết vùng, kết nối Bắc Ninh với Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh hình thành tuyến du lịch tâm linh - văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng, vùng Bắc Bộ: tỉnh Bắc Ninh có di tích chùa Bổ Đà, chùa Vĩnh Nghiêm nằm trong Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc gắn liền quá trình Hoằng pháp của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Do đó việc liên kết vùng sẽ giúp cho tỉnh Bắc Ninh và các địa phương xung quanh tận dụng được những tiềm năng sẵn có góp phần phát triển du lịch văn hóa tâm linh ở địa phương.

Thứ tám, thúc đẩy hợp tác, giao lưu quốc tế trong quản lý và đầu tư cho các hoạt động du lịch tâm linh trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh. Cần thúc đẩy các hoạt động liên kết, hợp tác trong công tác quản lý Nhà nước, xúc tiến quảng bá, đầu tư xây dựng sản phẩm du lịch tâm linh mới, đa dạng và phong phú, đào tạo phát triển nguồn nhân lực du lịch hướng tới mục tiêu đón được nhiều khách du lịch tâm linh trong nước và quốc tế. Thông qua hoạt động du lịch, những giá trị văn hóa tâm linh đặc sắc của Bắc Ninh được giới thiệu rộng rãi tới du khách trong và ngoài nước, qua đó khẳng định bản sắc văn hóa Kinh Bắc trong tiến trình hội nhập và phát triển.

4. Kết luận

Với những lợi thế về vị trí địa lý, bề dày truyền thống lịch sử văn hóa, cùng hệ thống di sản phong phú, Bắc Ninh có đầy đủ điều kiện để bứt phá trong phát triển du lịch văn hóa tâm linh. Trong thời gian tới để khai thác hiệu quả tiềm năng này, cần có chiến lược phát triển đồng bộ giữa bảo tồn và phát huy giá trị di tích, tăng cường nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch và sự tham gia tích cực của cộng đồng cư dân địa phương, biến tiềm năng du lịch tâm linh thành lợi thế cạnh tranh thực sự trong phát triển du lịch bền vững. Biến Bắc Ninh trở thành trung tâm du lịch văn hóa tâm linh tiêu biểu của miền Bắc và cả nước.

__________________________

TS LƯU THỊ NGỌC TUYẾT - Ths NGUYỄN VĂN LUYỆN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 639, tháng 4-2026