Sự cần thiết phải xác định chuẩn mực con người Việt Nam

Trong lịch sử phát triển dân tộc, con người vừa là nhân tố trung tâm vừa là mục tiêu, đồng thời cũng là động lực của mọi tiến trình phát triển xã hội. Đối với Việt Nam, tư tưởng “ Thiên - Địa - Nhân hợp nhất – con người là vốn quý của trời đất” đã trở thành giá trị xuyên suốt từ truyền thống dựng nước và giữ nước đến công cuộc đổi mới, hội nhập quốc tế hiện nay. Bước vào kỷ nguyên toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp 4.0, với những biến động nhanh chóng về kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học – công nghệ và môi trường xã hội, vấn đề xác định hệ chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới theo chúng tôi trở thành một yêu cầu khách quan, ít nhất vì những lý do dưới đây:

Thứ nhất, sự chuyển đổi sâu sắc của bối cảnh thời đại đang đặt ra những thách thức chưa từng có đối với bản sắc và giá trị con người Việt Nam. Toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế không chỉ mang lại cơ hội phát triển mà còn kéo theo sự xâm nhập của nhiều hệ giá trị, lối sống và chuẩn mực đạo đức khác nhau. Sự du nhập nhanh chóng của công nghệ số, mạng xã hội, các hệ phái tôn giáo, chủ nghĩa tiêu dùng hưởng thụ tôn thờ vật chất khiến cho nhiều giá trị truyền thống bị mai một, trong khi các chuẩn mực mới chưa được định hình rõ ràng: “chủ nghĩa tôn thờ vật chất, kinh tế thị trường đã và đang đẩy con người vào “vòng xoáy” của lợi nhuận, nảy sinh lối tư duy thực dụng, “kích thích” tính phi đạo lý, kiểu làm ăn gian dối, bất chấp dư luận xã hội, chà đạp lên luân lý, luật pháp, làm sai lệch các chuẩn mực đạo đức và làm đảo lộn bậc thang giá trị xã hội”¹. Nếu không xác lập một hệ giá trị và chuẩn mực con người vững chắc, xã hội có nguy cơ mất phương hướng về đạo lý, niềm tin và lý tưởng phát triển.

Thứ hai, Việt Nam lựa chọn mô hình phát triển các quan hệ sản xuất theo kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải có kiến trúc thượng tầng như chính trị, đạo đức và văn hóa ... tương thích. Kinh tế thị trường có mặt tích cực trong việc khơi dậy năng lực sáng tạo và cạnh tranh, song cũng dễ dẫn đến xu hướng thực dụng, chạy theo lợi ích vật chất, xem nhẹ giá trị tinh thần. Do đó, việc xác định chuẩn mực con người Việt Nam là nhằm xây dựng “hàng rào giá trị” giúp định hướng hành vi, củng cố đạo đức xã hội, bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển vật chất và tiến bộ tinh thần, giữa cá nhân, cộng đồng và thể chế chính trị nhà nước XHCN là cần thiết.

Thứ ba, yêu cầu của công cuộc hiện đại hòa và hội nhập quốc tế để hình thành một xã hội mới vì vậy đặt ra nhiệm vụ hình thành mẫu hình con người mới, có tri thức, năng lực sáng tạo, bản lĩnh văn hóa và trách nhiệm xã hội. Trong khi đó, những tiêu chí của con người Việt Nam được định hình trong thời kỳ chiến tranh và bao cấp đã không còn phù hợp trọn vẹn với bối cảnh xã hội mới. Việc xác định lại hệ chuẩn mực là bước đi không thể thiếu để bồi dưỡng thế hệ công dân toàn cầu mang bản sắc Việt Nam – vừa hiện đại, năng động, vừa nhân ái và trung thực.

Thứ tư, tư tưởng chỉ đạo của Đảng và Nhà nước đã xác định nhiệm vụ phát triển con người toàn diện là trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia. Nghị quyết số 33-NQ/TW (2014) và các văn kiện Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh yêu cầu “xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người gắn với giữ gìn bản sắc dân tộc”². Như vậy, xác định hệ chuẩn mực con người không chỉ là nhiệm vụ của ngành Văn hóa mà là vấn đề chiến lược trong xây dựng nền tảng xã hội, từ đó chúng ta khẳng định quan điểm mới của Đảng là xây dựng phát triển văn hóa trong đó con người là cốt lõi phải ngang tầm với chính trị, kinh tế, xã hội, để văn hóa là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực to lớn, hệ điều tiết cho mục tiêu “phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Khi nghiên cứu để xác định  hệ chuẩn mực con người Việt Nam chúng tôi dựa trên cơ sở lý luận khoa học, vừa kế thừa giá trị truyền thống dân tộc, vừa tiếp thu tinh hoa nhân loại và đáp ứng yêu cầu phát triển của thời đại.

