Những ngày đầu năm, khi nắng nhẹ trải vàng trên mặt nước, chúng tôi có dịp ngược dòng sông Cu Đê - con sông lớn nhất khu vực phía tây bắc Đà Nẵng. Buổi trưa, ánh sáng như được gạn lọc qua từng lớp mây, rơi xuống mặt sông thành những dải lấp lánh. Bên bờ bắc, những xóm làng Trường Định, Nam Yên, Lộc Mỹ… hiện ra bình yên, nép mình sau hàng tre xanh như những bức thành cổ, soi bóng xuống dòng nước trong veo, mang theo cả sắc trời và ký ức.

Sông Cu Đê không chỉ là một dòng chảy địa lý. Với chiều dài gần 40km, bắt nguồn từ dãy Trường Sơn, men theo rừng già rồi đổ ra vịnh Nam Ô, con sông này là một phần ký ức, một phần huyền thoại của vùng đất. Dòng nước ấy từng đi qua chiến tranh, chứng kiến những tháng năm khốc liệt, cũng từng dịu dàng chở những chuyến đò, những câu hò và cả những phận người gắn bó với sông từ thuở mở cõi.

Từ thượng nguồn mây phủ, nơi những khe suối nhỏ hợp thành dòng, Cu Đê hình thành bởi hai nhánh chính - sông Bắc và sông Nam - gặp nhau tại vùng Hòa Bắc (nay thuộc phường Hải Vân). Chính tại nơi hợp lưu ấy, dòng sông mở ra một không gian sống rộng lớn, nuôi dưỡng hệ sinh thái và con người suốt nhiều thế hệ. Nước từ Cu Đê không chỉ tưới mát ruộng đồng mà còn tạo nên cảnh quan nguyên sơ đặc trưng của vùng núi rừng phía tây bắc thành phố.

Từ vùng đất từng xa xôi, thượng nguồn Cu Đê nay trở thành điểm đến hấp dẫn. Những con đường uốn lượn đưa du khách về các làng Cơ Tu như Tà Lang, Giàn Bí - nơi nhà sàn, nhà Gươl nép bên dòng sông, khói bếp quyện sương núi tạo nên vẻ đẹp mộc mạc, ấm áp. Mỗi mùa Hè, nhiều người rời phố thị tìm đến đây để “trốn nóng”, hòa mình vào làn nước mát và không khí trong lành. Dọc hai bên sông, các khu du lịch sinh thái cũng phát triển, góp phần thu hút du khách đến tham quan, trải nghiệm.

Không chỉ là điểm đến du lịch sinh thái, sông Cu Đê còn là “mạch sống xanh” của khu vực. Toàn bộ lưu vực sông đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước cho sinh hoạt, sản xuất và điều hòa hệ sinh thái phía Tây Bắc Đà Nẵng. Đặc biệt, khu vực ở thượng nguồn được xem là nguồn dự trữ nước chiến lược, góp phần giảm áp lực phụ thuộc vào hệ thống sông Vu Gia.

Theo ghi chép của Đại Nam nhất thống chí, sông Cu Đê đã được mô tả khá rõ từ hàng trăm năm trước, với hai nguồn hợp lưu rồi chảy ra cửa biển. Những trang sử ấy không chỉ xác nhận vị trí địa lý mà còn cho thấy vai trò lâu đời của dòng sông trong tiến trình lịch sử vùng đất này.

Hành trình du khảo bằng thuyền từ khu vực cầu Nam Ô, ngược dòng lên thượng nguồn, mở ra trước mắt một bức tranh thiên nhiên sống động. Hai bên bờ là những làng quê trù phú, những bãi ngô, bãi mía xanh mướt kéo dài đến tận chân núi. Xen giữa là những chiếc thuyền nhỏ của ngư dân, những lồng bè nuôi cá, tạo nên nhịp sống vừa yên bình vừa sinh động.

Đến Trường Định với cây cầu mới bắc qua sông như một dấu mốc của sự đổi thay, chấm dứt cảnh đò ngang cách trở bao đời. Trong quá khứ, Trường Định là vùng đất anh hùng, nơi từng hứng chịu bom đạn ác liệt. Người dân nơi đây đã nuôi giấu cán bộ, chiến sĩ, kiên cường chống lại những đợt càn quét của kẻ thù. Hơn 26 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng và hơn 100 liệt sĩ đã ngã xuống, để lại một vùng đất thấm đẫm hy sinh và lòng yêu nước.

