Vẻ đẹp của miền đất “đất biết nở, rừng biết đi”

Cố nhà văn Nam Bộ Sơn Nam từng gọi vùng đất cực Nam là nơi “đất biết nở, rừng biết đi”. Cách nói giàu hình ảnh ấy đã gói gọn một đặc điểm rất riêng của miền đất này, thiên nhiên luôn vận động, bồi đắp, mở rộng từng ngày.

Ở đây, đất không đứng yên. Phù sa từ thượng nguồn Mekong đổ về, hòa cùng thủy triều biển Đông và vịnh Thái Lan, tạo nên những bãi bồi mới. Những rừng đước, rừng mắm mọc lên từ bùn non, lan dần ra phía biển. Mỗi năm, mũi đất như dài thêm, nhích ra biển một chút.

Giữa không gian ấy, Mũi Cà Mau hiện lên như một cột mốc thiên nhiên của Tổ quốc. Nơi đây, người ta có thể đứng nhìn mặt trời mọc từ biển Đông và lặn xuống phía vịnh Thái Lan – một trải nghiệm hiếm nơi nào có được.

Thi sĩ Xuân Diệu từng viết: “Tổ quốc tôi như một con tàu/ Mũi thuyền ta đó – mũi Cà Mau.”

Câu thơ ấy đã trở thành một hình ảnh biểu tượng. Nếu Việt Nam là con tàu vươn ra biển lớn thì mũi đất cuối cùng này chính là nơi mũi thuyền hướng về tương lai.

Không chỉ mang ý nghĩa địa lý, đất Mũi còn gợi lên cảm giác về một miền biên viễn giàu sức sống. Rừng đước trải dài đến tận chân trời, những con kênh chằng chịt như mạch máu của vùng châu thổ và những chiếc ghe xuồng lặng lẽ đi qua trong hoàng hôn đỏ sẫm. Những cảnh tượng ấy khiến bất cứ ai từng đặt chân đến đều khó quên.

Hòn Khoai – cột mốc giữa biển khơi. Từ đất Mũi nhìn ra biển, một quần đảo nhỏ nhô lên giữa làn nước xanh – đó là Hòn Khoai.

Hòn đảo lớn nhất của quần đảo chỉ khoảng vài km² nhưng lại mang dáng vẻ hùng vĩ. Những ngọn đồi phủ rừng nguyên sinh vươn lên giữa biển khơi, cao hơn
300m. Từ trên đỉnh đảo, có thể nhìn bao quát cả vùng biển rộng lớn nơi giao nhau giữa biển Đông và vịnh Thái Lan.

Trong lịch sử, nơi đây từng là vị trí chiến lược quan trọng. Thế nhưng, đối với người lữ khách hôm nay, Hòn Khoai lại mang một vẻ đẹp rất khác – vẻ đẹp của thiên nhiên nguyên sơ. Biển ở đây không quá dữ dội, gió mang theo mùi mặn và tiếng sóng dập dìu. Những bãi đá đen xen lẫn cát vàng tạo nên khung cảnh vừa hoang dã vừa thơ mộng.

Nếu đất Mũi là điểm kết thúc của đất liền thì Hòn Khoai lại như cột mốc của biển khơi – nơi thiên nhiên vẫn còn giữ nguyên nhịp thở nguyên sơ của mình.

Rừng, sông và nhịp sống phương Nam: Đi sâu vào vùng đất Cà Mau, du khách sẽ hiểu vì sao miền đất này luôn gợi cảm giác rộng lớn. Đó là vùng của rừng, của sông, của kênh rạch chằng chịt. Những cánh rừng của Rừng U Minh trải dài với hệ sinh thái độc đáo. Mùa nước nổi, mặt rừng phản chiếu bầu trời, những chiếc xuồng len lỏi qua các lối nước hẹp như đi vào một thế giới khác.

Ở vùng cửa biển như Rạch Gốc hay Năm Căn, nhịp sống gắn liền với thủy triều. Buổi sáng, ghe thuyền tấp nập ra khơi, còn buổi chiều, chợ cá lại đông nghịt người. Những đặc sản của vùng biển phương Nam – cua, tôm, ba khía, ốc len – không chỉ là món ăn mà còn là một phần của đời sống văn hóa. Người dân ở đây có lối sống phóng khoáng, hiền hòa. Trong câu ca, tiếng hát hay lời nói thường ngày, ta đều cảm nhận được sự chân tình rất đặc trưng của miền Tây.

Một câu hát dân gian từng lưu truyền: “Đường về Rạch Gốc mịt mùng/ Lao xao cảnh đước nao lòng thốt tim”.

Không ai biết tác giả là ai nhưng chỉ cần nghe lên là thấy cả hồn sông nước phương Nam.

Từ đất Mũi đến miền thơ Hà Tiên

Rời Cà Mau, hành trình tiếp tục dọc theo tuyến ven biển phía Tây Nam để đến với Hà Tiên. Nếu Cà Mau gợi lên cảm giác hoang sơ của đất mới thì Hà Tiên lại mang vẻ đẹp cổ kính và thi vị. Nơi đây từng là trung tâm văn hóa nổi tiếng của vùng đất phương Nam từ thế kỉ XVIII. Nhắc đến Hà Tiên, người ta thường nhớ đến “Hà Tiên thập cảnh” của Mạc Thiên Tích.