Thứ nhất, chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng chỉ đạo việc xây dựng hình mẫu con người Việt Nam. Theo chủ nghĩa Mác – Lênin, con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội, vừa là sản phẩm của lịch sử, có gắn bó hữu cơ với môi trường tự nhiên, vừa là chủ thể sáng tạo lịch sử. Từ đó, chuẩn mực con người không phải là khái niệm trừu tượng mà là kết tinh của các mối quan hệ xã hội trong một giai đoạn lịch sử nhất định.

Thứ hai, các giá trị tinh hoa trong truyền thống dân tộc được hung đúc trong suốt chiều dài lịch sử để tạo nên giá trị chuẩn mực con người Việt Nam. Những giá trị này được trân trọng giữ gìn phát triển, được đổi mới hoàn thiện để phù hợp với tiêu chuẩn đạo đức, pháp quyền và quyền con người hiện đại.

Thứ ba, giá trị mới toàn cầu gồm năng lực tư duy phản biện, sáng tạo, kỹ năng số và ý thức đạo đức trong môi trường mạng, trong xã hội tri thức – số hóa.

Hệ giá trị chuẩn mực con người Việt Nam

Giá trị là cái quy định mục đích của hoạt động và động cơ thúc đẩy toàn bộ hoạt động của cá nhân hay cộng đồng đạt đến mục đích đó. Tại khoản 3, Điều 60 Hiến pháp 2013 quy định: “Xây dựng con người Việt Nam có sức khoẻ, văn hóa, giàu lòng yêu nước, có tinh thần đoàn kết, ý thức làm chủ, trách nhiệm công dân”. Đại hội lần thứ XIII yêu cầu: “Tập trung nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người... Việt Nam trong thời kỳ mới”³.

Đến Dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng đã làm rõ nội hàm phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn mới: “ Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp”⁴.

Để nghiên cứu, tìm hiểu giá trị chuẩn mực con người Việt Nam và hoàn thiện dự thảo văn kiện, chúng tôi đóng góp một số ý kiến dưới đây:

Chuẩn mực về tư tưởng – lý tưởng – bản lĩnh chính trị:  Nền tảng đầu tiên của con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới là tư tưởng đúng đắn và lý tưởng sống cao đẹp, giai đoạn lịch sử hiện nay là quan điểm tư tưởng của giai cấp công nhân mà tiến bộ nhất đó là học thuyết Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, chính Hồ Chí Minh đã phát triển sâu sắc quan điểm đó khi khẳng định: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội trước hết cần có con người xã hội chủ nghĩa⁵”. Con người ấy phải có lý tưởng độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, có đạo đức cách mạng, cần – kiệm – liêm – chính, chí công vô tư, yêu thương con người và sống có trách nhiệm với cộng đồng. Những phẩm chất đó trở thành hệ tư tưởng là hạt nhân để hình thành hệ chuẩn mực con người Việt Nam hiện đại.

