Tác phẩm là sự giao thoa giữa những làn điệu chèo cổ mượt mà và triết lý nhân quả nhiệm màu, mở ra một không gian nghệ thuật đậm chất chiêm nghiệm. Ở đó, đức hy sinh và đạo hiếu của người phụ nữ được tôn vinh như nhịp cầu nối giữa giá trị nhân sinh và tinh thần hướng thiện, chạm đến những rung cảm sâu kín của người xem.
Vở diễn kể về cuộc đời của công chúa Diệu Thiện - một biểu tượng của lòng vị tha và đức tin bất diệt. Sinh ra trong chốn cung vàng điện ngọc, Diệu Thiện sớm bộc lộ chí hướng tu hành thay vì hưởng thụ vinh hoa. Xung đột nổ ra khi vua cha quyết định ép duyên nàng để củng cố thế lực triều đình. Đứng trước sự lựa chọn giữa quyền lực và lý tưởng, nàng đã dũng cảm từ bỏ cuộc sống xa hoa, chấp nhận đối mặt với những hình phạt khắc nghiệt và bị xua đuổi khỏi hoàng cung. Dù bị đày ải, lòng từ bi và ý chí của nàng vẫn không hề lay chuyển, dẫn lối nàng vượt qua mọi gian khổ để dâng trọn đời mình cho Phật pháp.
Mạch truyện đẩy lên cao trào khi vua cha lâm trọng bệnh, và liều thuốc duy nhất chính là tấm lòng đại từ đại bi, sẵn sàng hy sinh thân xác của cốt nhục. Gạt bỏ những oán hận trong quá khứ, Diệu Thiện đã thực hiện một hành động phi thường: dâng cả đôi mắt và đôi tay của mình để cứu phụ vương. Hành động này không chỉ minh chứng cho đạo hiếu vẹn tròn mà còn là biểu tượng rực rỡ của lòng vị tha vượt lên mọi nỗi đau cá nhân.
Trung tâm của vở diễn chính là hình tượng công chúa Diệu Thiện - không giống như những nhân vật nữ chính thường mang nét ủy mị, cam chịu trước số phận, Nàng Chúa Ba sở hữu một sức mạnh nội tâm mãnh liệt và một tư duy tự do, độc lập.
Nghệ sĩ trẻ Thùy Trang trong vai Nàng Chúa Ba chia sẻ: “Với một vai diễn như nàng Chúa Ba, tôi không lạm dụng quá nhiều kỹ thuật biểu diễn hình thể đặc trưng của nghệ thuật chèo. Tôi quan niệm khi một người đã "ngộ" ra chân lý, họ sẽ đạt đến trạng thái "tĩnh". Vì vậy, tôi tập trung toàn bộ tâm sức vào việc kiểm soát hơi thở và ánh mắt. Trong nghệ thuật chèo, ánh mắt chính là linh hồn của nhân vật. Khác với các vai diễn trước, thay vì cái nhìn sắc sảo của Thị Mầu hay sự điên dại của Súy Vân, với vai diễn lần này, tôi cố gắng giữ cho đôi mắt có sự mềm mại và bao dung. Khi hát, tôi chọn cách nhả chữ nhẹ nhàng, cốt để khán giả cảm nhận được sự bình yên lan tỏa từ nội tại nhân vật. Tôi tin rằng, một người đã dám buông bỏ lầu son gác tía và tước vị công chúa thì chẳng còn gì để phải “gồng mình”. Lúc ấy, chỉ còn lại một ánh mắt kiên định và một giọng nói đĩnh đạc của một người đã tìm thấy lý tưởng đời mình”.
Điểm làm nên giá trị và sự khác biệt của Nàng Chúa Ba chính là sự lồng ghép tinh tế giữa tín ngưỡng dân gian và triết lý Phật giáo sâu sắc. Vở chèo khéo léo đưa người xem vào một không gian văn hóa đặc trưng, nơi những quan niệm về luân hồi và báo ứng thể hiện thông qua từng tình tiết kịch. Luật nhân quả được thể hiện qua việc vua cha gây ác nghiệp phải chịu bệnh tật, và sự hóa thân của Diệu Thiện là phần thưởng cho lòng từ bi vô lượng. Tuy nhiên, thay vì những giáo điều khô khan, nghệ thuật chèo truyền tải những giá trị này thông qua tình phụ tử và đạo làm người - những thứ gần gũi nhất với trái tim mỗi người dân.
Sự giao thoa này còn thể hiện rõ nhất ở chi tiết Diệu Thiện dâng tay và mắt cứu cha. Đây là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa đạo hiếu truyền thống và lý tưởng giải thoát của Phật giáo, thể hiện triết lý “Vô ngã” của nhà Phật - khi cái tôi cá nhân hoàn toàn tan biến để cứu độ chúng sinh. Nhờ đó, vở diễn trở thành một lời răn dạy nhẹ nhàng mà thấm thía về lòng trắc ẩn và sự bao dung ngay cả khi đối diện với những tổn thương lớn nhất.
Vở diễn kết thúc bằng sự giác ngộ sau những thử thách nghiệt ngã đã đưa Diệu Thiện hóa thân thành Phật Bà Quan Âm Nghìn mắt Nghìn tay. Hình tượng của nàng mãi mãi là biểu tượng bất diệt cho lòng từ bi, phổ độ chúng sinh trong văn hóa tâm linh của người Việt.
Việc phục dựng vở chèo Nàng Chúa Ba - tác phẩm ghi dấu ấn của cố tác giả PGS, TS Trần Trí Trắc và cố đạo diễn NSND Bùi Đắc Sừ - không chỉ là nỗ lực bảo tồn di sản của Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Quốc gia, mà còn là lời khẳng định mạnh mẽ về sức sống bền bỉ của nghệ thuật dân tộc. Giữa những ồn ào của nhịp sống số, hành trình của nàng Chúa Ba như một khoảng lặng cần thiết, nhắc nhớ chúng ta về những giá trị cốt lõi của lòng nhân ái và sự an yên trong tâm hồn.
