Những chủ nhân của đại ngàn Trường Sơn

Từ Đồng Hới (tỉnh Quảng Trị), tôi ngược ngàn theo đường 20 - Quyết thắng, con đường lừng lẫy trong thời chiến tranh để lên với bản Cà Roòng 1, với đồng bào Ma Coong. Đường 20 - Quyết thắng uốn lượn giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, ẩn hiện trong sương sớm như một dải lụa nằm vắt ngang giữa di sản thiên nhiên thế giới Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Một bên là vách núi, một bên là vực sâu. Tuy nay đã được bê tông hóa, nhưng đây vẫn là cung đường nhiều thử thách khiến những người yếu tim cũng phải rùng mình. Có khoảng hơn 300 hộ dân sinh sống rải rác ở 18 bản nằm dọc theo biên giới Việt - Lào của vùng Thượng Trạch, Bố Trạch, Quảng Trị. Lễ hội đập trống được tổ chức hằng năm vào đầu mùa Xuân tại bản Cà Roòng, được xem là vùng đất thiêng của người Ma Coong. 

Tục đập trống là một hoạt động tâm linh đã hình thành và đồng hành cùng với quá trình tồn tại của người Ma Coong trên dãy Trường Sơn hùng vĩ này từ rất lâu rồi. Lễ hội được tổ chức vào mùa Xuân, khi cây lúa trên nương, cây bắp trên rẫy đã chín, vừa để gọi lúa về, vừa để cầu cho mưa thuận gió hòa để mùa sau được mùa hơn trước. Tiếng trống Ma Coong vang vọng núi rừng, người dân quan niệm năm nào trống vỡ nhanh thì năm đó nhất định sẽ được mùa to. Trong lễ tế, chủ lễ không chỉ xin Giàng cho đồng bào được mùa, no đủ, mà còn xin Giàng cho người Ma Coong được một đêm tình yêu… Bên chén rượu hiêng (nước đầu của chum rượu cần), khi men đã ngấm, khi rượu đã nồng. Trưởng bản Cà Roòng, anh Đinh Xon chậm rãi kể cho chúng tôi nghe huyền tích về lễ hội này. 

Theo truyền thuyết từ xa xưa, ở bản của người Ma Coong xuất hiện một con khỉ già với chiếc trống thần. Khi mùa thu hoạch đến, khỉ già đánh trống thế là bao nhiêu của cải, thóc lúa, ngô khoai của bà con dân bản chạy về nhà khỉ già hết, vì thế đời sống của người Ma Coong đói khổ triền miên. Chủ đất người Ma Coong đã nghĩ kế, bàn mưu và chọn đúng vào đêm trăng sáng nhất, khi con khỉ già ăn no, uống say ngủ như chết. Già làng sai người lẻn vào hang của khỉ lấy cắp chiếc trống thần mang về, lập bàn thờ Giàng, đốt lửa và nổi trống. Con khỉ già đã phải rời khỏi vùng đất này, từ đó người Ma Coong làm ăn được mùa, con cái không còn đau ốm. Lễ hội đập trống cũng bắt đầu từ đó.