Chuẩn mực về đạo đức – nhân cách – lối sống. Đạo đức là chuẩn mực trong truyền thống Việt Nam, đạo đức con người được hình thành trên nền tảng trung, hiếu, đoàn kết, ý chí tự do, tự cường, nhân nghĩa, cần, kiệm, liêm, chính. Trung là tinh thần yêu nước bảo vệ giang sơn, và còn là gìn giữ văn hóa, tiếng nói, phong tục – những biểu hiện sâu xa nhất của linh hồn dân tộc. Tinh thần yêu nước đã trở thành chuẩn mực đạo lý tối thượng, nơi mọi phẩm chất khác như trung thực, cần cù, nghĩa khí… đều quy tụ và tỏa sáng vì lợi ích của đất nước. Trong mọi hoàn cảnh lịch sử, yêu nước là ngọn lửa thiêng soi đường cho đạo đức dân tộc, giúp con người Việt vượt lên gian khổ, biến hy sinh thành vinh quang. Người Việt Nam có thể nghèo vật chất nhưng không bao giờ nghèo lòng yêu nước, vì đó là tài sản tinh thần vô giá, được truyền qua huyết quản mỗi thế hệ. Tinh thần yêu nước là thước đo cao nhất của nhân cách Việt Nam, bởi chỉ ai biết đặt lợi ích Tổ quốc lên trên lợi ích cá nhân mới xứng đáng là người con của đất nước. Từ Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung… đến Hồ Chí Minh, lòng yêu nước luôn là ánh sáng soi rọi mọi hành động đạo đức, là nguồn năng lượng thiêng liêng thúc đẩy dân tộc vượt qua mọi thử thách. Trong thời đại mới, yêu nước không chỉ là cầm súng giữ nước mà là sống có trách nhiệm với dân tộc, cống hiến trí tuệ, đạo đức và hành động vì sự phồn vinh, văn minh của Việt Nam. Ngoài phẩm chất trung với nước, phẩm chất trung của người Việt còn là phẩm chất trung thành, trung thực, trung nghĩa, chung thủy với tổ chức, cá nhân mà mình là một thành phần, hoặc tham gia. Phẩm chất trung thành, trung thực rất quan trọng vì nó tạo nên niềm tin giữa con người với tổ chức, qua đó xác lập các quan hệ xã hội ổn định, bền vững.

Cùng với tấm lòng yêu nước, trung với nước con người Việt Nam còn có phẩm chất vô cùng giá trị đó là tinh thần đoàn kết, ý chí tự do, tự cường. Lịch sử chống ngoại xâm và xây dựng đất nước đã hun đúc ý thức cộng đồng, đặt lợi ích dân tộc lên trên. Ngày nay, nó trở thành cơ sở cho trách nhiệm công dân và chủ quyền văn hóa trong hội nhập. Đó là tình đoàn kết và nghĩa tình cộng đồng thể hiện ở sự tương trợ trong làng xã, truyền thống “thương người như thể thân” giúp duy trì vốn xã hội . Ở kỷ nguyên mới, tinh thần này là sức mạnh chống phân cực, tạo nền tảng hợp tác xã hội. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, bản lĩnh chính trị và ý thức độc lập dân tộc giúp con người Việt Nam giữ vững chủ quyền văn hóa và tư tưởng, không bị cuốn theo các trào lưu lệch lạc hay chủ nghĩa thực dụng cực đoan. Cùng với đó, tư duy nhận thức về lý tưởng độc lập và tự do là giá trị cao nhất của cá nhân và loài người nói chung và với người Việt Nam nói riêng. Chúng tôi dẫn một đoạn đăng trên trang thông tin điện tử của Liên hiệp các Hội khoa học kỹ thuật tỉnh Bình Định ngày 16/7/2021: “Trải qua chiến tranh ác liệt, nhân dân ta càng thêm trân trọng những giá trị của độc lập và tự do. Một lần nữa, câu nói “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” của Chủ tịch Hồ Chí Minh lại mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Bởi lẽ, có độc lập tự do thì sẽ có tất cả. Đất nước không thể phồn vinh, dân tộc không thể phát triển, nhân dân không thể có cơm ăn, áo mặc và cuộc sống hạnh phúc nếu không có độc lập tự do”...

Trong những giá trị bất tử của người Việt Nam thì đạo Hiếu chưa bao giờ thiếu trong đạo đức người Việt. Hiếu là bổn phận đạo đức cao nhất trong quan hệ gia đình để giữ vững nền tảng cố kết gia đình làm tế bào cho xã hội phát triển bền vững lành mạnh. Hiếu là cội nguồn của đạo làm người trong văn hóa Việt Nam, thể hiện lòng biết ơn, tôn kính và đền đáp công lao sinh thành dưỡng dục của cha mẹ, tổ tiên. Từ ngàn đời, dân tộc ta xem chữ Hiếu là nền tảng của mọi đức hạnh, bởi người có hiếu mới có nghĩa, có nhân, hiếu không chỉ dừng ở sự phụng dưỡng cha mẹ  mà còn mở rộng gắn kết tình gia đình với tình dân tộc. Trong đạo lý Việt Nam, người bất hiếu bị xem là mất gốc, vì không biết ơn nguồn cội thì không thể sống có nhân nghĩa giữa cuộc đời. Giữ gìn và phát huy chữ Hiếu hôm nay chính là gìn giữ linh hồn đạo đức dân tộc, nuôi dưỡng tình người trong mỗi trái tim Việt Nam. Về lối sống người Việt Nam đó là tinh thần thái độ chăm chỉ, chịu khó, ý chí sáng tạo, thực dụng thông minh trong lao động sản xuất, kinh doanh vượt qua mọi hoàn cảnh khó khăn, nghịch cảnh là yếu tố then chốt cho năng lực phục hồi và đổi mới sáng tạo. Đó là thái độ trọng đạo lý, kính trên nhường dưới, tinh thần lễ nghĩa: tạo khung chuẩn hành vi, nền tảng đạo đức công vụ và quan hệ xã hội; cần được cập nhật để bảo đảm nhân quyền và bình đẳng.

