Trong những năm qua, công tác xây dựng, tuyển chọn và đào tạo VĐV thể thao thành tích cao của thành phố đã bước đầu mang tính hệ thống, phù hợp với các nguyên tắc của huấn luyện thể thao. Các tuyến đào tạo VĐV đã được hình thành rõ nét và được sắp xếp theo hệ thống. Đặc biệt, công tác xây dựng lực lượng VĐV tại cơ sở là yếu tố rất quan trọng trong việc phát hiện, tuyển chọn các VĐV có năng khiếu thể thao - đây cũng là tiền đề vững chắc cho giai đoạn huấn luyện nâng cao. Thành phố tập trung, dành nguồn lực để hình thành hệ thống đào tạo VĐV tài năng, năng khiếu từ cơ sở, xây dựng lực lượng VĐV kế cận có chất lượng, làm tiền đề cho bước phát triển đột phá về thành tích trong một số môn thể thao thế mạnh, truyền thống.
Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu thể thao Hải Phòng (Trung tâm) hiện có 958 chỉ tiêu VĐV đội tuyển thành phố, đội tuyển trẻ thành phố (trong đó: Hải Phòng cũ có 400 chỉ tiêu; Hải Dương có 558 chỉ tiêu) và 250 chỉ tiêu VĐV đội tuyển năng khiếu thành phố (Hải Phòng cũ) của 41 môn thể thao, bao gồm: Bắn cung, Bắn súng, Bóng bàn, Bóng chuyền bãi biển, Bóng chuyền trong nhà, Bóng đá (U11, U13, Futsal), Boxing, Bowling, Bơi, Cầu lông, Cờ vua, Cử tạ, Đá cầu, Đấu kiếm, Đẩy gậy, Điền kinh, Canoeing, Rowing, Sailing, Đua thuyền truyền thống, Golf, Judo, Jujitsu, Karate, Kéo co, Kickboxing, Kurash, Lặn, Muay, Nhảy cầu, Pencak Silat, Thể dục Aerobic, Thể dục dụng cụ, Thể hình, Vật, Vật Dân tộc, Võ cổ truyền, Wushu, Vovinam, Quần vợt và Lân Sư Rồng. Trong số 958 VĐV của Trung tâm, có một nửa VĐV tuyến trẻ và 250 VĐV tuyến năng khiếu. Con số này cho thấy ngành Thể thao rất chú trọng đến công tác đào tạo trẻ để tính đến những bước đi lâu dài. Thực tế thời gian qua, có một số bộ môn đã phải chấp nhận không đặt nặng thành tích mà làm lại từ đầu với thế hệ VĐV hoàn toàn mới, khi tuyến VĐV ở các đội tuyển chính đã bên kia sườn dốc sự nghiệp.
Đội tuyển Bóng chuyền nữ trong nhà có thời kỳ “hoàng kim” từng hai lần giành chức vô địch vào các năm 1978 và 1980 tại giải quốc gia, 1 lần giành HCĐ tại Đại hội Thể thao toàn quốc lần thứ III. Thế nhưng, thời gian gần đây, vì nhiều lý do khách quan mà thành tích thi đấu giảm đáng kể, vắng bóng các VĐV xuất sắc trong thành phần đội tuyển quốc gia. Theo ông Phạm Đức Dũng, Trưởng bộ môn Bóng chuyền thuộc Trung tâm, nguyên nhân chính là yếu tố con người. “Mọi nỗ lực mà không có VĐV năng khiếu, triển vọng để làm gốc kế cận thì cũng khó mà thành công lâu dài”.
Theo các huấn luyện viên (HLV) của Trung tâm, việc tuyển chọn VĐV có nhiều cách. Cách khó nhất nhưng thường xuyên được áp dụng là đánh giá bằng trực quan. HLV đội tuyển Wushu Nguyễn Đức Huấn chia sẻ: “Đội ngũ HLV, cộng tác viên làm công tác tuyển trạch hàng năm rong ruổi khắp các địa phương, đến từng trường THCS để tuyển sinh. Tuy nhiên, nhiều lúc anh em ra về tay trắng vì gia đình không đồng ý”. Chúng tôi từng trực tiếp đi cùng ban huấn luyện đội tuyển Wushu đến một số trường học tại địa bàn các xã Gia Lộc, Ninh Giang, Yết Kiêu… để tuyển quân. Trước hàng trăm em học sinh, ban huấn luyện chỉ tuyển chọn hơn 10 người qua những đánh giá sơ bộ về thể lực, y sinh học về sự phát triển xương cũng như sở thích của học sinh đó. Không chỉ bóng chuyền nữ và đội tuyển Wushu, hiện nay rất nhiều bộ môn thể thao thao khác đang gặp khó khăn trong công tác tuyển chọn VĐV trẻ, năng khiếu cho các đội tuyển.
