Hành trình đi qua những miền ký ức
Hoạ sĩ, nhà giáo Phạm Văn Kiệm sinh ra tại Hà Nội nhưng từ nhỏ đã theo gia đình lên vùng trung du Phú Thọ lập nghiệp. Nếu Hà Nội gợi cho ông cảm giác hoài niệm về một đô thị cổ kính với bóng liễu bên Hồ Gươm, cầu Thê Húc cong mình trong nắng, cầu Long Biên lặng lẽ bắc qua sông, thì Phú Thọ lại mang một dáng vẻ gần gũi với cuộc đời bình dị. Những triền đồi nối tiếp nhau dưới màu xanh của cọ và chè, những bãi bồi ven sông, những đàn trâu thong thả giữa đồng hay con đường nhỏ dẫn vào xóm làng, tất cả đều bình dị, nhưng qua thời gian đã trở thành một phần trong đời sống tinh thần của người họa sĩ.
Chính sự giao thoa giữa hai miền đất ấy đã hình thành nên cảm quan nghệ thuật của Phạm Văn Kiệm. Hà Nội đem đến cho ông nỗi nhớ, còn Phú Thọ trao cho ông những trải nghiệm sống. Bởi vậy, khi bước vào tranh, chúng không còn chỉ là những phong cảnh bình thường, mà mang theo dấu vết của những năm tháng đã đi qua, của tuổi thơ và của quê hương.
Ký ức trong tranh Phạm Văn Kiệm còn gắn liền với những năm tháng học tập, chiến tranh và hành trình bền bỉ theo đuổi nghệ thuật. Năm 1978, ông theo học khóa I bậc Trung cấp Mỹ thuật tỉnh Vĩnh Phúc, nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Ba mươi năm sau, khi đã trải qua nhiều công việc khác nhau, ông tiếp tục trở lại giảng đường để theo học hệ đại học tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Hai chặng đường cách nhau nhiều thập niên không chỉ bồi đắp kiến thức chuyên môn mà còn mở rộng cách nhìn của ông về con người, lịch sử và vai trò của nghệ thuật trong đời sống.
Năm 1979, khi chiến sự biên giới phía Bắc nổ ra, Phạm Văn Kiệm tạm gác việc học để lên đường nhập ngũ theo lệnh tổng động viên. Trải nghiệm của người lính trở thành một dấu mốc quan trọng trong cuộc đời ông. Sau khi hoàn thành nghĩa vụ, ông trở lại trường, tiếp tục học tập rồi lần lượt gắn bó với công việc thiết kế pano, áp phích, tranh cổ động trước khi bước lên bục giảng. Mỗi chặng đường đều để lại những dấu ấn riêng, nhưng điều không thay đổi là niềm tin vào sức mạnh của nghệ thuật trong việc lưu giữ ký ức. Những trải nghiệm ấy về sau không được kể bằng lời, mà lặng lẽ hiện diện trong từng mảng màu, từng khoảng sáng và những không gian bình dị xuyên suốt thế giới hội họa của ông.
Khi ký ức hòa cùng màu sắc hội họa
Thế giới hội họa của Phạm Văn Kiệm không hướng đến những đề tài lớn bằng những cách biểu đạt dữ dội. Ông chọn lối vẽ tả thực nhưng không xa rời ngôn ngữ hội họa, hướng đến sự gần gũi để ngay cả những người không có nhiều kiến thức về mỹ thuật cũng có thể rung cảm. “Tranh đó phải nhắm đến và phục vụ cho nhiệm vụ nào, đối tượng nào để thể hiện phong cách cũng như lối vẽ cho phù hợp với đối tượng đó” - họa sĩ chia sẻ. Mỗi đề tài trong tranh đều được nhìn bằng ký ức của người từng đi qua, vì thế, phía sau cảnh vật luôn thấp thoáng câu chuyện của thời gian và con người.
Trong mạch sáng tác về lịch sử, hình tượng Bác Hồ và người lính xuất hiện với tần suất khá đậm nét. Có khi là Bác Hồ lặng lẽ bên trang viết, có khi là cuộc chia tay của người lính trước ngày lên đường hay khí thế của những năm tháng chiến đấu vì độc lập dân tộc. Để tạo nên những tác phẩm đó, trong nhiều năm, ông tìm gặp những người từng được đón Bác, trở về những nơi Người từng đặt chân qua tại Phú Thọ để tìm kiếm tư liệu và cảm hứng. Từ những chất liệu ấy, ông đã thực hiện 14 bức tranh kính khổ 40x60cm, vẽ ngược trên mặt sau của kính, làm thành một bộ sưu tập riêng.
Bên cạnh mạch đề tài lịch sử, miền trung du Phú Thọ luôn trở lại như một khoảng lặng xuyên suốt trong sáng tác của ông. Thiên nhiên hiện lên bình dị, khoáng đạt, mang vẻ đẹp của một miền quê đã gắn bó với phần lớn cuộc đời người họa sĩ. Cảnh vật trong tranh ít khi có sự hiện diện đông đúc của con người. Nếu có, họ cũng chỉ xuất hiện như một phần của không gian, lặng lẽ hòa vào nhịp sống của núi đồi, cây cỏ và ánh sáng. Chính sự tiết chế ấy khiến những bức tranh của Phạm Văn Kiệm luôn giữ được cảm giác yên tĩnh, để người xem có thời gian dừng lại và đối thoại với ký ức của chính mình.
