Gặp gỡ với nhà văn Lặng lẽ Sa Pa
Một lần, khi nói chuyện với nhà thơ Trần Phương Trà (Trần Nguyên Vấn) tại sân 58 Quán Sứ, ông cho biết là sẽ cùng vài người nữa định đến thăm nhà văn Nguyễn Thành Long và thế là tôi xin đi theo. Nhà ông ở thuộc một biệt thự cổ kiến trúc Pháp, chung với mấy gia đình khác, theo kiểu tập thể. Chật hẹp, tối tăm, chung đụng và dễ va chạm trong sinh hoạt là đặc điểm chung của hầu hết các khu tập thể cán bộ viên chức Hà Nội một thời. Bước qua đống gạch vụn ngổn ngang trước cổng số nhà 9 phố Dã Tượng, chúng tôi lần bước theo chiếc cầu thang gỗ ọp ẹp lên tầng hai. Vợ ông và một cô con gái của ông cũng có nhà. Nhà văn đã quá yếu sau mấy năm ốm liệt giường, nhưng để tỏ lòng mến khách, ông nhờ vợ đỡ cố ngồi dậy. Trong số những người đến thăm ông hôm ấy chỉ có tôi là lạ, nên ông hỏi tên tôi trước rồi mới hỏi thăm sức khỏe gia đình từng người. Một lượt như thế, ông mệt quá thở dốc, nhờ vợ đỡ nằm xuống. Cử chỉ ấy khiến cho mọi người đều xúc động trước vẻ trân trọng, mến khách của một nhà văn bình dị.
Mấy hôm sau sẽ diễn ra Đại hội nhà văn, mấy anh đi cùng muốn nhà văn Nguyễn Thành Long đến dự, bởi các anh hiểu, rất có thể đối với ông thì đó là Đại hội nhà văn cuối cùng. Nhà văn Trần Phương Trà bèn đùa bảo: “Anh cố tới dự. Nếu Hội nhà văn thiếu xe đến đón thì bọn em đưa anh đi bằng xe đạp”. Ông vỗ vai tôi nói: “Chú này đây còn trẻ khỏe, lại có xe Phượng Hoàng chắc, bọn em sẽ nhờ chú ấy giúp một tay, thế nào cũng thồ bác đến Đại hội được”. Nguyễn Thành Long mỉm cười, nhìn mọi người với vẻ biết ơn...
Lẽ dĩ nhiên, tôi không phải giúp mấy anh ấy đưa nhà văn Nguyễn Thành Long bằng xe đạp, bởi Hội Nhà văn rất quan tâm, trân trọng dành hẳn một chiếc ô tô chuyên đưa đón nhà văn Nguyễn Thành Long và một số văn nghệ sĩ khác già yếu suốt mấy ngày Đại hội. Sau lần ấy, tôi cùng đồng nghiệp còn trở lại nhà ông vài lần nữa.
Một lần, chỉ có mình tôi với ông, nhà văn Nguyễn Thành Long bảo tôi, bằng giọng chân tình gần như thì thầm và đứt đoạn: “Nghe nói, em có viết văn... Hay lắm! Nhưng khó lắm thay... Chân tình là điều cốt lõi...” Tôi rưng rưng xúc động trước sự chân thực, trong sáng của ông, và chỉ dám chạm nhẹ bàn tay mình vào cẳng tay gầy tóp, xương xẩu của ông, để bày tỏ sự đồng tình và lòng biết ơn, cảm phục! Từ đó, tôi giữ mãi một tình cảm yêu mến và trân trọng sâu sắc với nhà văn Nguyễn Thành Long.
Nhưng rồi sau một chuyến đi công tác dài ngày trở về Hà Nội, tôi được biết nhà văn Nguyễn Thành Long đã mất. Tôi tiếc không được tiễn biệt ông tới nơi an nghỉ cuối cùng.
Tác phẩm Lặng lẽ Sa Pa và Lý Sơn mùa tỏi
Ngày còn đi học, tôi cảm nhận địa danh Sa Pa thật xa xôi, lãng mạn và đầy chất sách vở, ấy là sự ảnh hưởng bởi truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa của nhà văn Nguyễn Thành Long. Cái bầu không khí se lạnh và sương khói hư ảo của dãy Hoàng Liên Sơn; cái lạ lẫm kỳ bí của đời sống các dân tộc thiểu số sinh sống nơi đây; và thêm, sự nhiệt tình tận tâm với công việc của những con người miền xuôi lên đây, tất cả làm nên sự lôi cuốn, hấp dẫn của thiên truyện. Cái truyện ngắn ấy của Nguyễn Thành Long càng về sau càng trở nên nổi tiếng, thành tác phẩm kinh điển để các nhà văn, nhà lý luận phê bình văn học ở xứ ta đưa vào giảng dạy trong hệ thống văn học nhà trường, trong các khóa học dài hạn, hoặc lớp bồi dưỡng viết văn ở xứ ta...