Ông từng viết: “Mười cảnh Hà Tiên rất hữu tình/ Non non nước nước gẫm nên xinh”.

Quả thật, Hà Tiên là vùng đất nơi thiên nhiên như được sắp đặt một cách hài hòa. Núi, biển, sông, đầm phá và đảo nhỏ nối tiếp nhau, tạo thành một phong cảnh rất khác so với nhiều vùng ven biển khác của Việt Nam.

Ở đây có Núi Bình San, nơi gắn với dòng họ Mạc; có Thạch Động gắn với truyền thuyết dân gian và có Đầm Đông Hồ – mặt nước phẳng lặng phản chiếu bầu trời chiều. Những cảnh quan ấy từng đi vào thơ ca, trở thành biểu tượng của văn hóa Hà Tiên suốt nhiều thế kỉ.

Hà Tiên – miền biên viễn của lịch sử không chỉ có phong cảnh đẹp, Hà Tiên còn là vùng đất mang dấu ấn lịch sử sâu đậm. Trong suốt nhiều thế kỉ, nơi đây là cửa ngõ giao thương quan trọng giữa Việt Nam với các vùng biển Đông Nam Á. Các thương thuyền từng cập bến, mang theo hàng hóa và văn hóa từ nhiều nơi. Chính vì vậy, Hà Tiên mang trong mình sự giao thoa văn hóa đặc biệt, văn hóa Việt, Khmer và Hoa cùng tồn tại, tạo nên một không gian đa sắc màu.

Những ngôi chùa cổ, những ngôi đình ven biển và những khu phố cũ vẫn còn lưu giữ dấu vết của thời kì giao thương sầm uất ấy.

Sau năm 1975, Hà Tiên là một thị xã nhỏ, dân cư thưa thớt. Thế nhưng, theo thời gian, vùng đất này đã thay đổi mạnh mẽ. Những con đường ven biển được mở rộng, các khu du lịch mọc lên, và nhịp sống trở nên sôi động hơn. Tuy vậy, điều đáng quý là Hà Tiên vẫn giữ được nét trầm mặc của một đô thị cổ miền biên viễn.

Hòn Đất và ký ức chiến tranh

Từ Hà Tiên, hành trình có thể tiếp tục về phía nam đến Hòn Đất. Vùng đất này gắn liền với câu chuyện lịch sử cảm động về nữ anh hùng Phan Thị Ràng. Hình tượng của chị đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhà văn Anh Đức khi viết tiểu thuyết Hòn Đất.

Câu chuyện về chị Sứ – người con gái miền Tây kiên cường trong kháng chiến – đã trở thành biểu tượng của tinh thần bất khuất của con người Nam Bộ.

Ngày nay, Hòn Đất không còn là chiến trường khốc liệt như trong kí ức. Những cánh đồng lúa trải dài hàng chục nghìn héc-ta, mùa nào cũng vàng óng. Trên những con đường quê, trẻ em tung tăng đến trường, xe chở lúa chạy về chợ. Cuộc sống bình yên ấy khiến người ta càng hiểu rõ giá trị của những hi sinh trong quá khứ.

Di sản của thiên nhiên và con người

Khi đi qua những vùng đất ấy - từ Cà Mau đến Hà Tiên - người ta dần nhận ra một điều di sản không chỉ là cảnh quan mà còn là con người. Đó là những ngư dân ra khơi từ lúc bình minh, là những người nông dân lặng lẽ trên cánh đồng lúa, là những bà má miền Tây hiền hậu, suốt đời gắn bó với đất và nước. Di sản còn là kí ức lịch sử - những câu chuyện về khai phá, về chiến tranh, về hành trình mở đất của cha ông. Chính những điều ấy đã tạo nên bản sắc của miền đất phương Nam.

Ngày nay, vùng cực Nam của Tổ quốc đang bước vào một giai đoạn phát triển mới. Các tuyến đường ven biển, các khu du lịch sinh thái và những dự án bảo tồn thiên nhiên đang từng bước hình thành. Những vùng đất từng xa xôi đang trở thành điểm đến hấp dẫn của du khách. Tuy vậy, điều quan trọng nhất vẫn là giữ được “hồn đất”. Hồn đất nằm trong rừng đước, trong dòng phù sa, trong câu hò miền Tây và trong nếp sống hiền hòa của con người nơi đây. Chính điều ấy làm nên giá trị bền vững của miền di sản cuối trời Nam.

Một miền đất để nhớ. Khi nhìn lại bản đồ Việt Nam, ta sẽ thấy mũi đất nhỏ ở phía Nam giống như dấu chấm cuối của dải đất hình chữ S nhưng đối với những ai từng đặt chân đến, nơi ấy không phải là điểm kết thúc. Đó là nơi bắt đầu của những câu chuyện kể. Câu chuyện về thiên nhiên đang tiếp tục bồi đắp, câu chuyện về những con người mở đất. Và câu chuyện về một miền di sản văn hóa vẫn đang sống động từng ngày.

Đi qua miền di sản cuối trời Nam, người ta không chỉ thấy cảnh đẹp, mà còn người ta còn thấy cả lịch sử, văn hóa và tâm hồn của đất nước – lặng lẽ nhưng bền bỉ, như rừng đước vẫn ngày ngày vươn ra biển lớn.

TRẦN TRỌNG TRIẾT

Nguồn: Tạp chí VHNT số 658, tháng 10/2026