Từ “Sách đi tìm người” đến không gian đọc hiện đại
Công tác phục vụ bạn đọc luôn được coi là nhiệm vụ trọng tâm trong hoạt động thư viện. Thông qua đó, nguồn lực thông tin quý giá mới được khai thác hiệu quả, phát huy vai trò nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, xây dựng xã hội học tập, từ đó khẳng định vị thế của thư viện trong đời sống xã hội.
Trải qua 70 năm (1956-2026) đồng hành cùng sự nghiệp ngành Văn hóa, Thư viện tỉnh Quảng Ninh đã thực sự trở thành trung tâm thông tin và kho tàng tri thức của nhân dân. Thư viện hiện đang sở hữu vốn tài nguyên phong phú có giá trị lịch sử và thực tiễn bao gồm: 237.398 bản tài liệu truyền thống (trong đó có 230.727 bản sách tiếng Việt, gần 4.000 bản tài liệu địa chí, 44.276 bản sách luân chuyển, 5.979 bản sách tiếng Anh, 692 bản sách tiếng Pháp, 9.462 bản báo, tạp chí đóng bìa và 200 loại báo, tạp chí). Nguồn tài liệu điện tử phát triển mạnh mẽ với 925 tài liệu được số hóa (tương đương 292.346 trang) cùng quyền truy cập vào hơn 2.000.000 tài liệu điện tử trực tuyến.
Nhìn lại quá khứ, ngay từ những năm chiến tranh phá hoại ở miền Bắc, công tác phục vụ bạn đọc vẫn luôn được duy trì nhằm đáp ứng kịp thời nhu cầu thông tin của bạn đọc. Vừa tổ chức phục vụ tại chỗ, Thư viện vừa triển khai các mô hình phục vụ lưu động. Với khẩu hiệu “Sách đi tìm người”, sách, báo đã theo chân các cán bộ thư viện đến tận các lán xưởng, hầm mỏ phục vụ những người thợ lò, công nhân cơ khí của mỏ than Hà Tu, Hà Lầm, Cọc Sáu, Nhà máy cơ khí trung tâm…
Đến năm 1994, Thư viện đổi mới và mở rộng toàn diện các hình thức phục vụ, bố trí khoa học các khu vực chức năng: phòng Mượn sách tự chọn, phòng Báo - Tạp chí, phòng Đọc tổng hợp, phòng Đọc/ Mượn dành cho thiếu nhi, phòng Đọc đa năng và không gian chuyên biệt cho người khiếm thị. Để phát triển phong trào đọc sách, báo trong nhân dân, Thư viện đã chủ động phối hợp với Liên đoàn Lao động tỉnh, Đoàn thanh niên… phát động phong trào đọc sách trong công nhân, thanh niên, học sinh; đồng thời xây dựng các tủ sách cơ sở, tăng cường phục vụ vùng sâu vùng xa, đẩy mạnh luân chuyển sách, báo đến địa bàn dân cư, hướng tới mục tiêu đạt 4 bản sách/ người dân.
Bứt phá hạ tầng, nâng tầm văn hóa đọc vùng đất Mỏ
Năm 2013, công trình Bảo tàng - Thư viện tọa lạc tại đường Trần Quốc Nghiễn, phường Hạ Long được khánh thành. Đây là một trong những công trình kiến trúc trọng điểm chào mừng kỷ niệm 50 năm thành lập tỉnh Quảng Ninh. Thư viện mới với không gian kiến trúc độc đáo và công năng hiện đại mở cửa đón bạn đọc từ tháng 10/2013 đã tạo nên một cú hích lớn: nâng tổng số thẻ bạn đọc lên 7.000 thẻ, đạt hiệu suất khai thác và sử dụng hơn 320.000 lượt sách báo/ năm (tăng trưởng đều đặn khoảng 10% mỗi năm), chính thức ghi danh vào top 5 thư viện cấp tỉnh có số lượng bạn đọc hằng năm cao nhất cả nước.
Thực hiện Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 30/10/2023 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về “Xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững”, Thư viện tiếp tục mở rộng các hình thức phục vụ, phát triển dịch vụ thông tin hiện đại và không ngừng đa dạng hóa, nâng cao chất lượng sản phẩm thông tin - thư viện; sáng tạo nhiều hình thức tuyên truyền, giới thiệu sách kết hợp giữa truyền thống và nền tảng công nghệ số, đồng thời tăng cường kết nối, chia sẻ nguồn tài nguyên dùng chung.
Kho tư liệu địa chí: nguồn lực nội sinh cho các siêu dự án và nghiên cứu khoa học
Nhằm phục vụ tốt cho công cuộc phát triển trên mọi lĩnh vực của tỉnh, Thư viện luôn ưu tiên sưu tầm, tổ chức nguồn tài liệu địa chí về Quảng Ninh. Đây là nguồn tư liệu quý hiếm phản ánh tổng quan tiến trình lịch sử, sự hình thành, phát triển, những dấu ấn đổi mới cùng thành tựu tiêu biểu của địa phương về chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật và an ninh quốc phòng.
Đến nay, kho tài liệu địa chí đã tích lũy được gần 4.000 tài liệu chuyên khảo, hơn 200 cuốn báo, tạp chí đóng bìa qua các thời kỳ gồm: Báo Quảng Ninh, Báo Hạ Long, Tạp chí Người Vùng mỏ, Tạp chí Sân khấu Quảng Ninh… và gần 300.000 trang tài liệu số hóa (trong đó có trên 60.000 trang thần tích, thần sắc, hương ước cổ). Hệ thống bài trích báo, tạp chí phong phú từ Báo Quảng Ninh, Tạp chí Người Vùng Mỏ, Báo Hạ Long, Tạp chí Than Việt Nam... cũng như các ấn phẩm thư mục địa chí được biên soạn qua các năm.
