Từ khóa: hoa văn Angkor; Hô Cheng; hoa văn thực vật; cấu trúc tuyến; Khmer Nam Bộ.
Abstract: This article studies the structural transformation of linear patterns from Angkorian botanical motifs to the decorative botanical patterns on Hô Cheng temples in Southern Khmer Vietnam. The research combines field surveys, formal analysis, and historical-stylistic comparisons to identify inherited and transformed elements in the system’s organization. The results show that the botanical patterns on Hô Cheng temples maintain the basic sculptural principles of the Khmer tradition, particularly the guiding role of the main lines, symmetrical structure, and the principle of modified repetition. However, compared to the selected Angkorian patterns used for comparison, the patterns on Hô Cheng tend to reduce the density of secondary lines and micro-details, simplify the level of layering, expand visual pauses, and emphasize the overall form of the motif. Thus, the decorative system maintains the continuity of the Khmer sculptural tradition while forming unique visual characteristics in Southern Khmer art.
Keywords: Angkor ornament; Hô Cheng; vegetal motifs; linear structure; Southern Khmer.
1. Đặt vấn đề
Hoa văn trang trí là một trong những thành tố quan trọng góp phần tạo nên diện mạo của nghệ thuật Khmer Nam Bộ. Trong kiến trúc chùa Khmer, Hô Cheng - bộ phận đầu hồi mái - là vị trí tập trung nhiều hình thức trang trí đặc sắc. Trên Hô Cheng, các mô típ thực vật cách điệu như lá cuốn, lá lửa, hoa dây, hoa sen và những dạng tổ hợp thực vật thường được tổ chức theo bố cục đối xứng hoặc liên hoàn, tạo nên nhịp điệu thị giác góp phần xác lập đặc trưng thẩm mỹ của công trình.
Từ góc độ mỹ thuật học, giá trị của hoa văn không chỉ nằm ở nội dung biểu tượng hay ở từng mô típ riêng lẻ mà còn được hình thành từ cách thức tổ chức các yếu tố tạo hình. Nguyễn Quân và Phan Cẩm Thượng (1989) cho thấy ngôn ngữ tạo hình trong mỹ thuật truyền thống gắn với những phương thức tổ chức hình thức được tích lũy trong quá trình phát triển văn hóa. Nguyễn Du Chi (2003) cũng cung cấp cơ sở để tiếp cận hoa văn như một hệ thống tạo hình, trong đó đường nét, mô típ, nhịp điệu và cấu trúc có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Từ đó, việc nghiên cứu hoa văn Khmer Nam Bộ thông qua cấu trúc tuyến có thể bổ sung một hướng tiếp cận hình thức học bên cạnh những nghiên cứu về biểu tượng, tín ngưỡng và văn hóa.
Trong nghiên cứu này, thuật ngữ “hệ thống hoa văn Angkor” được sử dụng theo nghĩa giới hạn, nhằm chỉ nhóm mẫu thức hoa văn thực vật Khmer cổ điển được lựa chọn làm cơ sở đối sánh. Các mẫu thức tham chiếu chủ yếu dựa trên hệ thống Kbach do Preap Chanmara (2005, tr.177-195) hệ thống hóa, đặc biệt là lá cuốn (Kbach Phni Voa), lá lửa (Kbach Phni Phleung), hoa dây cuộn (Kbach Phni Tes) và một số tổ hợp thực vật liên quan. Những mẫu thức này được sử dụng như nguồn tham chiếu hình thức, không nhằm đại diện cho toàn bộ hệ thống mỹ thuật Angkor.
Tuyến được lựa chọn làm đơn vị phân tích trung tâm bởi đây là thành phần trực tiếp tham gia xác lập hình thái, hướng vận động và nhịp điệu của mô típ. Wong (1993, tr.42) xem tuyến là một yếu tố cơ bản của thiết kế, có khả năng xác lập hình thể, định hướng chuyển động thị giác và tham gia tổ chức không gian. Trong nghệ thuật trang trí, vai trò của tuyến càng thể hiện rõ thông qua các đường cong, đường xoắn và những chuỗi đường nét lặp lại có chức năng liên kết các đơn vị mô típ thành một chỉnh thể thị giác.
Trong phạm vi bài viết, cấu trúc tuyến được xem xét thông qua ba cấp độ gồm tuyến chính, tuyến phụ và chi tiết vi mô. Tuyến chính là hệ thống đường hướng xác lập cấu trúc tổng thể và hướng vận động chủ đạo của mô típ. Tuyến phụ phát triển từ tuyến chính, có chức năng bổ trợ hình thức và liên kết các bộ phận tạo hình. Chi tiết vi mô được hiểu là những yếu tố tạo hình quy mô nhỏ, chủ yếu phát triển từ hoặc gắn với hệ thống tuyến như gân lá, vòng xoắn nhỏ, đầu lá, các nét chuyển tiếp và những chi tiết trang trí phụ trợ, góp phần hoàn thiện bề mặt và gia tăng mức độ chi tiết của mô típ. Cách phân cấp này được sử dụng như một công cụ thao tác nhằm bảo đảm sự thống nhất trong quá trình bóc tách và đối sánh cấu trúc tuyến.
