Xây dựng văn hóa và con người Việt Nam trong bối cảnh mới

Trong quá trình đổi mới, xây dựng và phát triển đất nước, vấn đề gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giá trị truyền thống và hiện đại luôn được Ðảng, Nhà nước ta quan tâm thực hiện. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII (năm 1991) của Đảng đã khẳng định: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, động lực và mục tiêu của sự phát triển kinh tế - xã hội. Đây là thành tựu lớn về lý luận của Đảng, kết quả của sự tổng kết thực tiễn và tiếp thu kịp thời những thành tựu của tư duy nhân loại trong những năm cuối thế kỷ XX. Từ đó đến nay, tư tưởng này đã trở thành cơ sở của đường lối và các chính sách của Đảng và Nhà nước về các vấn đề kinh tế - xã hội và văn hóa.

Đến Ðại hội VIII của Ðảng (năm 1996) đã đề ra yêu cầu phải: “Hình thành hệ giá trị và chuẩn mực xã hội mới phù hợp với truyền thống, bản sắc dân tộc và yêu cầu của thời đại”¹. Tại Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII (tháng 7/1998), Đảng ta đã ban hành Nghị quyết chuyên đề về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, trong đó khẳng định, văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Mọi hoạt động văn hóa, văn nghệ nhằm xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, xây dựng con người Việt Nam về tư tưởng, đạo đức, tâm hồn, tình cảm, lối sống, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh cho sự phát triển xã hội.

Đến Đại hội IX (năm 2001), Đảng ta khẳng định: “Xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Mọi hoạt động văn hóa nhằm xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, có ý thức cộng đồng, lòng nhân ái, khoan dung, tôn trọng nghĩa tình, lối sống có văn hóa, quan hệ hài hòa trong gia đình, cộng đồng và xã hội”.

Quan điểm chỉ đạo của Ðảng về hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người luôn được Đảng ta kế thừa và phát huy phù hợp với xu thế thời đại. Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI ban hành Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, đã đề ra mục tiêu xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học. Trong xây dựng văn hóa, trọng tâm là chăm lo xây dựng con người có nhân cách, lối sống tốt đẹp, với các đặc tính cơ bản: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo. Nội dung này cho thấy quan điểm của Ðảng về hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam có tính biện chứng, phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Quan điểm của Ðảng về vấn đề này tiếp tục được hoàn thiện, nâng tầm trong các nhiệm kỳ tiếp theo. Tại Đại hội XIII của Đảng (năm 2021), vấn đề xây dựng hệ giá trị văn hóa, chuẩn mực con người Việt Nam được nâng lên tầm cao mới, được xem là nhiệm vụ trọng tâm, cơ bản trong xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam, góp phần tạo lập cơ sở vững chắc để văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh quan trọng của đất nước. Đồng thời, lấy giá trị văn hóa và con người Việt Nam làm nền tảng, là sức mạnh nội sinh bảo đảm sự phát triển bền vững đất nước. Nhiệm vụ quan trọng hàng đầu là xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại. Đại hội XIII của Đảng không chỉ đặt ra vấn đề đúc kết, xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam mà còn nhấn mạnh, làm rõ hơn yêu cầu về xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới.

Những nội dung Đại hội XIII của Đảng nêu ra chính là nhận thức quan trọng để xây dựng và phát huy những phẩm chất tốt đẹp, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam thời hiện đại. Đồng thời đây cũng là những điều kiện không thể thiếu để thực hiện được một định hướng phát triển rất quan trọng, tạo thành một động lực to lớn cho sự phát triển bền vững đất nước trong thời gian tới.

Đất nước ta đang bước vào thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng với các nước trong khu vực và trên thế giới, việc xây dựng mối quan hệ giữa hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người với hệ giá trị gia đình Việt Nam được xem là một nhận thức mới của Đảng ta. Do vậy, khi xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam, cần chú trọng đến công tác giáo dục đạo đức, nhân cách, năng lực sáng tạo và các giá trị cốt lõi, nhất là giáo dục tinh thần yêu nước, tự hào, tự tôn, truyền thống và lịch sử dân tộc, ý thức trách nhiệm xã hội, giữ gìn - phát huy bản sắc văn hóa truyền thống...

Để định hướng phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong bối cảnh mới, ngày 7/1/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết nêu rõ quan điểm: “Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước... Đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, cho tương lai của dân tộc. Đẩy mạnh xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; thống nhất trong đa dạng; mang đặc trưng dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học, hiện đại. Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến xã hội và không gian số. Phát triển văn học, nghệ thuật xứng tầm với lịch sử văn hóa dân tộc và tầm vóc đất nước trong kỷ nguyên mới”.

