TS Lê Tuấn Cường - Phó giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam cho biết, trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc, Trương Viên không đơn thuần là một vở diễn sân khấu, mà còn là một trong bảy viên ngọc quý thuộc hàng kinh điển của nghệ thuật chèo cổ Việt Nam. Đây được coi là vở chèo mẫu mực, nơi sự kết hợp giữa yếu tố tự sự và trữ tình đạt đến độ chín muồi, kết tinh trọn vẹn những giá trị đạo lý và nghệ thuật thuần Việt. Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam đưa Trương Viên trở lại sân khấu không chỉ là câu chuyện về số phận con người trong xã hội phong kiến đầy biến động, mà còn nhằm tôn vinh lòng hiếu thảo, tình nghĩa phu thê và tình mẫu tử thiêng liêng.
“Sứ mệnh của chúng tôi là phải giữ gìn cho được những giá trị chuẩn mực của chèo cổ, đồng thời không ngừng trao truyền, kế thừa và bồi đắp bản lĩnh cho thế hệ nghệ sĩ trẻ trong dòng chảy hội nhập quốc tế. Thông qua buổi diễn này, chúng tôi mong muốn hoàn thiện hơn nữa chất lượng nghệ thuật, từ đó góp phần bảo tồn và phát huy mạnh mẽ bản sắc của sân khấu truyền thống Việt Nam, để những giá trị nhân văn này mãi mãi trường tồn cùng thời gian” - TS Lê Tuấn Cường chia sẻ.
Vở chèo Trương Viên kể về chàng thư sinh nghèo Trương Viên (đất Võ Lăng) nên duyên cùng Thị Phương - con gái Tể tướng. Bi kịch bắt đầu khi chiến tranh xảy ra, Trương Viên phải ra trận, bỏ lại mẹ già và vợ trẻ. Suốt 18 năm lưu lạc, quê hương loạn lạc, Thị Phương một lòng thủ tiết, dắt mẹ chồng lánh nạn vào rừng sâu. Khi hổ dữ đòi ăn thịt mẹ chồng, Thị Phương tình nguyện dâng thịt cánh tay mình để cứu mẹ. Mẹ chồng lâm bệnh nặng, Thị Phương dâng đôi mắt mình cho Sơn Thần để làm thuốc chữa cho mẹ. Qua đó, vở chèo đề cao lòng hiếu thảo của nàng dâu đối với mẹ chồng - một giá trị cốt lõi trong gia đình truyền thống Việt Nam, đồng thời nhân vật Thị Phương trở thành hình tượng “nữ chính” mẫu mực nhất trong hệ thống nhân vật chèo cổ.
Đảm nhận vai nữ chính trong vở diễn, nghệ sĩ trẻ Hà Thảo tâm sự rằng việc tái hiện hành trình 18 năm gian khổ của Thị Phương là một thử thách đầy sức nặng. Nghệ sĩ đã phải tự đặt mình vào những nghịch cảnh nghiệt ngã nhất, thấu cảm từng biến cố dồn dập của nhân vật để lột tả trọn vẹn hình ảnh một người phụ nữ vừa cam chịu, hy sinh phụng dưỡng mẹ già, vừa kiên cường giữ trọn lòng thủy chung son sắt.
Nữ nghệ sĩ chia sẻ: “Cái khó nhất chính là việc điều tiết cảm xúc qua từng làn điệu. Tôi quan niệm tiếng hát phải đủ sức lay động, phải chạm đến tận cùng nỗi đau để khán giả không chỉ xem mà còn thực sự cùng khóc, cùng thương cho nhân vật. Cảm xúc phải được đẩy dần lên cao trào, biến những làn điệu cổ thành nhịp đập trái tim của nhân vật”.
Chính vì thế, bằng tài năng và tâm huyết, Hà Thảo đã dồn hết nội lực vào những phân đoạn bi kịch - nơi đòi hỏi bản lĩnh và sự trải đời để lột tả trọn vẹn nỗi đau giằng xé về cả thể xác lẫn tâm hồn. Không chỉ dừng lại ở việc sống cùng nội tâm nhân vật, cô còn khổ luyện tỉ mỉ từng cử chỉ nhỏ nhất để tạo nên sự cuốn hút trên sân khấu. Đối với cô, trong bối cảnh hiện nay, người nghệ sĩ chèo còn mang sứ mệnh của một “người kể chuyện”: “Tôi phải diễn làm sao để rút ngắn khoảng cách thời gian, khiến nhân vật trở nên gần gũi, để khán giả hiện đại cảm thấy họ không chỉ đang thưởng thức một vở diễn, mà đang thực sự chứng kiến và thấu cảm một thân phận đời thực”.
Để giải quyết những bi kịch dường như không thể hóa giải (mù lòa, ly tán), vở chèo đã sử dụng các yếu tố kỳ ảo mang đậm màu sắc dân gian như: Ngọc Hoàng sai Chúa Tiên xuống dạy Thị Phương nghề đàn hát để bà cháu, mẹ con có kế sinh nhai trong cảnh mù lòa.
Sau 18 năm thắng trận trở về, Trương Viên đi tìm mẹ và vợ. Chàng gặp lại họ trong hình hài của những người hát xẩm mù lòa. Kết thúc vở diễn, nhờ đôi ngọc lưu ly - vật chứng của tình yêu và sự chung thủy năm xưa - đôi mắt của Thị Phương đã sáng trở lại. Chi tiết này tượng trưng cho sự công bằng của trời đất dành cho người đức hạnh.
Vở chèo Trương Viên được phục dựng dựa trên những chuẩn mực khắt khe nhất của nghệ thuật chèo cổ. Bản diễn do NSƯT Nguyễn Phú Kiên phục dựng không chỉ chú trọng đến cốt truyện mà còn đi sâu vào việc thể hiện các làn điệu và vũ đạo đặc trưng, tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật có tính thẩm mỹ cao.
Việc phục dựng và gìn giữ chèo cổ là nhiệm vụ sống còn, bởi đây chính là “thước đo mẫu mực” giữ cho nghệ thuật truyền thống không bị lạc lối giữa dòng chảy hiện đại. Với hệ thống giá trị giáo huấn vẹn nguyên về nhân tâm như đạo hiếu trong Trương Viên, tình nghĩa phu thê trong Lọ nước thần hay tình anh em trong Tôn Mạnh - Tôn Trọng, nghệ thuật chèo đã khẳng định vị thế là loại hình nghệ thuật thuần Việt, răn dạy con người sống lương thiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật tinh tế.
Sự trở lại của vở chèo Trương Viên tại Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam là minh chứng sinh động cho sức sống bất diệt của di sản dân tộc. Sự hòa quyện giữa cốt truyện nhân văn, làn điệu mẫu mực và kỹ thuật biểu diễn điêu luyện cùng sự đam mê với nghề của thế hệ các nghệ sĩ trẻ tài năng đã giúp tác phẩm khẳng định được vị thế là một trong những bản diễn hay nhất của chèo cổ Việt Nam. Việc duy trì và công diễn những tác phẩm kinh điển không chỉ góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc, khẳng định những chuẩn mực đạo đức bền vững của xã hội Việt Nam qua nhiều thế kỷ mà còn là con đường bền vững để đưa nghệ thuật chèo đến gần hơn với khán giả đương đại.