Và tinh thần cầu thị là những phẩm chất cần thiết để con người Việt Nam thích ứng với thế giới tri thức mở.

Chuẩn mực về tri thức, năng lực và tinh thần sáng tạo

Trí tuệ của người Việt vừa là phẩm chất đặc biệt vừa là phương thức sinh tồn của cha ông để lại cho các thế hệ hiện tại và tương lai. Trong cuộc đấu tranh với thiên nhiên và ngoại xâm, người Việt thường ở vị thế bất lợi. Chính vì vậy, phương thức để chiến thắng ngoại bang to lớn cũng như để khắc phục những khó khăn của thiên nhiên, đó là sự thông thái, sáng suốt, mưu trí, sáng tạo, khôn ngoan; là khả năng sử dụng kiến thức, kinh nghiệm, đem lại lợi ích cao nhất. Người Việt dùng trí tuệ là bệ đỡ cho tâm, là gươm diệt khổ, kiến tạo hạnh phúc, làm an lạc thăng hoa. Để có độc lập, tự do phải có trí tuệ, phải có tư duy độc lập để sáng tạo phát triển. Việt Nam chiến thắng ngoại bang là do tinh thần yêu nước và trí tuệ Việt Nam. Trong kỷ nguyên cách mạng công nghiệp 4.0 đặt ra yêu cầu hình thành mẫu hình con người học tập suốt đời, có năng lực khoa học, công nghệ và khả năng thích ứng linh hoạt. Tri thức và sáng tạo trở thành chuẩn mực mới thay thế cho mô hình con người thụ động, bằng lòng. Người Việt Nam hiện đại cần được trang bị: Năng lực tư duy logic, phản biện và sáng tạo; Kỹ năng số, ngoại ngữ và hội nhập văn hoá; Tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm; Tính chuyên nghiệp và đạo đức nghề nghiệp trong lao động. Sáng tạo không chỉ trong lĩnh vực khoa học – công nghệ mà còn trong cách ứng xử, cách sống và quản lý xã hội, nhằm kiến tạo một nền văn hoá phát triển hài hoà giữa truyền thống và hiện đại.

Chuẩn mực về tinh thần công dân và trách nhiệm xã hội

Trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, con người không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà là chủ thể tham gia kiến tạo xã hội. Vì vậy, chuẩn mực công dân Việt Nam thời đại mới phải gắn liền với ý thức trách nhiệm và năng lực hành động xã hội, trách nhiệm xã hội được thể hiện qua các cấp độ: tôn trọng và tuân thủ pháp luật, sống kỷ luật và có tinh thần công dân; tham gia hoạt động cộng đồng, bảo vệ môi trường, giữ gìn trật tự xã hội; đóng góp trí tuệ, vật chất, tinh thần cho sự phát triển chung. Đặc biệt, thế hệ trẻ cần được bồi dưỡng tinh thần khởi nghiệp sáng tạo gắn với trách nhiệm xã hội, biết làm giàu chính đáng và góp phần phát triển đất nước. Khi mỗi người đều ý thức rằng thành công cá nhân gắn với thịnh vượng quốc gia, xã hội sẽ có nền tảng vững chắc cho phát triển bền vững.

