Đến Xuân Lương, điểm đầu tiên du khách nên đặt chân đến là bản Ven. Bản có 150 hộ, hơn 90% người dân tộc thiểu số, trong đó đông nhất là người Cao Lan.
Đến bản Ven, du khách sẽ sững sờ trước màu xanh của chè. Chè lợp kín những triền đồi bát úp. Bản Ven xã Xuân Lương do vị trí địa lý giáp Thái Nguyên được thiên nhiên ưu đãi điều kiện thổ nhưỡng thích hợp nên cây chè phát triển tốt, cho chất lượng cao.
Năm 2014, Hợp tác xã (HTX) Thân Trường được thành lập, thu hút được hơn hai chục xã viên trồng chè tham gia. Các sản phẩm chè đảm bảo tiêu chuẩn chè an toàn đồng thời áp dụng quy trình VietGAP từ khâu trồng, chăm sóc cho đến chế biến sản phẩm.
Hằng năm, HTX Thân Trường đón hàng chục nghìn lượt khách đến tham quan và trải nghiệm. Tại bản Ven, du khách có cơ hội sống cùng người Cao Lan, tham gia vào các hoạt động như hái chè trên nương hay thong thả nhấp chén trà nước màu xanh vàng, hương thơm thoang thoảng, sau khi uống chừng một phút có vị ngọt đọng lại trên đầu lưỡi. Du khách cũng có thể nếm mật ong rừng, thưởng thức các món ăn đặc sản của Xuân Lương như: xôi trứng kiến, xôi ngũ sắc, lạp sường, thịt lợn gác bếp, ốc khe, măng đắng, lợn quay móc mật… được bầy trên mâm hoặc trên mẹt. Bao mệt mỏi đường trường dường như tiêu tan trong phút chốc.
Bên đồi chè là những rừng trúc phấn, nắng lọc qua tán lá như những đốm hoa trải trên mặt đất, nắng dịu dàng đón bàn chân du khách. Tại đây, mọi người có thể tham quan trang trại nuôi dê, hươu, cừu, thỏ..., tham gia các trò chơi dân gian như bịt mắt đập chiêng, ném còn, kéo co, dừng chân nghỉ bên những lều trại. Nếu ngủ lại, du khách sẽ được thưởng thức hát sình ca, hát then...
Năm 2022, sản phẩm du lịch sinh thái - văn hóa bản Ven đã được đánh giá là bộ sản phẩm "Dịch vụ du lịch cộng đồng và điểm du lịch" đạt chứng nhận OCOP 3 sao.
Đã từ lâu, nhiều người biết đến Xuân Lương có tiềm năng du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng với 400 ha rừng tự nhiên tái sinh ở khu vực bản Xoan, Đèo Ngà. Tại khu vực này có một hệ thống thác nước gồm: Thác Đèo Ngà, Thác Đèo Đá và Thác Rãnh Cộc, độ cao trung bình từ 15 đến 30m. Tại làng Xuân Lung, có cây Lim cổ thụ ngàn năm tuổi. Năm 2016, Hội bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây di sản Việt Nam. Xuân Lương còn có 13 đình, đền, chùa, trong đó 4 đình, chùa đã được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh; 3 hồ đập lớn là Hồ Ngạc Hai, hồ Suối Ven và Hồ Quỳnh.
Đến Thác Ngà không gian mở ra trập trùng màu xanh. Tiếng chim rừng khi thì rụt rè, khi thì thân thương mời gọi tràn qua tán lá. Nước róc rách ngập ngừng qua từng kẽ đá rồi nước tụ chảy thành dòng cuồn cuộn tung bọt dội xuống. Tiếng thác nước hay tiếng rừng mời gọi du khách về dể mà thỏa thuê ngắm nhìn, thỏa thuê ngụp lặn trong làn nước trong xanh?
Cũng tại Thác Ngà, tháng 1/2020, Đoàn thanh niên xã đã xây dựng một công trình trên đỉnh thác. Trong hơn 200 ngày công, mọi người cõng trên vai 4 tạ xi măng, hàng trăm viên gạch, hơn 1m3 cát vạch lá rừng vượt dốc cao gần 1 km để xây bể đặt đường ống nắn dòng nước chảy, cắm biển, dọn dẹp vệ sinh làm đẹp lòng Thác Ngà - Thác Lũng Tình phục vụ du khách.
Trên đường đến chiêm ngưỡng cây lim ngàn năm tuổi, chúng tôi tới thăm hồ Ngạc Hai - một trong những hồ lớn của huyện có diện tích trên 50 ha. Nơi đây, người dân đã xây dựng một nhà nổi, nuôi 50 lồng cá gồm cá lăng và cá quả. Xung quanh khu vực hồ là những ô dù làm dịch vụ cho khách đến câu cá, giải trí.
Theo người dân địa phương, chỗ cây lim ngàn tuổi, khu đất đình là đất rồng, 2 giếng gần cây lim là 2 mắt rồng còn cây lim xanh là mũi của rồng. Bởi vậy, cây lim xanh là một biểu tượng linh thiêng trong đời sống tâm linh của bà con. Chẳng biết có thật vậy không nhưng dưới gốc cây cách đây hơn một trăm năm, nghĩa quân Yên Thế đã mài gươm đợi giặc. Cây lim đã chứng kiến bao cuộc chia tay người đi - kẻ ở: người lên đường ra chiến trường, kẻ ở lại hậu phương khuya sớm cày cấy, đóng thuế nông nghiệp, gửi gạo ra tiền tuyến.
Anh bạn đi cùng đoàn chúng tôi cứ trầm trồ rồi ước, ước gì trên những đảo nổi ở hồ Ngạc Hai xây những ngôi nhà sàn với các dịch vụ ăn uống vui chơi giải trí, có những chiếc thuyền nổi hình con vịt cho người thăm quan được thong thả dạo chơi. Chợt nhớ anh Đinh Công Hưng - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã cho biết: "Du Lịch Xuân Lương có nhiều tiềm năng. Thời gian tới, chúng tôi mong muốn sẽ có nhiều doanh nghiệp đầu tư vào khu nghỉ dưỡng, nâng cấp hạ tầng giao thông và đẩy mạnh công tác tuyên truyền quảng bá".
Tôi tin điều mong muốn ấy sẽ sớm thành hiện thực bởi đến đường đất với Xuân Lương bây giờ vô cùng thuận lợi. Xuân Lương đã phối hợp với các xã như Yên Thế, Bố Hạ, Đồng Kỳ (huyện Yên Thế cũ) để hình thành tuyến du lịch kết nối khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt cuộc khởi nghĩa Yên Thế với 9 điểm di tích. Từ Xuân Lương đi An toàn khu Liên Minh, Võ Nhai - Thái Nguyên chừng 10km; đi Đền Cầu Muối Tân Thành, Phú Bình chỉ 7km và Đền ông Hoàng Bẩy ở Trại Cau, Đồng Hỷ, Thái Nguyên khoảng 8 km.
Xuân Lương - một vùng đất với tiềm năng du lịch tâm linh, du lịch sinh thái hấp dẫn đang mời gọi du khách bốn phương.
Bài và ảnh: VŨ HOÀNG NAM
Nguồn: Tạp chí VHNT số 646, tháng 6-2026