Đại hội XIV của Đảng (năm 2026) tiếp tục khẳng định: “Xây dựng, thực hiện hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam gắn với gìn giữ, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam được tiến hành nghiên cứu, xác lập ở cả cấp quốc gia và cấp địa phương”².

Thực tiễn xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam qua 40 đổi mới cho thấy: “Hệ thống luật pháp trong lĩnh vực văn hóa được xây dựng, ban hành, sửa đổi, bổ sung. Hành lang pháp lý cho các hoạt động văn hóa từng bước được hoàn thiện. Các đạo luật được ban hành, chú trọng tới việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, hướng tới mục tiêu xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam”. Đồng thời, “vấn đề xây dựng và phát triển con người toàn diện, chấn hưng đạo đức xã hội, xây dựng hệ giá trị con người và văn hóa được tiến hành từng bước phù hợp với điều kiện phát triển của mỗi giai đoạn của thời kỳ đổi mới, gắn với đổi mới đồng bộ và toàn diện các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội”³.

Một số giải pháp phát triển văn hóa và con người Việt Nam trong bối cảnh mới

Thứ nhất, đổi mới và hoàn thiện phương thức lãnh đạo của Đảng đối với hệ thống chính trị, nhất là đối với các cơ quan Nhà nước trong quản lý văn hóa để đáp ứng yêu cầu phát triển văn hóa, xây dựng con người Việt Nam trong bối cảnh mới. Trong đó, đổi mới thể chế chính trị, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước bằng luật pháp là điều kiện đầu tiên để bảo đảm định hướng giá trị văn hóa và giá trị con người được thực hành trong đời sống xã hội.

Thứ hai, chú trọng phát triển văn hóa, đặt văn hóa ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội; gắn phát triển văn hóa với phát triển kinh tế, chính trị, xã hội nhằm hình thành hệ sinh thái văn hóa, công nghiệp văn hóa. Đồng thời, phát huy, khai thác tối đa các nguồn lực văn hóa gắn với phát triển bền vững. Bên cạnh đó, phát huy cao nhất nhân tố con người, coi con người là trung tâm, chủ thể, nguồn lực quan trọng nhất và mục tiêu của sự phát triển; lấy giá trị văn hóa và con người Việt Nam là nền tảng, sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững đất nước.

Thứ ba, chú trọng xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh; xây dựng văn hóa ứng xử văn minh trong các cơ quan Nhà nước, trong cộng đồng, nhất là trong không gian mạng, trong đội ngũ văn nghệ sĩ nhằm phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của các vùng miền, địa phương, kết hợp với tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, thời đại để xây dựng hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam.

Thứ tư, quan tâm, chăm lo công tác giáo dục, nhất là giáo dục đạo đức, lối sống, giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp cho người Việt Nam. Chú trọng hơn nữa đến chức năng, vai trò giáo dục thẩm mỹ, định hướng thẩm mỹ, định hướng giá trị, uốn nắn hành vi lệch chuẩn, hình thành và phát triển nhân cách của văn hóa đối với con người. Khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự cường dân tộc, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.

Thứ năm, đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa có đủ trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và đạo đức, nhằm đáp ứng yêu cầu và nhiệm vụ phát triển văn hóa trong thời đại cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Trong đó, ưu tiên phát triển đội ngũ văn nghệ sĩ Việt Nam về tài năng, bản lĩnh, đạo đức và ý thức trách nhiệm với đất nước.

Kết luận

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra sâu rộng, việc xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, chuẩn mực con người Việt Nam gắn với hệ giá trị gia đình cần được triển khai đồng bộ, khoa học và phù hợp với thực tiễn. Đây chính là cơ sở để hình thành nên con người Việt Nam phát triển toàn diện, có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức trong sáng, trí tuệ, năng lực sáng tạo và ý thức trách nhiệm xã hội cao.

Có thể thấy, phát triển văn hóa và con người Việt Nam không phải là nhiệm vụ riêng của một ngành, một lĩnh vực mà là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị và toàn xã hội. Sự đồng thuận, chung tay của các cấp, các ngành, cộng đồng và mỗi cá nhân sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp, bảo đảm cho việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đạt được những kết quả thực chất, bền vững.

Trong thời gian tới, cần tiếp tục quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng, cụ thể hóa thành các chương trình, chính sách phù hợp với từng địa phương, từng lĩnh vực; đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát, đánh giá hiệu quả thực hiện. Qua đó, góp phần xây dựng con người Việt Nam thời kỳ mới phát triển toàn diện, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc, đưa Việt Nam vững bước trên con đường hội nhập và phát triển bền vững.

_______________

PHẠM NGỌC HOA

Nguồn: Tạp chí VHNT số 655, tháng 9/2026