Lưu Bình - Dương Lễ - Kiệt tác trong bảy vở chèo cổ kinh điển
Lưu Bình - Dương Lễ từ lâu đã được đóng đinh trong lòng công chúng là một trong bảy vở chèo cổ kinh điển nhất của nghệ thuật sân khấu Việt Nam. Cùng với Quan Âm Thị Kính, Trương Viên, Chu Mãi Thần, Kim Nham, Trinh Nguyên và Từ Thức, vở diễn này tạo nên bộ khung vững chắc cho bản sắc chèo. Đây là những tác phẩm mang tính tiêu biểu, hội tụ đầy đủ những lề lối, làn điệu và ngôn ngữ tạo hình đặc trưng nhất của nghệ thuật chèo truyền thống.
Vở chèo lần này được tác giả Hàn Thế Du chuyển thể, dưới bàn tay dàn dựng của NSND Chu Văn Thức và sự đóng góp về mỹ thuật của họa sĩ NSND Nguyễn Đình Hàm. Bản diễn này của Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam không chỉ đơn thuần là một cuộc phục dựng, mà còn là một sự chắt lọc tinh hoa, giữ gìn những yếu tố mẫu mực nhất của chèo cổ.
Câu chuyện về tình bạn và lòng tự trọng
Trung tâm của vở diễn là câu chuyện về hai người bạn đồng môn: Lưu Bình và Dương Lễ. Đây là một trong những câu chuyện kỳ lạ nhưng đầy sức thuyết phục về tình bạn trong văn chương và sân khấu Việt Nam. Lưu Bình hiện lên là một anh học trò có tài nhưng phóng túng, lãng tử, vì mải mê chơi bời mà sa sút, thi trượt, rơi vào cảnh bần hàn. Trong khi đó, Dương Lễ nhờ bền chí đèn sách đã đỗ đạt làm quan cao.
Cảnh diễn gây xúc động và tạo ra nút thắt kịch tính nhất chính là khi Lưu Bình tìm đến phủ đường của bạn cũ, với hy vọng tìm được sự giúp đỡ. Trái với mong đợi về một cuộc đón tiếp nồng hậu, Dương Lễ lại lánh mặt, chỉ sai người hầu mang ra một mâm cơm hẩm với cà thâm để đãi bạn. Sự “nhục mạ” này thực chất là một phép thử nghiệt ngã nhưng đầy tình thương của Dương Lễ. Ông muốn dùng nỗi đau của lòng tự trọng bị tổn thương để đánh thức ý chí của bạn, buộc Lưu Bình phải quyết tâm lập công danh để thoát khỏi cảnh bị coi thường.
Nghĩa khí của Dương Lễ còn được thể hiện sâu sắc hơn khi ông nhờ vợ mình là nàng Châu Long thay chồng đi nuôi bạn ăn học. Đây là một chi tiết độc đáo, đề cao sự hy sinh và tin tưởng tuyệt đối giữa vợ chồng vì một đại nghĩa cao cả hơn: cứu vớt một kiếp người, một tài năng đang lầm đường lạc lối.
Sự thăng hoa của những nghệ sĩ tài năng
Sức hút của vở diễn lần này nằm ở sự hóa thân của các nghệ sĩ thế hệ mới, tài năng của Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam. NSND Lê Tuấn Cường – Phó Giám đốc Phụ trách Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam chia sẻ: “Một trong những nét đặc sắc của vở diễn là sự khắc họa đậm nét hình tượng các nhân vật theo đúng khuôn mẫu chèo cổ, từ tính cách, lối hành xử đến mối quan hệ giữa các tuyến vai”.
NSƯT Tuấn Tài trong vai Lưu Bình đã lột tả thành công sự chuyển biến tâm lý phức tạp, từ một gã công tử phong trần đến một kẻ sĩ biết nén đau thương để đèn sách. NSƯT Bá Dũng trong vai Dương Lễ lại mang đến một hình ảnh chín chắn, uy nghiêm nhưng ẩn chứa bên trong là một trái tim bao dung, nghĩa khí.
