Từ khóa: Dâu - Luy Lâu; đặc trưng; tín ngưỡng; Tứ Pháp.

Abstract: The belief in Tứ Pháp - the Four Dharma Deities is a distinctive form of folk belief among agricultural communities in the Northern Delta of Vietnam, associated with the process of cultural acculturation between indigenous beliefs and Buddhism introduced into Vietnam during the early centuries CE. Among them, the Dâu - Luy Lâu region in Bắc Ninh is considered the original center preserving many ancient elements of this belief system. Based on surveys of historical relics, festivals, and religious practices in the Dâu area, this article focuses on clarifying the distinctive characteristics of the Four Dharma belief through worship spaces, the veneration of Buddha Thạch Quang, Mother Buddha Man Nương, and the Dâu regional festival. The study thereby highlights the role of local communities in receiving, adapting, and preserving traditional cultural values, contributing to the formation of the cultural identity of the Kinh Bắc region.

Keywords: Dâu - Luy Lâu; characteristic; belief; Four Dharma belief.

1. Đặt vấn đề

Vùng Dâu - Luy Lâu (nay thuộc các phường Trí Quả, Song Liễu, tỉnh Bắc Ninh) từ lâu được xem là trung tâm Phật giáo cổ sớm nhất của Việt Nam, đồng thời là nơi diễn ra quá trình giao thoa, tiếp biến mạnh mẽ giữa văn hóa bản địa với Phật giáo du nhập từ Ấn Độ. Trong không gian văn hóa ấy, tín ngưỡng thờ Tứ Pháp hình thành và phát triển như một hiện tượng tín ngưỡng dân gian đặc sắc của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ. Nhiều nghiên cứu và thực tiễn văn hóa cho thấy vùng Dâu - Luy Lâu chính là trung tâm khởi phát/ “vùng lõi” của tín ngưỡng thờ Tứ Pháp của nước ta.

Luy Lâu xưa là vùng đất thuộc Bắc Ninh cổ, mở rộng sang Hưng Yên và Hà Nội ngày nay. Từ trung tâm Dâu - Luy Lâu, tín ngưỡng thờ Tứ Pháp lan tỏa khắp đồng bằng Bắc Bộ, vừa tạo nên tính phổ quát vừa mang sắc thái riêng ở từng địa phương. Trong đó, vùng Dâu - Luy Lâu là trung tâm gốc, lưu giữ những đặc trưng cổ xưa nhất qua truyền thuyết, di tích và lễ hội. Việc nhận diện rõ các đặc trưng này giúp làm sáng tỏ lịch sử phát triển của tín ngưỡng Tứ Pháp, đồng thời hiểu sâu sắc hơn giá trị văn hóa vùng Dâu trong tiến trình lịch sử dân tộc.

2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết được triển khai theo hướng tiếp cận liên ngành, kết hợp các góc nhìn của lịch sử, tôn giáo học, văn hóa học và xã hội học nhằm nhận diện toàn diện tín ngưỡng thờ Tứ Pháp ở vùng Dâu - Luy Lâu trong tiến trình lịch sử và đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay.

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả sử dụng các phương pháp chủ yếu như phân tích, tổng hợp và thống kê tư liệu để hệ thống hóa các nguồn tài liệu lịch sử, thần tích, truyền thuyết, tư liệu điền dã và các công trình nghiên cứu liên quan đến tín ngưỡng thờ Tứ Pháp. Đồng thời, bài viết vận dụng phương pháp khảo sát thực địa thông qua tham dự lễ hội, quan sát thực hành tín ngưỡng và phỏng vấn sâu quản lý di tích, sư trụ trì, người dân địa phương nhằm thu thập thông tin thực tiễn và nhận diện các biểu hiện văn hóa đặc trưng của tín ngưỡng này.

Bên cạnh đó, phương pháp so sánh được sử dụng để đối chiếu tín ngưỡng thờ Tứ Pháp ở vùng Dâu - Luy Lâu với các trung tâm Tứ Pháp khác như Văn Lâm (Hưng Yên), Gia Lâm (Hà Nội) và Hà Nam (Ninh Bình ngày nay), qua đó, làm rõ những yếu tố chung cũng như các nét riêng mang tính đặc trưng của trung tâm Dâu - Luy Lâu trong hệ thống tín ngưỡng thờ Tứ Pháp ở đồng bằng Bắc Bộ.

