Nói đến Đông Sơn là nói đến vùng địa linh nhân kiệt. Văn hóa Đông Sơn là niềm tự hào của không chỉ người dân Đông Sơn, mà của mỗi người Thanh Hóa nói chung. Các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể luôn được người dân Đông Sơn gìn giữ, trao truyền và không ngừng phát huy giá trị. Đó là phong tục thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng, lễ hội, kho tàng văn học dân gian phong phú mang đậm dấu ấn về đất và người Đông Sơn, hệ thống các di tích lịch sử văn hóa đậm đà bản sắc, Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia Ngũ trò Viên Khê. Hiện nay, tại Thanh Hóa, nhiều bộ môn nghệ thuật truyền thống, trò diễn, làn điệu dân ca, dân vũ được bảo tồn và phát huy tốt, trở thành điểm nhấn du lịch đáng kể tại các địa phương.
Ngũ trò Viên Khê có nguồn gốc từ rất lâu đời, trước đây gọi là ngũ trò nhưng trong quá trình phát triển của lễ hội, ngũ trò Viên Khê đã lên đến 12 trò là: Trò Múa Đèn, Trò Tiên Cuội (hay Tiên Phường), trò Tô Vũ, Trò Trống mõ, Trò Thiếp, Trò Vằn Vương (Trò Hùm), Trò Thủy (hay Trò Thủy Phường), Trò Leo dây, Trò Xiêm Thành, Trò Hà Lan (hay Hoa Lang), Trò Tú Huần (hay Lục Hồn Nhung); Trò Ngô Quốc. Ngoài ra còn có một số trò nữa như trò Đại Thánh, trò Nữ quan... Mỗi trò diễn là một lát cắt văn hóa, phản ánh ước vọng về cuộc sống ấm no, mùa màng bội thu, quốc thái dân an. Tuy nhiên, cũng như nhiều loại hình nghệ thuật dân gian khác, trò diễn này từng đứng trước nguy cơ mai một khi lớp nghệ nhân cao tuổi dần vắng bóng, lớp trẻ ít có điều kiện tiếp cận. Nếu như trò Múa Đèn là biểu tượng của sự khéo léo, tinh tế với hình ảnh 12 thiếu nữ quần trắng, áo đỏ, thắt lưng xanh, đầu đội đĩa đèn nến lung linh, sáng rực, đôi tay uyển chuyển mô phỏng các động tác thêu thùa, dệt cửi, vừa múa vừa hát vừa xoay tròn, lăn vòng mà đèn không đổ thì các trò như Tiên Cuội, Tô Vũ, Trống Mõ lại mang đậm tính tự sự, lồng ghép những bài học về đạo lý làm người, tình yêu lao động và sự gắn kết cộng đồng, khiến người xem có thể hình dung được cách thức hành lễ, các nghi lễ của cha ông xưa và thấy thấp thoáng bóng dáng của nghệ thuật cung đình, qua trang phục, cách thức trình diễn và qua ngôn ngữ thể hiện lối sống trang nghiêm, quy tắc ứng xử, tôn ti trật tự trong gia đình, xã hội. Có lẽ, chính cái giản dị xen lẫn chút trang nghiêm ấy đã tái hiện toàn diện cuộc sống muôn màu của người dân xưa kia cũng như thể hiện lối tư duy, suy nghĩ đơn giản, chân thành và một thế giới quan, nhân sinh quan hiện thực mà không kém phần sâu sắc của cư dân nông nghiệp vùng sông Mã. Đồng thời thể hiện tương đối đầy đủ tình cảm, tình yêu quê hương, đất nước, ước vọng cuộc sống no ấm, hạnh phúc. Không phải ngẫu nhiên mà ngũ trò Viên Khê gần gũi với đời sống Nhân dân và được lưu truyền từ bao đời nay, trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Sức hấp dẫn của ngũ trò Viên Khê nằm ở sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa âm nhạc, vũ đạo và lời ca. Những làn điệu dân ca Đông Anh rộn rã, tươi vui, hòa quyện cùng tiếng trống hội giòn giã, tạo nên một không gian văn hóa vừa linh thiêng, vừa gần gũi. Điểm đặc biệt nhất chính là tính cộng đồng cao, nơi ranh giới giữa người diễn và người xem dường như xóa nhòa trong không khí lễ hội náo nức dưới mái đình xưa. Trải qua những thăng trầm của lịch sử, có những giai đoạn Ngũ trò Viên Khê tưởng như chỉ còn trong ký ức của những bậc cao niên nhưng bằng tình yêu mãnh liệt và ý thức trách nhiệm của những người con Đông Sơn, mạch ngầm di sản ấy vẫn bền bỉ chảy trôi. Những nghệ nhân ưu tú đã dành trọn tâm huyết để truyền dạy từng câu hát, từng điệu múa cho thế hệ trẻ, để tiếng trống trò không bao giờ dứt trên đất cổ Viên Khê.
Ngày nay, Ngũ trò Viên Khê đã trở thành tài sản văn hóa chung của dân tộc. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản này không chỉ là giữ gìn những giá trị tinh thần của tổ tiên, mà còn là cách để khẳng định bản sắc văn hóa Việt Nam trong dòng chảy hội nhập. Khi những đĩa đèn nến lại được thắp lên, khi những lời ca giao duyên vang vọng khắp đường làng ngõ xóm, đó cũng chính là lúc ta cảm nhận được sức sống mãnh liệt của một nền văn hiến rạng ngời, một “điệu hồn” xứ Thanh vẫn mãi mãi tỏa sáng cùng thời gian. Tháng 2/2026, Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật Lam Sơn Thanh Hóa phối hợp với UBND phường Đông Sơn lựa chọn 40 nghệ nhân của CLB Ngũ trò Viên Khê tham gia Sự kiện “Sắc Xuân trên mọi miền Tổ quốc” do Bộ VHTTDL tổ chức tại Hà Nội. Màn trình diễn Ngũ trò Viên Khê đã để lại ấn tượng sâu sắc với bạn bè trong nước và du khách bởi nét độc đáo, giàu bản sắc của loại hình nghệ thuật này. Sự kiện không chỉ là dịp để quảng bá di sản, mà còn khẳng định vị thế, sức sống của Ngũ trò Viên Khê trong đời sống văn hóa đương đại.
Từ một loại hình diễn xướng dân gian từng có nguy cơ bị lãng quên, dân ca Đông Anh đã được hồi sinh mạnh mẽ, trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Thành quả ấy có được nhờ tâm huyết của các thế hệ nghệ nhân, sự đồng lòng của Nhân dân và sự quan tâm của chính quyền.
Ngày nay, khi dân ca, dân vũ Đông Anh tiếp tục vang lên trong hội làng, trên sân khấu hay trong các tour du lịch văn hóa, đó không chỉ là sự hiện diện của một loại hình nghệ thuật, mà còn là minh chứng cho bản lĩnh gìn giữ bản sắc quê hương của con người xứ Thanh.
Bài và ảnh: LÊ HƯỜNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 652, tháng 8/2026