Với riêng tôi, Lặng lẽ Sa Pa không ngoại lệ, và tôi cũng ao ước được đặt chân đến Sa-pa. Hơn thế nữa, được gặp gỡ hỏi chuyện nhà văn Nguyễn Thành Long, trong một hoàn cảnh trớ trêu như tôi đã kể. Bằng chất giọng Quảng Ngãi đặc sệt, tuy hơi khó nghe song nhỏ nhẹ thân thương, ông chỉ chen vào khi cần thiết trong câu chuyện của chúng tôi.
Còn Sa Pa, mùa hè năm 2004 tôi mới lần đầu đặt chân đến. Lần đầu, lạ lẫm, thích thú, chộn rộn, nên ham nhìn, ham biết, song chẳng mấy nhớ... Sau này, tôi chỉ còn ấn tượng về ngôi nhà thờ cổ nơi trung tâm thị trấn trầm lặng trong cái lạnh và sương mù; rồi đó là những câu chuyện hóm hỉnh về chuyện sinh con đẻ cái và những bài thơ ngơ ngác, ngộ nghĩnh của nghệ nhân dân gian Giàng Seo Gà, người Mông; rồi nữa là hai cô gái phóng viên trẻ trung xinh đẹp của VOV Tây Bắc, áo đỏ chói, đèo nhau bằng xe máy đổ dốc diệu nghệ theo các con dốc ngoằn ngoèo, cua tay áo từ Sa Pa về thị xã Lào Cai trong trời mưa to đường trơn nhẫy...
Sau đó, nhiều lần tôi trở lại Lào Cai và Sa Pa. Giờ thì nhà cửa đẹp đẽ khang trang hơn, nhiều khá khách du lịch đông hơn, dịch vụ ăn uống cũng đầy đủ, sang trọng hơn. Ấn tượng nhất là những quán cafe Wifi theo kiểu Tây, na ná kiểu quán cafe phố nhỏ, thị trấn nhỏ ở phương Tây mà tôi từng thấy trong các chuyến công du nước ngoài. Lẽ dĩ nhiên, thoạt đầu là để phục vụ khách Tây, rồi đó, nó cũng phù hợp với nét sinh hoạt mới của giới chủ, giới trẻ xứ ta... Nét văn hóa Tây pha trộn, song cơ bản vẫn là văn hóa bản địa của người Mông, người Tày Nùng, người Giáy... Cũng không thể không nhắc đến những phiên chợ Tình Sa Pa tụ họp thường xuyên vào tối thứ bảy hằng tuần ngay trung tâm trước của nhà thờ cổ. Thay vì, chỉ thuần các cặp trai gái người dân tộc thủ thỉ bên nhau, còn có thêm các cặp gái Mông trai Tây thủ thỉ với nhau bằng tiếng Anh...
Ôi, một Sa Pa vừa lạ vừa quen của thời mở cửa... Bầu trời trong đầy sao, phảng phất trong gió lạnh buổi khuya mùi ngô khoai nướng, trứng nướng, mùi thuốc tắm thảo mộc từ hai bên đường lan tỏa...
Lòng lại nhớ đến bầu không gian huyền hoặc của một Sa Pa trong truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa của nhà văn Nguyễn Thành Long. Nhớ đến từng chi tiết của câu chuyện, nhất là trạng thái hân hoan của chàng trai ở Trạm khí tượng thủy văn, nhân vật chính, vì cô đơn, vì “thèm người” trong một cảnh hoang vắng, cô tịch của núi rừng đã dùng thân cây để chặn đường ô tô, chỉ với mục đích dừng xe khách, để được nhìn thấy, được nói chuyện với khách miền xuôi đi qua...
Với nhà văn Nguyễn Thành Long, Sa Pa khiến ông thành danh. Dĩ nhiên, cùng với Lặng lẽ Sa Pa, ông còn có nhiều truyện khác nữa, cái hay cái thường, vẫn chung một bút pháp trữ tình lãng mạn, song Lặng lẽ Sa Pa nổi bật như một điển hình cho phong cách văn xuôi Nguyễn Thành Long. Đến mức, tên tác giả và tên truyện gắn chặt với nhau, hễ ai nhắc đến một người ta liền nhớ cả hai.
Sa Pa đã thế, còn Lý Sơn thì sao?