Tiếp tục hành trình, cây cầu dây văng Phò Nam nối liền hai bờ như một nét chấm phá hiện đại giữa khung cảnh thiên nhiên. Rồi đến vịnh Dài - đoạn sông mở rộng, nước xanh thẳm, hai bên bờ cây cối rậm rạp. Xa hơn nữa là thác Dài, thác Ba, nơi dòng nước đổ xuống từ cao, tạo nên âm thanh vang vọng giữa núi rừng.

Lên đến vùng thượng nguồn, khu vực Giàn Bí - Tà Lang hiện ra với vẻ đẹp nguyên sơ. Đây cũng là nơi hợp lưu của sông Bắc và sông Nam, tạo thành dòng Cu Đê chính. Tại “ngã ba sông” này, vũng Bọt nổi tiếng với cảnh quan kỳ thú, nước xoáy tạo bọt trắng quanh năm. Du khách đến đây không chỉ để ngắm cảnh mà còn để tìm hiểu văn hóa, phong tục của đồng bào Cơ Tu - những cư dân đã sống hòa mình với thiên nhiên từ bao đời.

Ẩm thực ven sông cũng mang đậm dấu ấn riêng. Thượng nguồn nổi tiếng với cá bống Cu Đê - loài cá sống dưới đáy cát, thịt chắc, ngọt. Hạ nguồn lại có sứa nước ngọt, có thể chế biến thành những món ăn dân dã mà hấp dẫn. Một bữa cơm quê với cá bống kho tiêu, rau rừng… thêm chút vị mặn của gió núi, đủ để lại dư vị khó quên.

Thế nhưng, Cu Đê không chỉ là thiên nhiên và ẩm thực. Dọc theo dòng sông, còn có hàng chục di tích ghi dấu những sự kiện lịch sử quan trọng, từ thời chống quân Chiêm cho đến kháng chiến chống Pháp. Những dấu tích ấy làm nên chiều sâu lịch sử, khiến Cu Đê không chỉ là một dòng sông mà còn là một chứng nhân của hành trình giữ nước và mở cõi.

Tuy nhiên, bên cạnh vẻ đẹp và giá trị ấy, sông Cu Đê cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển kinh tế - xã hội kéo theo các hoạt động canh tác nông nghiệp, chăn nuôi nhỏ lẻ, khai thác rừng… đã và đang ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nước. Tình trạng xói mòn đất, suy giảm độ che phủ rừng khiến dòng sông chịu áp lực ngày càng lớn, kéo theo nguy cơ ô nhiễm và suy thoái hệ sinh thái.

Trước thực trạng đó, nhiều mô hình bảo vệ môi trường đã được triển khai. Từ năm 2024, dự án do Trung tâm Nghiên cứu môi trường và cộng đồng (CECR) phối hợp thực hiện đã thành lập các tổ giám sát cộng đồng dọc theo sông. Tại khu vực Giàn Bí, các nhóm tình nguyện định kỳ kiểm tra chất lượng nước, theo dõi các nguồn xả thải, đồng thời tuyên truyền nâng cao ý thức cho người dân và du khách.

Điều đáng ghi nhận là người dân địa phương đã trở thành chủ thể trong việc bảo vệ dòng sông. Từ việc phân loại rác tại nguồn, xử lý rác hữu cơ, hạn chế sử dụng hóa chất đến việc tự chế các sản phẩm sinh học từ vỏ trái cây - tất cả đều góp phần giữ gìn “sức khỏe” cho Cu Đê. Với họ, bảo vệ dòng sông cũng chính là bảo vệ cuộc sống của mình.

Sông Cu Đê, sau tất cả, vẫn chảy. Dòng nước ấy mang theo phù sa, ký ức và cả hy vọng. Từ một dòng sông từng đi qua chiến tranh, hôm nay trở thành điểm đến du lịch và nguồn sống của cả một vùng, Cu Đê xứng đáng với tên gọi “dòng sông huyền thoại”.

Và có lẽ, điều quan trọng nhất không phải là những gì dòng sông đã trải qua, mà là cách con người hôm nay đối xử với nó. Khi mỗi người biết trân trọng, giữ gìn thì Cu Đê sẽ còn chảy mãi - không chỉ trong địa lý mà trong tâm thức của bao thế hệ người Đà Nẵng.

Bài và ảnh:  TIÊN SA 

Nguồn: Tạp chí VHNT số 643, tháng 5-2026