Nghi lễ cổ xưa

Theo lời già làng bản Bụt, già Đinh Sầm. Dòng suối chảy ngoằn ngoèo giữa rừng Trường Sơn đại ngàn, chảy qua các bản làng và nuôi sống người Ma Coong. “Người dân gọi là đó là dòng suối của Trường Sơn, là dòng suối của người Ma Coong ta đấy”. Dòng suối của người Ma Coong được hợp từ ba nhánh nhỏ. Nhánh thứ nhất xuất phát từ chân núi A Ky, sang bản Cờ Đỏ, tới Chăm Pu, đến bản 51 và vòng qua bản Bụt. Nhánh thứ hai bắt nguồn trên đất bạn Lào, qua bản Km61, hướng tới bản Troi, về bản Cà Roòng I, Cà Roòng II. Nhánh còn lại từ bản Cồn Roàng, qua bản Cốc, sang bản Cu Tồn rồi đến bản Cà Roòng II. Ba nhánh này hội lại một dòng lớn tại bản Cà Roòng II. Suối Cấm chỉ là một đoạn suối chừng nửa km với 7 cái vực lớn nhỏ nằm giữa hai bản Rào Bụt và bản Nồng Mới. Gọi là suối Cấm vì ở đây, trở thành một tục lệ đã ăn sâu vào tâm trí người Ma Coong như một lời nguyền cấm đánh bắt cá. Chỉ sau khi lễ hội diễn ra thì bà con mới được tự do đánh bắt. Theo lý giải thì do cuộc sống của đồng bào Ma Coong phụ thuộc rất nhiều vào thiên nhiên nên từ trong tâm thức, người Ma Coong rất có ý thức để bảo vệ thiên nhiên. Cấm bắt cá ở đoạn suối này như là một cách mà người Ma Coong bảo vệ nguồn tôm cá của họ được sinh sôi nảy nở để muôn đời dòng suối của người Ma Coong luôn có cá. Trước đây khi cá còn nhiều thì thời gian cấm đánh bắt cá trên suối Cấm ngầm quy định trong vòng chín tháng của một năm, bắt đầu từ ngày 20/4 Âm lịch đến ngày 16/1 năm sau. Nhưng hiện nay do nguồn tài nguyên cạn kiệt dần nên bản nới lỏng thời gian này để bà con đánh bắt thêm một tháng nữa. Trước đêm lễ hội diễn ra, từ sớm chưa tỏ mặt người, dù trời còn rét buốt, người đàn ông quyền lực nhất bản, đó là trưởng bản Đinh Xon phải ôm lưới ra suối Cấm bắt cho bằng được 12 con cá, họ gọi đây là 12 con cá thần dùng để làm lễ cúng Giàng. Buổi sáng ngày diễn ra lễ hội, già bản Đinh Năng của bản Cà Roòng (chủ tế) dậy từ sớm, một mâm cơm cúng được chuẩn bị để ông làm lễ cúng. Gọi là cúng động rừng và làm trống hội. 5 thanh niên nhanh nhẹn và khỏe mạnh nhất bản được cử vào rừng Bụt, tìm chặt đủ 5 cây tre cật, loại tre đực và 15 cây mây già để về làm trống. Trống của người Ma Coong là loại trống rất đặc biệt, tang trống được làm từ một loại cây rừng đặc biệt, rỗng ruột, có tuổi thọ trên chục năm trong rừng. Chính vì thế tang trống của người Ma Coong là loại tang trống liền, được tuyền từ đời này qua đời khác, chỉ khi nào hư hỏng thì mới phải thay mới.

Nghe nói tang trống được dùng hiện tại đã có tuổi thọ trên 100 năm. Mặt trống thì mỗi năm đều được thay mới trong mùa lễ hội. Trước đây, mặt trống được làm từ da của loài sơn dương rừng, nhưng ngày nay do loài vật này ngày càng ít đi, với lại bà con dân bản đã cam kết với Ban quản lý Vườn di sản là không săn bắt động vật quý hiếm nữa, nên mặt trống được thay bằng da của trâu. 

Trong năm, khi làm thịt trâu, người dân bản chọn miếng da trâu đẹp nhất đem treo lên gác bếp để hong khô, đến trước ngày lễ hội thì mang ra làm mặt trống. Để làm mềm miếng da trâu, các thanh niên trong bản dùng cây đập vào tấm da cho mềm. Người Ma Coong không dùng búa, dùng đinh để nong mặt trống. Họ dùng dây mây rừng xâu chéo với nhau, sau đó lấy những cái nêm bằng tre đực néo để kéo căng mặt trống. Chính vì vậy, trống của người Ma Coong trông như một quả cầu gai xù xì. Đến chiều tối, sau khi trống đã làm xong sẽ được treo lên giữa sân. Buổi tối, đến giờ làm lễ, trong chiếc lán được dựng sẵn từ trước, 4 mâm lễ cúng nhỏ, mỗi mâm có 1 con gà, thể hiện sự chăn nuôi phát đạt, một nong xôi, thể hiện trồng trọt được mùa, một đọt mây rừng, đọt măng rừng, đọt cây đoác (cây đoác hay còn gọi là cây tà vạt (họ dừa) mọc ở nhiều nơi trên dãy Trường Sơn. Nước được lấy từ thân cây đoác, rồi ngâm với vỏ cây chuồn để nó lên men thành một loại rượu. Rượu đoác là loại rượu có từ ngàn xưa của bà con các dân tộc trên dọc dãy Trường Sơn) thể hiện sự kính trọng của dân làng đối với thần rừng. Mỗi mâm cỗ cúng đều có 4 con cá được bắt từ khúc suối Cấm để cúng 4 vị thần mà người Ma Coong sùng bái đó là thần Núi, thần Rừng, Giàng và Ma xó. Trước mỗi mâm cổ cúng được đặt 3 bình rượu hiêng, là loại rượu cần được ủ bằng men lá rừng và lúa nếp, được chưng cất từ năm trước. Trưởng bản mặc trang phục là chiếc váy màu đỏ có những sọc chỉ chạy dọc màu xanh lá cây, tượng trưng cho sức sống mãnh liệt, luôn đứng thẳng bất chấp mưa gió đại ngàn như cây rừng của người Ma Coong. Ông đốt những cây nến bằng sáp ong, ngọn lửa lung linh trong đêm huyền ảo. Giọng già bản khàn trầm đục hòa lẫn với tiếng gió đại ngàn “Khấn mời Giàng, mời con ma mót về ăn nắm xôi, uống rượu cần, coi lễ hội để phù hộ cho người Ma Coong được mùa, được cái ăn, sinh sôi như cây trên rừng, dẻo dai như suối trước bản. Mời về, mời về”.