Để đáp ứng nhu cầu nghiên cứu về mảnh đất được mệnh danh là “hình ảnh một nước Việt Nam thu nhỏ”, Thư viện đã biên soạn nhiều thư mục giới thiệu hơn 1.600 tư liệu chọn lọc theo các chuyên đề như: “Quảng Ninh đất nước con người”, “55 năm truyền thống công nhân mỏ Quảng Ninh”, “Lịch sử phong trào công nhân mỏ Quảng Ninh”, “Chiến thắng Bạch Đằng 938 và 1288”... Đồng thời, đơn vị tổ chức hệ thống mục lục chủ đề chuyên sâu về ngành Than (1.500 tư liệu) và Du lịch (1.200 tư liệu).
Nguồn tài nguyên này đã phục vụ thành công nhiều đề tài khoa học cấp tỉnh, luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ và báo cáo tốt nghiệp giá trị như: Giao thông trên mỏ, Thông gió hầm lò, Cấu tạo địa chất vịnh Hạ Long, Địa danh Quảng Ninh xưa và nay, Nghiên cứu Đình Trung Bản - Khu di tích lịch sử Bạch Đằng, Ca từ trong hát Nhà tơ ở Móng Cái - Quảng Ninh, Tìm hiểu giá trị lịch sử của khu di tích nhà tù Khe Tù - Tiên Yên...
Đặc biệt, vốn tài liệu địa chí của Thư viện còn đóng góp tích cực cho các thế hệ lãnh đạo tỉnh hoạch định chủ trương, chính sách; cung cấp thông tin cốt lõi cho các bộ, ngành, tập đoàn kinh tế và doanh nghiệp lớn khi nghiên cứu thị trường, ra quyết định đầu tư các siêu dự án trên địa bàn như: Cảng nước sâu Cái Lân, dự án nuôi cấy ngọc trai. Hệ thống tư liệu này cũng đồng hành cùng các dự án hạ tầng - giải trí của Tập đoàn Sun Group (Tổ hợp Sun World Hạ Long, Cảng tàu khách quốc tế Hạ Long, cao tốc Hạ Long - Vân Đồn và Vân Đồn - Móng Cái); các đại đô thị Vinhomes, quần thể nghỉ dưỡng Vinpearl Đảo Rều của Tập đoàn Vingroup và dự án Siêu đô thị phức hợp Hạ Long Xanh.
“Nhân chứng sống” lưu giữ ký ức và dòng chảy thời đại số
Thông qua hệ thống ấn phẩm báo, tạp chí phong phú, Thư viện đã tổ chức hoạt động trích báo chuyên sâu, xử lý nghiệp vụ và lưu giữ trên 6.000 bài trích. Từ nguồn dữ liệu quý này, Thư viện phục vụ hiệu quả công tác biên soạn các công trình lịch sử lớn như: sách Lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh (4 tập); Địa chí Quảng Ninh (3 tập); Người Quảng Ninh ra trận; Di sản Hán Nôm tỉnh Quảng Ninh (3 tập).
Nơi đây cũng là “hậu phương” cung cấp tư liệu cho các cuộc thi tìm hiểu quy mô lớn như: “Quảng Ninh 50 năm xây dựng và phát triển” (với hơn 210.000 bài dự thi), “Quảng Ninh 60 năm xây dựng và phát triển” (thu hút trên 314.000 bài dự thi), hay cuộc thi “Tìm hiểu 80 năm Truyền thống công nhân mỏ - Truyền thống ngành Than” (với 5,5 vạn bài dự thi)... Nhiều ấn phẩm báo chí được lưu giữ tại đây đã trở thành “nhân chứng sống” của vùng Đất Mỏ anh hùng như Báo Vùng Mỏ (1962), Báo Quảng Ninh (từ 1966 đến nay), Tạp chí Người vùng Mỏ (1972), Sân khấu Quảng Ninh (1974), Tạp chí Than Việt Nam... giúp phản ánh chân thực quá trình trưởng thành của giai cấp công nhân và sự chuyển mình của tỉnh Quảng Ninh trên con đường hội nhập.
Những năm gần đây, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác phục vụ chuyên đề tiếp tục được đẩy mạnh theo hướng số hóa linh hoạt. Các không gian trưng bày số, tư liệu điện tử được xây dựng công phu, lan tỏa rộng rãi trên mạng internet, phục vụ đắc lực cho các sự kiện chính trị
lớn của đất nước và địa phương như: Kỷ niệm ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước; Quốc khánh nước CHXHCN Việt Nam; Ngày truyền thống Cục Chính trị Quân khu 3; Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, cùng các kỳ bầu cử đại biểu Quốc hội, HĐND và Đại hội Đảng các cấp.
Với hành trình 7 thập kỷ bền bỉ kết nối và lan tỏa, Thư viện tỉnh Quảng Ninh đã khẳng định vững chắc vai trò là công cụ tuyên truyền hiệu quả đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước; là trung tâm thông tin chính xác phục vụ công tác lãnh đạo, nghiên cứu và học tập. Không chỉ là môi trường giáo dục truyền thống, bồi đắp lòng yêu nước, Thư viện còn là cầu nối đáng tin cậy giữa tri thức với cộng đồng, thúc đẩy phát triển văn hóa đọc và góp phần không nhỏ vào sự phát triển kinh tế, xã hội chung, sẵn sàng cùng tỉnh Quảng Ninh hướng tới những tầm cao mới trong tương lai.
NGUYỄN THỊ QUỲNH - ĐÀM THỊ QUỲNH NHƯ
Nguồn: Tạp chí VHNT số 651, tháng 8/2026