Đặc biệt, nghệ sĩ trẻ Hà Thảo trong vai Châu Long trở thành điểm sáng của vở diễn. Dù tuổi đời còn khá trẻ, Hà Thảo đã thể hiện một bản lĩnh sân khấu vững vàng khi đảm nhiệm một vai diễn đòi hỏi sự tinh tế cao. Châu Long trong cách diễn của Hà Thảo không chỉ là người phụ nữ hiền thục, nết na mà còn là một người con gái thông minh, có học thức và sắc sảo. Nhân vật này phải mang trong mình một nghịch lý đầy tính nhân văn: một người vợ hiền đức, theo lời chồng, đã rời bỏ tổ ấm để đi nuôi bạn của chồng ăn học. Để diễn thành công vai Châu Long, đòi hỏi diễn viên phải lột tả được cả sự thông minh, nét duyên dáng lẫn một bản lĩnh sắt đá ẩn sau vẻ ngoài dịu dàng.
Chia sẻ về vai diễn đầy áp lực này, nghệ sĩ Hà Thảo cho biết: “Châu Long là một người phụ nữ thông minh, có học thức, giỏi quán xuyến mọi việc gia đình. Khi nhận nhiệm vụ “làm người vợ hờ” để nuôi bạn của chồng, cô ấy phải đối mặt với những rào cản về lễ giáo và cả những rung động đời thường. Để hóa thân vào vai này, tôi không chỉ dựa vào sự đồng điệu mà phải dùng tư duy phân tích tâm lý, kết hợp với những kỹ thuật biểu diễn mẫu mực được các thế hệ đi trước truyền lại”. Hà Thảo cũng cho rằng, dù là một nhân vật cổ, cô vẫn nỗ lực thể hiện sao cho phù hợp với cảm nhận của giới trẻ ngày nay - trẻ trung hơn nhưng vẫn giữ trọn vẹn cốt cách của một người phụ nữ xưa.
Sự hòa quyện giữa truyền thống và hơi thở thời đại
Trong bản dựng của NSND Chu Văn Thức, tính “khuôn thước” được đề cao. Mỗi làn điệu chèo cổ được giữ gìn nguyên bản, nhưng để tăng thêm sự hấp dẫn, vở diễn đã khéo léo lồng ghép thêm những điệu múa uyển chuyển, những lời thoại hài hước, giúp không gian sân khấu trở nên sinh động hơn. Sự kết hợp này đáp ứng được cả phần “nghe” lẫn phần “nhìn”, cuốn hút khán giả dù ở độ tuổi khác nhau.
Có thể thấy, Lưu Bình - Dương Lễ để lại một bài học về đối nhân xử thế vẹn nguyên giá trị trong dòng chảy văn hóa đương đại. Tác phẩm nhắc nhở chúng ta về lòng tự trọng, về khát vọng vươn lên từ nghịch cảnh và trên hết là tình bạn chân chính - thứ tình cảm không đo đếm bằng vật chất mà bằng sự thấu hiểu và hy sinh cho nhau.
NSND Lê Tuấn Cường khẳng định: “Dù là một vở chèo cổ, Lưu Bình - Dương Lễ vẫn tạo được sự đồng cảm với khán giả hôm nay, bởi những giá trị cốt lõi mà tác phẩm chuyển tải vẫn còn nguyên sức sống. Khi tác phẩm chạm đến những điều căn cốt của đời sống như tình bạn, lòng tự trọng, nghĩa vợ chồng và đạo lý làm người, nó tự nhiên tìm được tiếng nói chung với công chúng đương đại”. Việc dàn dựng thành công vở diễn này là tâm huyết của tập thể Nhà hát, không chỉ nhằm bảo tồn một di sản văn hóa phi vật thể quý giá, mà còn khơi gợi tình yêu nghệ thuật truyền thống trong lòng thế hệ khán giả trẻ hôm nay.