Men rượu hiêng say “đêm ngoại tình”

Sau khi cúng, khấn xong mấy hồi, già bản phát lệnh thế là đêm hội đập trống chính thức bắt đầu. Già bản cầm gậy mây đánh 3 hồi trống khai hội, sau đó từng tốp thanh niên, trai bản mạnh dạn ùa vào, rồi thì người lớn, trẻ nhỏ, khách đến tham quan cũng hòa vào đập trống, kể cả những bà con người Lào ở bên kia biên giới cũng vượt cả ngày đường để đến dự lễ hội đập trống. Mọi người vừa đập mạnh vào trống vừa vui vẻ hô lớn: “Roa lữ Giàng ơi! Roa lữ Giàng ơi” (sướng quá, vui quá trời ơi!).

Trước đó, tất cả người dân Ma Coong, không kể già trẻ, thanh niên đều phải tắm rửa sạch sẽ trước khi đến hội. Những cô sơn nữ trẻ diện những bộ váy áo mới nhất, cũng phấn son, nước hoa thơm phức. Trong lúc tiếng trống đang dồn vang, những cô gái chàng trai tìm kiếm, tặng quà, thì thầm trò chuyện làm quen. Từ lúc khai hội đến tầm nửa đêm, trai gái chủ yếu làm quen, trò chuyện, uống rượu hiêng và thay nhau đập trống. Đến nửa đêm, khi rượu đã ngấm, chuyện đã nồng, những ánh mắt đưa tình đã ướt nóng. 

Thanh niên trai tráng chen nhau vào đập trống, họ đập mãnh liệt, thúc dục, liên hồi. Mặt trống hứng lấy muôn vàn uy lực từ những con dân của Giàng giáng xuống. Những thanh niên với những cánh tay chắc khỏe như cành cây, khúc gỗ của núi rừng cầm dùi mây đập không ngừng nghỉ vào mặt trống. Tiếng trống nghe mỗi lúc một dồn đập như hơi thở gấp gáp, mong mỏi của mọi người. Hàng ngàn ánh mắt đổ dồn về phía mặt trống. Mặt trống cứ thế rung lên bần bật và rồi “bụp” một tiếng, mặt trống rách toang. Cả ngàn con người đang hồi hộp ngóng chờ giây phút trống vỡ đứng chết lặng trong giây phút. Thế rồi từng đôi, từng đôi nắm tay nhau dắt đi. Mỗi năm chỉ có một ngày, ngày của núi rừng, ngày của những chuyện tình dài như con suối trước bản. Đêm nay không có ghen tuông, không có giận hờn, chỉ có yêu thương nồng nàn…

Sáng hôm sau, tôi rời bản Cà Roòng khi màn sương sớm còn vương trên mỗi cành cây ngọn cỏ. Đêm hội đã qua, nhưng dư âm tiếng trống và cả những lời ca tình tứ, dìu dặt vẫn còn vương vấn chúng tôi suốt nẻo đường về. 

HOÀNG BÙI

Nguồn: Đặc san Vietnam Destination Review, số 1, tháng 5-2026