Hà Nội trong tranh ông lại mang một sắc thái khác. Thành phố không được nhìn qua những con phố đông đúc hay nhịp sống vội vã, mà hiện lên bằng những dấu tích đã đi cùng nhiều thế hệ như: Ô Quan Chưởng, cầu Long Biên, hay mặt hồ khi chiều xuống. Đó đều là những hình ảnh đã theo ông từ những lần trở về quê hương và dần trở thành ký hiệu của ký ức. Từ đó, ông chọn ra những hình ảnh mà theo ông là “thân thương nhất nhưng có sức sống và trường tồn lâu nhất” để đưa vào tác phẩm. Có những cảnh vật ông phải trở lại, quan sát, ghi nhớ rồi mới có thể tái hiện. Vì thế, tranh phong cảnh của ông không đơn thuần là việc sao chép một cảnh vật trước mắt, mà là cách ông lưu giữ những giá trị đã bền bỉ ở lại qua nhiều biến động.
Giữ lại những gì thời gian để lại
Trong hành trình hơn bốn thập kỷ gắn bó với hội họa, câu chuyện về 14 bức tranh kính vẽ Bác Hồ có lẽ là một trong những kỷ niệm mà họa sĩ Phạm Văn Kiệm nhớ nhất. Sau khi hoàn thành, bộ tranh vốn được ông dự định giữ lại làm bộ sưu tập riêng. Thế nhưng, khi biết tin Huyện ủy, UBND huyện Lâm Thao đến thăm và ngỏ ý mua lại toàn bộ 14 tác phẩm, ông đã từ chối bán mặc dù số tiền đó có thể giúp ông trang trải được nửa cơ nghiệp. Với ông, những bức tranh ấy không đơn thuần là sản phẩm lao động có thể quy đổi thành giá trị vật chất. Ông đã lựa chọn trao tặng toàn bộ số tranh, với mong muốn những tác phẩm ấy tiếp tục được lưu giữ và đến gần hơn với công chúng. Sau đó, Ban Thường vụ Huyện ủy Lâm Thao (trước đây) tổ chức lễ tiếp nhận, rồi trao số tranh cho Tỉnh ủy Phú Thọ để trưng bày, triển lãm bên lề Đại hội Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lần thứ XVI, nhiệm kỳ 2005 - 2010. Ông chia sẻ: “Chỉ cần nhận lại một bó hoa từ tay những người hiểu và trân trọng đến với họa sĩ là đủ và tiêu tan hết mệt nhọc”.
Từ khi nghỉ hưu, họa sĩ tập trung vẽ, lao động nghệ thuật miệt mài lúc đã ở tuổi ngoài 60. Khi không còn bị cuốn vào công việc thường nhật, ông dành phần lớn thời gian cho giá vẽ, tiếp tục theo đuổi những đề tài đã gắn bó với mình suốt nhiều năm. Những nỗ lực ấy cũng đã đưa tranh của Phạm Văn Kiệm đến với nhiều không gian nghệ thuật. Ông từng tham gia Triển lãm Mỹ thuật Khu vực III (Tây Bắc - Việt Bắc) tại tỉnh Sơn La năm 2024, triển lãm Giao lưu Mỹ thuật Quốc tế cùng một số hoạt động, triển lãm mỹ thuật khác. Mỗi lần góp mặt là một dịp để những sáng tác về Bác Hồ, người lính và vẻ đẹp quê hương được giới thiệu rộng rãi hơn đến công chúng.
Những lớp ký ức ấy tiếp tục được ông giới thiệu trong triển lãm cá nhân “Nguồn thiêng Đất Tổ - Ánh sáng Thăng Long”, diễn ra từ ngày 28/8 đến 6/9/2026 tại Nhà Triển lãm Mỹ thuật, 16 Ngô Quyền, Hà Nội. Trong số hơn một trăm tác phẩm đã sáng tác, họa sĩ lựa chọn khoảng 50 - 60 tác phẩm tiêu biểu để giới thiệu. Đây không chỉ là sự tổng kết một chặng đường lao động nghệ thuật, mà còn là dịp để nhìn lại những miền ký ức đã theo ông suốt cuộc đời.
Đi qua nhiều biến động của cuộc sống, Phạm Văn Kiệm vẫn lựa chọn hội họa như cách lưu giữ những điều mình đã sống và đã tin yêu. Mỗi tác phẩm giống như một lát cắt của ký ức, nơi thời gian lắng lại để người xem có thể nhìn thấy không chỉ câu chuyện của người họa sĩ, mà còn bắt gặp một phần ký ức của chính mình. Đó cũng là điều khiến hội họa của Phạm Văn Kiệm, sau nhiều năm bền bỉ sáng tác, vẫn giữ được sức gợi lâu bền, không ồn ào kể về quá khứ, mà để quá khứ lặng lẽ cất tiếng nói qua từng mảng màu và từng khoảng sáng còn ở lại với thời gian.
DƯƠNG TRANG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 653, tháng 8/2026