3. Kết quả và thảo luận

3.1. Kết quả

Tín ngưỡng thờ Tứ Pháp trong diễn trình lịch sử

Tứ Pháp là hình tượng xuất hiện trên điện thờ của người Việt trong tư cách vừa là Thần, vừa là Phật. Và cũng có thể nói rằng, đây là tín ngưỡng dân gian mang đậm bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam, nơi mà nguồn sống chủ yếu của người dân dựa trên nền nông nghiệp lúa nước ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Sự ra đời của tín ngưỡng này phản ánh nhu cầu cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi của cư dân nông nghiệp trong điều kiện đời sống phụ thuộc nhiều vào tự nhiên. Bốn vị Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện) tượng trưng cho mây, mưa, sấm, chớp, những hiện tượng tự nhiên có vai trò quan trọng đối với sản xuất nông nghiệp truyền thống. Nhiều tư liệu lịch sử và truyền thuyết dân gian cho thấy trung tâm khởi phát của tín ngưỡng thờ Tứ Pháp là vùng Dâu - Luy Lâu (thuộc Bắc Ninh ngày nay). Đây từng là trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa lớn ở Giao Châu thời Bắc thuộc, đồng thời là nơi Phật giáo du nhập sớm vào Việt Nam. Trong quá trình truyền bá, Phật giáo đã có sự dung hợp với tín ngưỡng bản địa, đặc biệt là tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên của cư dân nông nghiệp. Từ đó, hình thành hệ thống thờ Tứ Pháp mang màu sắc vừa dân gian vừa Phật giáo. Truyền thuyết về Man Nương (cô thiếu nữ làng Mãn Xá bên sông Đuống) và Thiền sư Khâu Đà La (người Thiên Trúc, Ấn Độ) là hạt nhân quan trọng trong quá trình hình thành tín ngưỡng này. Man Nương vào lúc 12 tuổi đã từ bờ Nam sang bờ Bắc để học đạo với Thiền sư Khâu Đà La ở chùa Linh Quang (xã Phật Tích). Nhưng con đường học đạo của nàng bị dở dang, vì một đêm vào lúc đang ngủ, Khâu Đà La sau giờ hành lễ đã bước qua người khiến nàng có mang, rồi sinh ra một bé gái. Khâu Đà La đã bồng đứa bé đặt vào trong thân cây dung thụ (cây dâu) ven sông. Sau này, khi cây dung thụ bị mưa bão làm đổ, trôi về sông Dâu, được Man Nương vớt lên. Đêm ấy dân làng được thần nhân báo mộng khuyên đem cây tạc tượng thờ… từ đó ra đời bốn pho tượng Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện (Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Bắc Ninh, 2012). Từ câu chuyện cổ đó đã tạo nên một hệ thống chùa thờ Tứ Pháp rất đặc trưng của người Việt ở vùng Dâu - Luy Lâu. Cũng từ trung tâm Dâu - Luy Lâu, tín ngưỡng thờ Tứ Pháp dần lan tỏa sang nhiều địa phương khác ở đồng bằng Bắc Bộ, đặc biệt là khu vực Văn Lâm (Hưng Yên) và Gia Lâm (Hà Nội). Quá trình lan tỏa ấy vừa tạo nên những yếu tố chung về hệ thống thần linh, nghi lễ và truyền thuyết, vừa hình thành các sắc thái địa phương riêng phù hợp với điều kiện lịch sử và văn hóa của từng vùng. Điều đó cho thấy tín ngưỡng thờ Tứ Pháp không phải là một thực thể bất biến mà luôn vận động, thích nghi và phát triển trong đời sống cộng đồng.

Qua các triều đại lịch sử, tín ngưỡng thờ Tứ Pháp tiếp tục được duy trì và giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Hệ thống chùa thờ Tứ Pháp cùng các lễ hội truyền thống như lễ hội chùa Dâu không chỉ là không gian thực hành tín ngưỡng mà còn trở thành nơi bảo lưu nhiều giá trị văn hóa, nghệ thuật và phong tục dân gian đặc sắc. Đến nay, tín ngưỡng thờ Tứ Pháp vẫn tồn tại bền vững trong đời sống cộng đồng, phản ánh sức sống lâu bền của tín ngưỡng dân gian Việt Nam trong tiến trình lịch sử và văn hóa dân tộc.