Khái niệm tiếp biến trong bài viết không được sử dụng chủ yếu theo nghĩa tiếp nhận yếu tố ngoại lai giữa hai nền văn hóa khác biệt. Trong trường hợp quan hệ giữa nghệ thuật Angkor và nghệ thuật Khmer Nam Bộ, tiếp biến được hiểu là quá trình kế thừa, lựa chọn, điều chỉnh và tái tổ chức các nguyên lý tạo hình trong nội bộ truyền thống Khmer khi tồn tại trong những bối cảnh lịch sử - văn hóa khác nhau. Vì vậy, nghiên cứu không nhằm xác lập quan hệ nguồn gốc trực tiếp giữa từng mô típ Angkor với từng đồ án Hô Cheng hiện nay, mà tập trung nhận diện những tương đồng và biến đổi trong nguyên lý tổ chức hình thức.
Các nghiên cứu về nghệ thuật Khmer Nam Bộ như Hứa Sa Ni (2019), Thạch Bồi, Nguyễn Xuân Tiên, Vũ Diệu Trung (2026) cùng nhiều tác giả khác đã cung cấp những tư liệu quan trọng về kiến trúc, điêu khắc, hội họa, biểu tượng và giá trị văn hóa. Tuy nhiên, cấu trúc tuyến và sự tiếp biến của các cấp độ tuyến từ nhóm mẫu thức Angkor đến hoa văn thực vật trên Hô Cheng chưa được khảo sát như một đối tượng chuyên biệt.
Từ khoảng trống đó, bài viết hướng đến hai mục tiêu: nhận diện đặc điểm cấu trúc tuyến của hoa văn thực vật trang trí trên Hô Cheng chùa Khmer Nam Bộ; và làm rõ những biểu hiện kế thừa và biến đổi khi đối sánh với nhóm mẫu thức hoa văn thực vật Angkor được lựa chọn. Bốn tiêu chí trọng tâm của quá trình phân tích gồm mật độ tuyến, cấu trúc lớp tuyến, nhịp điệu thị giác và khoảng nghỉ thị giác.

2. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu kết hợp ba phương pháp chính gồm khảo sát thực địa, phân tích hình thức và so sánh lịch sử - phong cách. Trong đó, khảo sát thực địa được tiến hành trong giai đoạn 2025-2026 tại 9 ngôi chùa Khmer tiêu biểu ở Nam Bộ, gồm chùa Khleang, chùa Chén Kiểu (Sro Lôn), chùa Dơi (Mahatup), chùa Bãi Xàu (Luông Bassac), chùa Bốn Mặt (Preah Buone Preah Phek), chùa Champa, chùa Âng (Angkorajaborey), chùa Hang (Kompông Chrây) và chùa Xà Tón (Xvayton). Các công trình được lựa chọn trên cơ sở còn bảo lưu tương đối rõ hệ thống Hô Cheng mang đặc trưng trang trí Khmer. Đối tượng khảo sát tập trung vào các mô típ thực vật trang trí trên Hô Cheng như lá cuốn, lá lửa, hoa dây và những tổ hợp thực vật có thể nhận diện tương đối rõ về cấu trúc tạo hình. Tư liệu được thu thập thông qua quan sát trực tiếp, chụp ảnh và phân loại theo hình thái. Trong quá trình phân tích, nghiên cứu ưu tiên những mô típ còn bảo lưu tương đối rõ cấu trúc tuyến; các trường hợp bị hư hỏng nặng, biến dạng đáng kể qua trùng tu hoặc không còn đủ cơ sở nhận diện cấu trúc tạo hình không được sử dụng làm mẫu đối sánh chính.
Phương pháp phân tích hình thức được sử dụng để bóc tách cấu trúc tuyến trên cơ sở ba cấp độ gồm tuyến chính, tuyến phụ và chi tiết vi mô. Trên cơ sở đó, nghiên cứu xác lập bốn tiêu chí đối sánh: mật độ tuyến, cấu trúc lớp tuyến, nhịp điệu thị giác và khoảng nghỉ thị giác. Ngoài ra, phương pháp so sánh lịch sử - phong cách được sử dụng để đối chiếu các mô típ khảo sát với nhóm mẫu thức Angkor do Preap Chanmara (2005, tr.177-195) hệ thống hóa. Ở phía Khmer Nam Bộ, Hô Cheng chùa Khleang được lựa chọn làm trường hợp minh họa do còn bảo lưu khá rõ ngôn ngữ trang trí truyền thống và thuận lợi cho việc bóc tách các cấp độ tuyến.