Chuẩn mực về thể lực và khả năng làm chủ cơ thể

Chuẩn mực mới của người Việt không chỉ là đạo đức, tri thức và văn hóa, mà còn là khả năng làm chủ cơ thể và duy trì phong cách sống lành mạnh là thể lực tầm vóc phát triển của cá nhân, cộng đồng thông qua các chỉ số sinh học cụ thể. Nâng cao thể lực quốc dân chính là nền tảng vật chất để hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước hùng cường, phồn vinh và hạnh phúc. Nó thể hiện sức sống, sức mạnh của dân tộc trong quá trình đấu tranh sinh tồn. Các chỉ số thể lực cao là biểu hiện của sự phát triển của quốc gia cũng như mức độ thịnh vượng, văn minh của xã hội; khi chúng ta có chỉ số tiêu chuẩn phấn đấu cụ thể chúng ta sẽ xây dựng được chế độ học tập, rèn luyện, chế độ chăm sóc dinh dưỡng, chọn lựa giống nòi cụ thể để tăng thể cao cho các thế hệ. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cách mạng công nghiệp 4.0, thể lực cao trở thành một tiêu chí quan trọng phản ánh chất lượng nguồn nhân lực Việt Nam. Thể lực không chỉ là biểu hiện của sức khỏe cá nhân mà còn là yếu tố cấu thành năng lực lao động, trí tuệ và sáng tạo của con người Việt Nam hiện đại. Một dân tộc có thể lực cường tráng sẽ có khả năng thích ứng nhanh, chịu đựng áp lực cao và duy trì hiệu suất lao động bền vững trong môi trường cạnh tranh toàn cầu. Xây dựng chuẩn mực “người Việt Nam có thể lực tốt” là bước tiến trong việc hoàn thiện hình mẫu con người phát triển toàn diện về trí, đức, thể, mỹ. Nghị quyết của Đảng và các chiến lược quốc gia về phát triển con người đều khẳng định yêu cầu nâng cao thể chất là nền tảng cho phát triển bền vững. Trong kỷ nguyên mới, sức khỏe thể chất gắn liền với sức khỏe tinh thần, giúp mỗi cá nhân duy trì năng lượng tích cực và năng lực sáng tạo trong công việc. Bác Hồ từng viết: “ Mỗi một người dân yếu ớt tức là cả nước yếu ớt, mỗi một người dân mạnh khỏe, tức là cả nước mạnh khỏe”⁶. Thể lực tốt góp phần giảm gánh nặng bệnh tật, tăng tuổi thọ lao động và nâng cao năng suất quốc gia. Chính vì vậy đầu tư vào giáo dục thể chất, dinh dưỡng học đường và phong trào rèn luyện thân thể là chính sách mang tính chiến lược lâu dài cho quốc gia.

Thay lời kết

Các chuẩn mực nói trên không tồn tại riêng rẽ mà liên kết hữu cơ trong một hệ giá trị thống nhất. Đạo đức và nhân cách là cốt lõi nội tâm; Tư tưởng và lý tưởng là nền tảng định hướng; Tri thức và sáng tạo, thể lực là phương tiện hành động; Trách nhiệm công dân, ứng xử văn hóa và trách nhiệm xã hội là biểu hiện hành vi giao tiếp. Khi năm phương diện này được vun bồi đồng bộ, con người Việt Nam sẽ hình thành nhân cách toàn diện: vừa có lý tưởng cao đẹp, vừa sáng về trí tuệ, vừa “trong” về đạo đức, vừa “mạnh” về hành động.

Xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới là một quá trình vừa mang tính văn hoá – đạo đức, vừa mang tính chính trị – xã hội sâu sắc. Chuẩn mực con người là linh hồn của hệ giá trị văn hoá dân tộc, là động lực nội sinh của phát triển bền vững.  Trong thế kỷ XXI - thời đại hội nhập, số hóa và toàn cầu hóa - con người Việt Nam phải được định hình trên hệ chuẩn mực đúng đắn, được xác lập vững chắc và thấm sâu vào đời sống xã hội, đó cũng là điều kiện để hệ giá trị văn hoá Việt Nam được khẳng định, đất nước có thể tự tin bước vào kỷ nguyên phát triển mới: phồn vinh, hạnh phúc và bền vững. Đây chính là mục tiêu của chiến lược phát triển văn hoá – con người Việt Nam đến năm 2045 mà Đảng ta đã xác định⁷.

_______________

PGS, TS Nguyễn Tất Đạt, Viện Triết học - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Nguồn: Nguồn: Tạp chí VHNT số 631, Tháng 1-2026