Ông quê Quảng Ngãi, tập kết ra Bắc và trở thành nhà văn. Mặc dù, những truyện ông viết về miền Bắc (cứ coi là quê hương thứ hai của ông đi) đều đẹp và đậm chất thơ (như Lặng lẽ Sa Pa, Trời xanh mênh mông...), song trong ông vẫn đau đáu một nỗi niềm quê hương bản quán. Và điều đó, chỉ biến thành hiện thực khi giải phóng miền Nam, ông được về thăm lại quê hương Quảng Ngãi, được ra đảo Lý Sơn... Sau chuyến về quê ấy, ông cho ra đời tập sách Lý Sơn mùa tỏi. Thực lòng mà nói, mặc dù nặng lòng với quê, nhưng về bút pháp và giá trị văn chương, theo tôi, Lý Sơn mùa tỏi không bằng những tác phẩm trước ông viết về miền Bắc. Phải chăng, với Lý Sơn, Quảng Ngãi, mảnh đất cha sinh mẹ đẻ, ông đã quá quen thuộc, nên khi chấp bút, ông sa vào tả thực, thấy sao viết vậy, như để thỏa nỗi nhớ mong những năm tháng ngày Bắc đêm Nam, nên nó mất đi chất thơ mộng, một thế mạnh vốn có của ông.
Song, khi tước bỏ bút pháp giàu chất thơ, Nguyễn Thành Long không còn là chính mình nữa. Người đọc không bị ông dẫn dụ vào mê cung của mình, không còn bị cuốn theo cảm xúc thơ trong mỗi câu văn, trong từng tình tiết truyện từng làm nên không gian ảo mộng trong mỗi truyện ngắn trước đây của mình... Ngỡ như có một Nguyễn Thành Long khác vậy... Vấn đề đặt ra là ông vô tình hay hữu ý thay đổi bút pháp khi viết Lý Sơn mùa tỏi?
Một hè, lần đầu tôi ra Lý Sơn trong đoàn công tác của Đài Tiếng nói Việt Nam, mang quỹ hỗ trợ cho tập đoàn nghề cá của đảo thuộc chương trình giúp ngư dân nơi đây vươn khơi, bám biển. Hình ảnh ví von của một phóng viên Đài Phát thanh truyền hình Quảng Ngãi trong các phóng sự của mình, rằng “mỗi con tàu ngư dân trên biển Đông như những cột mốc khẳng định chủ quyền biển đảo thiêng liêng và sự toàn vẹn lãnh thổ của tổ quốc trên biển”, cứ ám ảnh tôi. Rồi đó là những tư liệu về Hải đoàn Hoàng Sa thời phong kiến và lễ hội Khao lề thế lính Hoàng Sa còn giữ đến ngày nay... Tất thảy, khiến tôi mường tượng, cả đảo Lý Sơn này là một con tàu lớn kiêu hãnh thả neo giữa trùng khơi. Và mỗi ngôi mộ gió trần mình phơi nắng mưa biển cả, mỗi nhánh tỏi mồ côi lớn lên trong cát dâng hương vị cay nồng như mỗi con người bám trụ nơi đây...
Với Nguyễn Thành Long, Lý Sơn là một sự trở về, về gần sau bao nhiêu năm xa cách và thương nhớ, về gần với hiện thực trần trụi của đời sống dân sinh… Với riêng tôi, khi đặt chân bước trên cát biển Lý Sơn, chứng kiến quang cảnh nơi đây, nghe chuyện kể về Hải đoàn Hoàng Sa xưa để vỡ ra nhiều điều, thì tôi hiểu, Nguyễn Thành Long đã chủ động thay đổi bút pháp hiện thực khi ông viết Lý Sơn mùa tỏi, bởi chỉ bằng bút pháp ấy mới tải nổi hiện thực cuộc sống từ quá khứ đến hiện tại vùng đất khơi xa nắng gió này. Thêm nữa, cả một đời văn đã ru rín rồi, mà hiện thực cuộc sống thì bề bộn thế, ông cũng muốn thử sức mình khi thay đổi bút pháp chứ?
Và như vậy, Lý Sơn mùa tỏi, lại có giá trị hiện thực riêng của nó...
Trở lại Sa Pa thì sao? Giờ Sa Pa thành điểm du lịch nổi tiếng, đường cao tốc băng băng, lại thêm cáp treo lên đỉnh giời Fanxipan, nên mỗi dịp nghỉ lễ hay cuối tuần, khách tham quan ùn ùn đổ về khiến trục xuyên tâm thị trấn tắc nghẽn, người xe nhích từng tý như trung tâm Hà Nội giờ cao điểm.
Hãy cất giữ Lặng lẽ Sa Pa vào đâu đó, một nỗi buồn xa vắng bàng bạc của thời gian. Đó là ký ức một thời thanh thiếu của tôi và cả những ai đó cùng thời...
NGUYỄN CHU NHẠC
Nguồn: Tạp chí VHNT số 644, tháng 5-2026