Hiện nay, công tác đào tạo VĐV chỉ có 3 tuyến: tuyến thành phố, tuyến trẻ và tuyến năng khiếu - không có tuyến 4 (tuyến cơ sở). Chính vì thế, hằng năm các HLV phải lặn lội đến các địa phương để tuyển chọn những em có năng khiếu hoặc tuyển chọn qua các lớp nghiệp dư tại cơ sở. Một hình thức khác được những người làm thể thao thường áp dụng là phát hiện thông qua các giải đấu của thành phố, của các ngành, xã, phường hoặc các nhà trường. Tuy nhiên, với địa bàn rộng, Trung tâm lại đào tạo 41 môn, số lượng HLV chưa nhiều và còn phải thực hiện công việc chuyên môn… nên việc tìm kiếm gặp nhiều khó khăn.
Ông Nguyễn Xuân Long, Trưởng phòng Quản lý huấn luyện và công tác chính trị Trung tâm cho biết: Thực tế cho thấy, xã hội ngày càng phát triển thì việc tuyển VĐV càng khó. Nhiều gia đình, nhất là ở khu vực đô thị không còn hào hứng với việc cho con em mình theo thể thao chuyên nghiệp, mặc dù nhiều em có tố chất, năng khiếu. Điều đó cũng có lý do, bởi để trở thành VĐV thành tích cao, các VĐV đều phải sống tập trung cùng đồng đội, dành phần lớn thời gian luyện tập vất vả và tham gia các giải đấu ngay từ khi còn rất nhỏ. Thời gian từ khi tuyển chọn đến chính thức thi đấu phải từ 5 - 10 năm.
Theo HLV Nguyễn Đức Huấn, quá trình tuyển chọn VĐV trẻ không chỉ đơn thuần là tìm kiếm những em có thể lực tốt ở thời điểm hiện tại. Nó đòi hỏi khả năng nhận diện tiềm năng phát triển trong tương lai, một nhiệm vụ phức tạp và mang tính rủi ro cao. Hiện, nhiều HLV vẫn áp dụng các phương pháp tuyển chọn mang tính kinh nghiệm cá nhân, thiếu sự chuẩn hóa khoa học và cập nhật các kỹ thuật tiên tiến (như sử dụng công nghệ phân tích chuyển động, đánh giá gen, hoặc các bài kiểm tra tâm lý thể thao). Thể thao lâu nay gắn với hình ảnh con nhà nghèo theo nghề để bớt khổ nên khi cuộc sống được nâng cao thì phụ huynh lại định hướng con theo những ngành nghề ít vất vả hơn. Đã có những trường hợp VĐV lên ăn tập được một thời gian nhưng xin thôi khi cường độ luyện tập quá lớn.
Với một số môn thể thao, chi phí đầu tư ban đầu cho dụng cụ, tập luyện và thi đấu là không hề nhỏ. Điều này vô hình trung hạn chế cơ hội cho các tài năng đến từ những gia đình có điều kiện kinh tế khó khăn. Ngoài ra, mối lo giữ chân VĐV cũng là một trở ngại không nhỏ, bởi trên thực tế việc để nhân tài rơi vào tay các CLB, các địa phương có tiềm lực tài chính mạnh là chuyện không hiếm. Bên cạnh đó, đa số VĐV đều chung nỗi lo sẽ làm gì sau khi giải nghệ, bởi thời gian thi đấu đỉnh cao ngắn, chỉ kéo dài khoảng 10 năm. Chính vì nỗi lo tương lai, nhiều VĐV đành từ bỏ đam mê thể thao ở độ tuổi đẹp nhất để tìm kiếm cơ hội khác. “Những năm gần đây, chúng tôi phải “tranh giành” VĐV với các địa phương khác khi các đơn vị ngoài cũng về Hải Phòng “săn tìm” VĐV trẻ cho mình. Rõ ràng là con người Hải Phòng rất có tố chất thể thao, nhiều tiềm năng để phát triển nhưng với VĐV chuyên nghiệp, chế độ ưu đãi để giữ chân, thu hút còn chưa thật sự hấp dẫn”, HLV Nguyễn Đức Huấn tâm sự.
Việc tìm kiếm và bồi dưỡng tài năng thể thao trẻ luôn là nền tảng quan trọng cho sự phát triển bền vững của nền thể thao quốc gia. Thế nhưng, đằng sau ánh hào quang của những tấm huy chương là một quá trình tuyển chọn và đào tạo đầy chông gai, thử thách. Trong giai đoạn phát triển thể thao mới, ngoài yếu tố quyết tâm vượt khó, thể thao thành tích cao Hải Phòng sẽ tiếp tục tham mưu cho cấp có thẩm quyền ban hành cơ chế, chính sách đặc thù, nâng cao chế độ đãi ngộ, dinh dưỡng, tiền công, tiền thưởng cho HLV, VĐV nhằm động viên, khích lệ VĐV tích cực tham gia thi đấu, yên tâm cống hiến cho thể thao thành phố nói riêng, thể thao quốc gia nói chung.
Bài và ảnh: TRẦN THANH
Nguồn: Tạp chí VHNT số 643, tháng 5-2026
